Adhyaya 26
Sāṅkhya: Categories of the Absolute Truth and the Unfolding of Creation (Tattva-vicāra)
कपिलदेव देवहूतीला उपदेश पुढे नेत बंधनाच्या निदानापासून तत्त्वांची शिस्तबद्ध मांडणी करतात; ज्यांचे यथार्थ ज्ञान विषयासक्ती तोडते. ते प्रधान/प्रकृतीला त्रिगुणांच्या सम्यक समतोलावस्था व त्यांचे प्राकट्य असे सांगतात, भूत-इंद्रियांचा संघात मोजतात आणि काळाला समन्वय करणारे तत्त्व व भगवंताची शक्ती मानतात—ज्याद्वारे परिवर्तन व मृत्युभय नियंत्रित होते. भगवंताच्या प्रकृतीतील बीजाधानातून महत्तत्त्व उत्पन्न होते; त्यात वासुदेव-सदृश शुद्ध सत्त्वाची स्पष्टता प्रकटते; मग अहंकार त्रिगुणभेदाने प्रकट होऊन—सत्त्वातून मन, रजातून बुद्धी व इंद्रिये, तमातून तन्मात्रा व महाभूत—क्रमाने शब्द→आकाश→स्पर्श→वायु→रूप→अग्नी→रस→जल→गंध→पृथ्वी असा विकास होतो. पुढे भगवान ब्रह्मांड-अंडात प्रवेश करतात; विराट्-पुरुषाचे अवयव व अधिदेवता प्रकट होतात, पण अंतर्यामी परमात्मा/चैतन्य प्रवेशल्याशिवाय विश्वदेह जडच राहतो—केवळ यांत्रिक सृष्टीला प्राण येत नाही. हा अध्याय सृष्टी-देह-तत्त्वांचे अचूक अधिष्ठान देऊन भक्ति, वैराग्य व ज्ञान दृढ करीत पुढील कपिलयोगाची भूमिका तयार करतो.
Shlokas
Verse 1
श्रीभगवानुवाच अथ ते सम्प्रवक्ष्यामि तत्त्वानां लक्षणं पृथक् । यद्विदित्वा विमुच्येत पुरुष: प्राकृतैर्गुणै: ॥ १ ॥
श्रीभगवान (कपिल) म्हणाले: हे माता, आता मी तुला तत्त्वांच्या वेगवेगळ्या विभागांची व त्यांच्या स्वतंत्र लक्षणांची व्याख्या सांगतो; ते जाणल्याने पुरुष प्रकृतीच्या गुणांच्या प्रभावातून मुक्त होतो.
Verse 2
ज्ञानं नि:श्रेयसार्थाय पुरुषस्यात्मदर्शनम् । यदाहुर्वर्णये तत्ते हृदयग्रन्थिभेदनम् ॥ २ ॥
पुरुषाच्या आत्मदर्शनासाठी जे ज्ञान परम निःश्रेयस देणारे आहे, तेच श्रेष्ठ आहे. मी तुला ते ज्ञान सांगतो ज्याने हृदयातील आसक्तीच्या गाठी तुटतात.
Verse 3
अनादिरात्मा पुरुषो निर्गुण: प्रकृते: पर: । प्रत्यग्धामा स्वयंज्योतिर्विश्वं येन समन्वितम् ॥ ३ ॥
परम पुरुष परमात्मा अनादी आहेत; ते प्रकृतीच्या गुणांपासून अलिप्त व प्रकृतीपलीकडे आहेत. ते स्वयंप्रकाश, अंतःस्थित तेज आहेत; त्यांच्या तेजाने हे विश्व धारण होते.
Verse 4
स एष प्रकृतिं सूक्ष्मां दैवीं गुणमयीं विभु: । यदृच्छयैवोपगतामभ्यपद्यत लीलया ॥ ४ ॥
तो सर्वव्यापी प्रभू आपल्या लीलेंत, त्रिगुणमयी दैवी सूक्ष्म प्रकृती—विष्णुसंबंधी—स्वेच्छेने स्वीकारतो.
Verse 5
गुणैर्विचित्रा: सृजतीं सरूपा: प्रकृतिं प्रजा: । विलोक्य मुमुहे सद्य: स इह ज्ञानगूहया ॥ ५ ॥
त्रिगुणांनी नानाविध रूपे निर्माण करणारी प्रकृती व त्यातून घडलेली जीव-रूपे पाहून, जीव येथे मायेच्या ज्ञान-आवरण शक्तीने तत्क्षणी मोहित होतो.
Verse 6
एवं पराभिध्यानेन कर्तृत्वं प्रकृते: पुमान् । कर्मसु क्रियमाणेषु गुणैरात्मनि मन्यते ॥ ६ ॥
अशा पराभिध्यानामुळे (विस्मृतीमुळे) पुरुष प्रकृतीचे कर्तृत्व स्वतःवर लादतो; गुणांनी घडणारी कर्मे तो आत्म्याचीच आहेत असे मानतो.
Verse 7
तदस्य संसृतिर्बन्ध: पारतन्त्र्यं च तत्कृतम् । भवत्यकर्तुरीशस्य साक्षिणो निर्वृतात्मन: ॥ ७ ॥
भौतिक चेतना ही जीवाच्या संसारी बंधनाचे व परतंत्रतेचे कारण आहे. आत्मा अकर्ता, ईश्वराचा साक्षी व स्वभावतः निर्विकार असूनही, तो या शर्तबद्ध अवस्थेने प्रभावित होतो.
Verse 8
कार्यकारणकर्तृत्वे कारणं प्रकृतिं विदु: । भोक्तृत्वे सुखदु:खानां पुरुषं प्रकृते: परम् ॥ ८ ॥
कार्य-कारण आणि कर्तृत्व यांचे कारण प्रकृती आहे, असे ज्ञानी म्हणतात. परंतु सुख-दुःखाचा भोग, जो प्रकृतीपलीकडील पुरुषाचा आहे, तो आत्म्यामुळेच अनुभवला जातो.
Verse 9
देवहूतिरुवाच प्रकृते: पुरुषस्यापि लक्षणं पुरुषोत्तम । ब्रूहि कारणयोरस्य सदसच्च यदात्मकम् ॥ ९ ॥
देवहूती म्हणाली: हे पुरुषोत्तम भगवन्, कृपा करून पुरुष आणि त्याच्या प्रकृती-शक्तीची लक्षणे सांगा; कारण प्रकट-अप्रकट, सत्-असत् अशी ही सृष्टी या दोन्ही कारणांवर अवलंबून आहे.
Verse 10
श्रीभगवानुवाच यत्तत्त्रिगुणमव्यक्तं नित्यं सदसदात्मकम् । प्रधानं प्रकृतिं प्राहुरविशेषं विशेषवत् ॥ १० ॥
भगवान म्हणाले: त्रिगुणांनी युक्त असे हे अव्यक्त, नित्य, सत्-असत् स्वरूप कारणसमूह ‘प्रधान’ म्हणून ओळखले जाते. तेच जेव्हा प्रकट अवस्थेत येते, तेव्हा त्याला ‘प्रकृती’ म्हणतात.
Verse 11
पञ्चभि: पञ्चभिर्ब्रह्म चतुर्भिर्दशभिस्तथा । एतच्चतुर्विंशतिकं गणं प्राधानिकं विदु: ॥ ११ ॥
पाच स्थूल भूत, पाच तन्मात्रा, चार अंतःकरण, पाच ज्ञानेंद्रिये आणि पाच कर्मेंद्रिये—या चोवीस तत्त्वांच्या समूहाला ‘प्राधानिक’ असे म्हणतात.
Verse 12
महाभूतानि पञ्चैव भूरापोऽग्निर्मरुन्नभ: । तन्मात्राणि च तावन्ति गन्धादीनि मतानि मे ॥ १२ ॥
पाच महाभूतें—पृथ्वी, जल, अग्नी, वायु आणि आकाश. तसेच पाच तन्मात्रा—गंध, रस, रूप, स्पर्श आणि शब्द—असे माझे मत आहे.
Verse 13
इन्द्रियाणि दश श्रोत्रं त्वग्दृग्रसननासिका: । वाक्करौ चरणौ मेढ्रं पायुर्दशम उच्यते ॥ १३ ॥
इंद्रिये दहा—श्रोत्र, त्वचा, नेत्र, जिभा आणि नासिका; तसेच कर्मेंद्रिये—वाणी, हात, पाय, उपस्थ आणि पायु—ही दहा सांगितली आहेत.
Verse 14
मनो बुद्धिरहङ्कारश्चित्तमित्यन्तरात्मकम् । चतुर्धा लक्ष्यते भेदो वृत्त्या लक्षणरूपया ॥ १४ ॥
अंतःकरण मन, बुद्धी, अहंकार आणि चित्त—अशा चार रूपांनी अनुभवास येते. त्यांचे भेद केवळ त्यांच्या कार्यभेदानेच ओळखले जातात.
Verse 15
एतावानेव सङ्ख्यातो ब्रह्मण: सगुणस्य ह । सन्निवेशो मया प्रोक्तो य: काल: पञ्चविंशक: ॥ १५ ॥
हे सर्व सगुण ब्रह्म म्हणूनच मोजले जाते. यांचा संयोग घडविणारा जो ‘काल’ आहे, तो पंचविसावा तत्त्व म्हणून मी सांगितला आहे.
Verse 16
प्रभावं पौरुषं प्राहु: कालमेके यतो भयम् । अहङ्कारविमूढस्य कर्तु: प्रकृतिमीयुष: ॥ १६ ॥
काही जण कालाला भगवंतांच्या पौरुष-प्रभावाचे रूप म्हणतात; कारण प्रकृतीशी संलग्न होऊन अहंकाराने मोहित कर्ता जीवाला त्याच्यामुळेच मृत्यु-भय उत्पन्न होते.
Verse 17
प्रकृतेर्गुणसाम्यस्य निर्विशेषस्य मानवि । चेष्टा यत: स भगवान्काल इत्युपलक्षित: ॥ १७ ॥
हे स्वायंभुव मनूची कन्या माता, प्रकृतीच्या गुणसम्य असलेल्या निर्विशेष अव्यक्त अवस्थेत ज्यामुळे क्षोभ होतो, तोच भगवान् ‘काल’ म्हणून ओळखला जातो; त्याच्यापासून सृष्टीचा आरंभ होतो।
Verse 18
अन्त: पुरुषरूपेण कालरूपेण यो बहि: । समन्वेत्येष सत्त्वानां भगवानात्ममायया ॥ १८ ॥
भगवान् आत्ममायेने सर्व तत्त्वांचे समन्वय करून, अंतः पुरुष (परमात्मा) रूपाने व बाह्यतः कालरूपाने स्थित राहून सर्व जीवांचे घटक तत्त्व व्यवस्थित करतो।
Verse 19
दैवात्क्षुभितधर्मिण्यां स्वस्यां योनौ पर: पुमान् । आधत्त वीर्यं सासूत महत्तत्त्वं हिरण्मयम् ॥ १९ ॥
जीवांच्या दैवगतीने क्षुब्ध झालेल्या आपल्या योनीरूप प्रकृतीत परम पुरुष अंतःशक्तीने वीर्य स्थापतो; तेव्हा प्रकृती ‘हिरण्मय’ नावाचे महत्तत्त्व प्रसवते।
Verse 20
विश्वमात्मगतं व्यञ्जन्कूटस्थो जगदङ्कुर: । स्वतेजसापिबत्तीव्रमात्मप्रस्वापनं तम: ॥ २० ॥
अशा रीतीने वैविध्य प्रकट करून, आपल्या अंतरी सर्व विश्व धारण करणारे, जगाचे अंकुर व कूटस्थ तेजस्वी महत्तत्त्व प्रलयकाळी प्रकाश झाकणारा तीव्र अंधकार—आत्मप्रस्वापन तम—गिळून टाकते।
Verse 21
यत्तत्सत्त्वगुणं स्वच्छं शान्तं भगवत: पदम् । यदाहुर्वासुदेवाख्यं चित्तं तन्महदात्मकम् ॥ २१ ॥
जे सत्त्वगुण स्वच्छ व शांत असून भगवंताच्या पदाची अवस्था आहे, आणि ज्याला ‘वासुदेव’ नावाचे चित्त (चेतना) म्हणतात, ते महत्तत्त्वात प्रकट होते।
Verse 22
स्वच्छत्वमविकारित्वं शान्तत्वमिति चेतस: । वृत्तिभिर्लक्षणं प्रोक्तं यथापां प्रकृति: परा ॥ २२ ॥
महतत्त्व प्रकट झाल्यावर चित्ताची ही लक्षणे एकाच वेळी दिसतात—स्वच्छता, अविकारिता आणि शान्तता। जसे भूमीच्या संसर्गापूर्वी पाणी स्वभावतः निर्मळ, मधुर व निश्चल असते, तसेच शुद्ध चेतनेची ओळख पूर्ण शांतता, स्पष्टता व अविक्षेप आहे।
Verse 23
महत्तत्त्वाद्विकुर्वाणाद्भगवद्वीर्यसम्भवात् । क्रियाशक्तिरहङ्कारस्त्रिविध: समपद्यत ॥ २३ ॥ वैकारिकस्तैजसश्च तामसश्च यतो भव: । मनसश्चेन्द्रियाणां च भूतानां महतामपि ॥ २४ ॥
भगवंतांच्या शक्तीतून उत्पन्न झालेल्या महत्तत्त्वाचे विकार होताच अहंकार प्रकट झाला. क्रियाशक्तीप्रधान हा अहंकार त्रिविध आहे—वैकारिक (सात्त्विक), तैजस (राजस) आणि तामस. या तिन्ही अहंकारांपासून मन, ज्ञानेंद्रिये, कर्मेंद्रिये आणि स्थूल महाभूतांची उत्पत्ती होते।
Verse 24
महत्तत्त्वाद्विकुर्वाणाद्भगवद्वीर्यसम्भवात् । क्रियाशक्तिरहङ्कारस्त्रिविध: समपद्यत ॥ २३ ॥ वैकारिकस्तैजसश्च तामसश्च यतो भव: । मनसश्चेन्द्रियाणां च भूतानां महतामपि ॥ २४ ॥
अहंकाराचे तीन प्रकार—वैकारिक (सात्त्विक), तैजस (राजस) आणि तामस—यांच्यापासूनच मन, इंद्रिये आणि स्थूल महाभूतांची उत्पत्ती होते. हा अहंकार भगवंतांच्या शक्तीतून उत्पन्न महत्तत्त्वाच्या विकारातून प्रकट होतो।
Verse 25
सहस्रशिरसं साक्षाद्यमनन्तं प्रचक्षते । सङ्कर्षणाख्यं पुरुषं भूतेन्द्रियमनोमयम् ॥ २५ ॥
ज्याला सहस्रशिरा साक्षात् अनंत भगवान् असे म्हणतात, तोच पुरुष ‘संकर्षण’ या नावाने प्रसिद्ध आहे; आणि तोच भूत, इंद्रिये व मन यांच्या रूपाने व्याप्त आहे।
Verse 26
कर्तृत्वं करणत्वं च कार्यत्वं चेति लक्षणम् । शान्तघोरविमूढत्वमिति वा स्यादहङ्कृते: ॥ २६ ॥
अहंकाराची लक्षणे—कर्तृत्व, करणत्व आणि कार्यत्व. गुणांच्या प्रभावाने तोच अहंकार सात्त्विक असल्यास शान्त, राजस असल्यास घोर/सक्रिय, आणि तामस असल्यास विमूढ/जड असा म्हणतात।
Verse 27
वैकारिकाद्विकुर्वाणान्मनस्तत्त्वमजायत । यत्सङ्कल्पविकल्पाभ्यां वर्तते कामसम्भव: ॥ २७ ॥
सत्त्वमय अहंकाराच्या विकारातून मनतत्त्व उत्पन्न झाले; संकल्प‑विकल्पांमुळे त्यातूनच कामना उद्भवते.
Verse 28
यद्विदुर्ह्यनिरुद्धाख्यं हृषीकाणामधीश्वरम् । शारदेन्दीवरश्यामं संराध्यं योगिभि: शनै: ॥ २८ ॥
जीवाचे मन ‘अनिरुद्ध’ या नावाने ओळखले जाते—इंद्रियांचा परम अधीश्वर. त्याचे रूप शरद्ऋतूतील निळ्या कमळासारखे श्याम; योगी त्याला हळूहळू साधनेने प्राप्त करतात.
Verse 29
तैजसात्तु विकुर्वाणाद् बुद्धितत्त्वमभूत्सति । द्रव्यस्फुरणविज्ञानमिन्द्रियाणामनुग्रह: ॥ २९ ॥
रजोगुणी अहंकाराच्या विकारातून, हे साध्वी, बुद्धितत्त्व उत्पन्न झाले. विषय समोर आल्यावर त्याचे स्वरूप ठरवणे आणि इंद्रियांना सहाय्य करणे हे बुद्धीचे कार्य आहे.
Verse 30
संशयोऽथ विपर्यासो निश्चय: स्मृतिरेव च । स्वाप इत्युच्यते बुद्धेर्लक्षणं वृत्तित: पृथक् ॥ ३० ॥
संशय, विपर्यास (भ्रम), निश्चय, स्मृती आणि निद्रा—आपापल्या वेगळ्या कार्यांनुसार—बुद्धीची स्वतंत्र लक्षणे सांगितली आहेत.
Verse 31
तैजसानीन्द्रियाण्येव क्रियाज्ञानविभागश: । प्राणस्य हि क्रियाशक्तिर्बुद्धेर्विज्ञानशक्तिता ॥ ३१ ॥
रजोगुणी अहंकारातून दोन प्रकारची इंद्रिये उत्पन्न होतात—कर्मेंद्रिये आणि ज्ञानेंद्रिये. कर्मेंद्रिये प्राणशक्तीवर अवलंबून, तर ज्ञानेंद्रिये बुद्धीच्या ज्ञानशक्तीवर अवलंबून असतात.
Verse 32
तामसाच्च विकुर्वाणाद्भगवद्वीर्यचोदितात् । शब्दमात्रमभूत्तस्मान्नभ: श्रोत्रं तु शब्दगम् ॥ ३२ ॥
तमोगुणी अहंकार भगवंतांच्या वीर्यशक्तीने क्षोभित झाला तेव्हा शब्द-तन्मात्रा प्रकट झाली; त्या शब्दापासून आकाश आणि शब्दग्रहण करणारे श्रोत्रेंद्रिय उत्पन्न झाले।
Verse 33
अर्थाश्रयत्वं शब्दस्य द्रष्टुर्लिङ्गत्वमेव च । तन्मात्रत्वं च नभसो लक्षणं कवयो विदु: ॥ ३३ ॥
तत्त्वज्ञ कवि-विद्वान सांगतात की शब्द हा अर्थाचा आधार आहे, अदृश्य वक्त्याचे लिंग (चिन्ह) आहे आणि आकाशाचे सूक्ष्म तन्मात्र-स्वरूपही आहे।
Verse 34
भूतानां छिद्रदातृत्वं बहिरन्तरमेव च । प्राणेन्द्रियात्मधिष्ण्यत्वं नभसो वृत्तिलक्षणम् ॥ ३४ ॥
आकाशाचे वृत्ती-लक्षण असे की ते सर्व भूतांच्या बाह्य व अंतर्गत अस्तित्वासाठी अवकाश देते आणि प्राण, इंद्रिये व मन यांच्या क्रियाक्षेत्राचे अधिष्ठान ठरते।
Verse 35
नभस: शब्दतन्मात्रात्कालगत्या विकुर्वत: । स्पर्शोऽभवत्ततो वायुस्त्वक्स्पर्शस्य च संग्रह: ॥ ३५ ॥
शब्द-तन्मात्रेतून उत्पन्न झालेले आकाश काळाच्या गतीने विकार पावले तेव्हा स्पर्श-तन्मात्रा प्रकट झाली; त्यातून वायु आणि स्पर्शग्रहण करणारे त्वगिंद्रिय प्रमुख झाले।
Verse 36
मृदुत्वं कठिनत्वं च शैत्यमुष्णत्वमेव च । एतत्स्पर्शस्य स्पर्शत्वं तन्मात्रत्वं नभस्वत: ॥ ३६ ॥
मृदुता, कठोरता, शीतलता आणि उष्णता—हे स्पर्शाचे विशेष गुण आहेत; आणि स्पर्श हा वायूचा सूक्ष्म तन्मात्र-स्वरूप मानला जातो।
Verse 37
चालनं व्यूहनं प्राप्तिर्नेतृत्वं द्रव्यशब्दयो: । सर्वेन्द्रियाणामात्मत्वं वायो: कर्माभिलक्षणम् ॥ ३७ ॥
वायूचे कर्म म्हणजे हालचाल घडवणे, मिश्रण करणे, शब्दादि विषयांपर्यंत पोहोच घडवणे, तसेच सर्व इंद्रियांचे संचालन व आधार होणे।
Verse 38
वायोश्च स्पर्शतन्मात्राद्रूपं दैवेरितादभूत् । समुत्थितं ततस्तेजश्चक्षू रूपोपलम्भनम् ॥ ३८ ॥
वायू व स्पर्श-तन्मात्रेच्या संयोगाने, दैवप्रेरणेप्रमाणे विविध रूपे प्रकट होतात. त्या रूपांच्या उत्क्रांतीतून तेज (अग्नी) उत्पन्न होतो आणि नेत्र रंगासह रूप ग्रहण करतो.
Verse 39
द्रव्याकृतित्वं गुणता व्यक्तिसंस्थात्वमेव च । तेजस्त्वं तेजस: साध्वि रूपमात्रस्य वृत्तय: ॥ ३९ ॥
हे साध्वी माता, रूपाची लक्षणे आयाम/आकृती, गुण आणि व्यक्तिविशेष यांद्वारे कळतात. तसेच अग्नीचे रूप त्याच्या तेजस्वितेने, म्हणजेच प्रभेने जाणवते.
Verse 40
द्योतनं पचनं पानमदनं हिममर्दनम् । तेजसो वृत्तयस्त्वेता: शोषणं क्षुत्तृडेव च ॥ ४० ॥
अग्नीची कार्ये—प्रकाश देणे, शिजवणे, पचन करणे, थंडीचा नाश करणे, वाळवणे/वाष्पीभवन करणे, तसेच भूक-तहान व खाणे-पिण्याची प्रवृत्ती उत्पन्न करणे।
Verse 41
रूपमात्राद्विकुर्वाणात्तेजसो दैवचोदितात् । रसमात्रमभूत्तस्मादम्भो जिह्वा रसग्रह: ॥ ४१ ॥
रूप-तन्मात्रेसह तेज (अग्नी) विकृत होऊन, दैवप्रेरणेने रस-तन्मात्रा उत्पन्न झाली. रसापासून जल प्रकट झाले आणि रस ग्रहण करणारी जिह्वाही प्रकट झाली.
Verse 42
कषायो मधुरस्तिक्त: कट्वम्ल इति नैकधा । भौतिकानां विकारेण रस एको विभिद्यते ॥ ४२ ॥
रस मूळतः एकच असतो; परंतु भौतिक द्रव्यांच्या संयोग-विकारामुळे तो कषाय, मधुर, तिक्त, कटु, आम्ल व लवण अशा अनेक प्रकारांनी भेद पावतो।
Verse 43
क्लेदनं पिण्डनं तृप्ति: प्राणनाप्यायनोन्दनम् । तापापनोदो भूयस्त्वमम्भसो वृत्तयस्त्विमा: ॥ ४३ ॥
पाण्याचे गुणधर्म—ओलावा देणे, मिश्रणांना घट्ट करणे, तृप्ती देणे, प्राणांचे पोषण करणे, वस्तू मऊ करणे, उष्णता दूर करणे, जलाशय सतत भरून ठेवणे आणि तहान भागवून ताजेतवाने करणे।
Verse 44
रसमात्राद्विकुर्वाणादम्भसो दैवचोदितात् । गन्धमात्रमभूत्तस्मात्पृथ्वी घ्राणस्तु गन्धग: ॥ ४४ ॥
जल जेव्हा रस-तन्मात्रेशी दैवी प्रेरणेने विकार पावते, तेव्हा त्यातून गंध-तन्मात्रा उत्पन्न होते; त्यापासून पृथ्वी आणि घ्राणेंद्रिय प्रकट होतात, ज्याद्वारे पृथ्वीचा सुगंध विविध प्रकारे अनुभवला जातो।
Verse 45
करम्भपूतिसौरभ्यशान्तोग्राम्लादिभि: पृथक् । द्रव्यावयववैषम्याद्गन्ध एको विभिद्यते ॥ ४५ ॥
गंध स्वभावतः एकच; पण द्रव्यांच्या घटकांच्या प्रमाणभेदामुळे तो करंभासारखा मिश्र, दुर्गंध, सुगंध, सौम्य, तीव्र, आम्ल इत्यादी अनेक प्रकारांनी वेगळा भासतो।
Verse 46
भावनं ब्रह्मण: स्थानं धारणं सद्विशेषणम् । सर्वसत्त्वगुणोद्भेद: पृथिवीवृत्तिलक्षणम् ॥ ४६ ॥
पृथ्वीच्या कार्यांचे लक्षण—परब्रह्माच्या रूपांचे घडवणे, निवासस्थानांची रचना, घट इत्यादी धारणपात्रे तयार करणे; म्हणजेच पृथ्वी सर्व तत्त्वांना व सर्व जीवगुणांना आधार देणारी पोषणभूमी आहे।
Verse 47
नभोगुणविशेषोऽर्थो यस्य तच्छ्रोत्रमुच्यते । वायोर्गुणविशेषोऽर्थो यस्य तत्स्पर्शनं विदु: ॥ ४७ ॥
ज्या इंद्रियेचा विषय आकाशाचा विशेष गुण ‘शब्द’ आहे, ती श्रवणेंद्रिय (श्रोत्र) म्हणतात; आणि जिचा विषय वायूचा विशेष गुण ‘स्पर्श’ आहे, ती स्पर्शेंद्रिय (त्वचा) मानली जाते.
Verse 48
तेजोगुणविशेषोऽर्थो यस्य तच्चक्षुरुच्यते । अम्भोगुणविशेषोऽर्थो यस्य तद्रसनं विदु: । भूमेर्गुणविशेषोऽर्थो यस्य स घ्राण उच्यते ॥ ४८ ॥
ज्या इंद्रियेचा विषय तेजाचा विशेष गुण ‘रूप’ आहे, ती चक्षु (दृष्टी) म्हणतात. जिचा विषय जलाचा विशेष गुण ‘रस’ आहे, ती रसना (जिभ) मानतात. आणि जिचा विषय पृथ्वीचा विशेष गुण ‘गंध’ आहे, ती घ्राण (नाक) म्हणतात.
Verse 49
परस्य दृश्यते धर्मो ह्यपरस्मिन्समन्वयात् । अतो विशेषो भावानां भूमावेवोपलक्ष्यते ॥ ४९ ॥
कारणाचा धर्म (लक्षण) कार्यातही समन्वयाने दिसून येतो; म्हणून सर्व भूततत्त्वांचे विशेष गुण पृथ्वीमध्येच विशेषतः आढळतात.
Verse 50
एतान्यसंहत्य यदा महदादीनि सप्त वै । कालकर्मगुणोपेतो जगदादिरुपाविशत् ॥ ५० ॥
जेव्हा महत्तत्त्वादी हे सात विभाग वेगवेगळे व असंहत होते, तेव्हा जगताचा आदिकारण भगवान् काल, कर्म आणि प्रकृतीच्या गुणांसह त्यात प्रविष्ट झाला.
Verse 51
ततस्तेनानुविद्धेभ्यो युक्तेभ्योऽण्डमचेतनम् । उत्थितं पुरुषो यस्मादुदतिष्ठदसौ विराट् ॥ ५१ ॥
नंतर भगवानांच्या उपस्थितीने प्रेरित व परस्पर संयुक्त झालेल्या त्या सात तत्त्वांपासून एक अचेतन अंड उत्पन्न झाले; त्यातूनच तो प्रसिद्ध विराट् पुरुष प्रकट झाला.
Verse 52
एतदण्डं विशेषाख्यं क्रमवृद्धैर्दशोत्तरै: । तोयादिभि: परिवृतं प्रधानेनावृतैर्बहि: । यत्र लोकवितानोऽयं रूपं भगवतो हरे: ॥ ५२ ॥
हे ब्रह्मांड-अंड भौतिक शक्तीचे विशेष प्राकट्य म्हणतात. जल, वायु, अग्नी, आकाश, अहंकार व महत्तत्त्व अशी आवरणे एकामागून एक दहापटीने वाढत जाऊन याला वेढतात; सर्वबाहेर प्रधानेने आच्छादित आहे. या अंडातच भगवान हरि यांचे विराट्-रूप आहे, ज्याच्या अंगरूपाने चौदा लोकव्यवस्था आहेत.
Verse 53
हिरण्मयादण्डकोशादुत्थाय सलिलेशयात् । तमाविश्य महादेवो बहुधा निर्बिभेद खम् ॥ ५३ ॥
जलावर पडलेल्या त्या सुवर्णमय अंडकोशातून प्रकट होऊन भगवान विराट्-पुरुष त्यात प्रविष्ट झाले आणि त्याला अनेक विभागांत विभाजित केले.
Verse 54
निरभिद्यतास्य प्रथमं मुखं वाणी ततोऽभवत् । वाण्या वह्निरथो नासे प्राणोतो घ्राण एतयो: ॥ ५४ ॥
प्रथम त्या विराट्-देहात मुख प्रकट झाले; मग वाणी (वाक्-इंद्रिय) उत्पन्न झाली आणि तिच्यासह अग्निदेव—त्या इंद्रियाचे अधिष्ठाता। नंतर दोन्ही नासिका प्रकट झाल्या; त्यांत घ्राणेंद्रिय व प्राण—जीवनवायु—प्रकट झाले.
Verse 55
घ्राणाद्वायुरभिद्येतामक्षिणी चक्षुरेतयो: । तस्मात्सूर्यो न्यभिद्येतां कर्णौ श्रोत्रं ततो दिश: ॥ ५५ ॥
घ्राणेंद्रियानंतर वायुदेव प्रकट झाले, जे त्याचे अधिष्ठाता आहेत. मग विराट्-रूपात दोन्ही डोळे प्रकट झाले आणि त्यांत चक्षु-इंद्रिय. त्यानंतर सूर्यदेव प्रकट झाले, जे दृष्टीचे अधिष्ठाता आहेत. पुढे दोन्ही कर्ण प्रकट झाले; त्यांत श्रोत्रेंद्रिय आणि त्यासह दिशांचे अधिदेव प्रकट झाले.
Verse 56
निर्बिभेद विराजस्त्वग्रोमश्मश्रवादयस्तत: । तत ओषधयश्चासन् शिश्नं निर्बिभिदे तत: ॥ ५६ ॥
त्यानंतर विराट्-पुरुषाने त्वचा प्रकट केली; त्यातून रोम, मिशा व दाढी इत्यादी प्रकट झाले. मग सर्व औषधी व वनस्पती प्रकट झाल्या आणि त्यानंतर त्यांचे जननेंद्रियही प्रकट झाले.
Verse 57
रेतस्तस्मादाप आसन्निरभिद्यत वै गुदम् । गुदादपानोऽपानाच्च मृत्युर्लोकभयङ्कर: ॥ ५७ ॥
त्यानंतर रेत (प्रजननशक्ती) आणि जलांचे अधिदैवत प्रकट झाले. मग गुदा प्रकट झाली; गुदेतून अपान-वायू, आणि अपानाबरोबर सर्व लोकांना भयभीत करणारा मृत्युदेव प्रकट झाला.
Verse 58
हस्तौ च निरभिद्येतां बलं ताभ्यां तत: स्वराट् । पादौ च निरभिद्येतां गतिस्ताभ्यां ततो हरि: ॥ ५८ ॥
त्यानंतर प्रभूच्या विराट्-रूपाचे दोन्ही हात प्रकट झाले; त्यांच्यासह ग्रहण-त्यागाची शक्ती, आणि मग स्वराट् इंद्र प्रकट झाला. पुढे दोन्ही पाय प्रकट झाले; त्यांच्यासह गतीची क्रिया, आणि मग हरि (विष्णु) प्रकट झाला.
Verse 59
नाड्योऽस्य निरभिद्यन्त ताभ्यो लोहितमाभृतम् । नद्यस्तत: समभवन्नुदरं निरभिद्यत ॥ ५९ ॥
यानंतर विराट् देहाच्या नाड्या प्रकट झाल्या आणि त्यांतून लोहित म्हणजे रक्त उत्पन्न झाले. मग नद्या (नाड्यांच्या अधिष्ठात्री देवता) प्रकट झाल्या आणि त्यानंतर उदर प्रकट झाले.
Verse 60
क्षुत्पिपासे तत: स्यातां समुद्रस्त्वेतयोरभूत् । अथास्य हृदयं भिन्नं हृदयान्मन उत्थितम् ॥ ६० ॥
मग क्षुधा आणि तृष्णा उत्पन्न झाल्या; त्यांच्यासह समुद्रांचे प्राकट्य झाले. त्यानंतर हृदय प्रकट झाले आणि हृदयाच्या पाठोपाठ मन उत्पन्न झाले.
Verse 61
मनसश्चन्द्रमा जातो बुद्धिर्बुद्धेर्गिरां पति: । अहङ्कारस्ततो रुद्रश्चित्तं चैत्यस्ततोऽभवत् ॥ ६१ ॥
मनानंतर चंद्र प्रकट झाला. मग बुद्धी प्रकट झाली आणि बुद्धीनंतर वाणीचा स्वामी ब्रह्मा प्रकट झाला. त्यानंतर अहंकार प्रकट झाला आणि मग रुद्र (शिव) प्रकट झाला; आणि रुद्रानंतर चित्त व चैत्यम्—चेतनेचे अधिदैवत—प्रकट झाले.
Verse 62
एते ह्यभ्युत्थिता देवा नैवास्योत्थापनेऽशकन् । पुनराविविशु: खानि तमुत्थापयितुं क्रमात् ॥ ६२ ॥
अशा रीतीने प्रकट झालेले देव व इंद्रियांचे अधिष्ठाते आपल्या उत्पत्तीच्या आधार असलेल्या विराट्-पुरुषाला जागवू इच्छित होते. पण ते जमले नाही; म्हणून त्याला जागविण्यासाठी ते एकामागून एक पुन्हा त्याच्या देहातील रंध्रांत प्रवेशले.
Verse 63
वह्निर्वाचा मुखं भेजे नोदतिष्ठत्तदा विराट् । घ्राणेन नासिके वायुर्नोदतिष्ठत्तदा विराट् ॥ ६३ ॥
अग्निदेव वाणी-इंद्रियासह त्याच्या मुखात प्रवेशले, तरीही विराट्-पुरुष उठला नाही. मग वायुदेव घ्राणेंद्रियासह त्याच्या नासिकांत प्रवेशले, तरीही विराट्-पुरुष जागा झाला नाही.
Verse 64
अक्षिणी चक्षुषादित्यो नोदतिष्ठत्तदा विराट् । श्रोत्रेण कर्णौ च दिशो नोदतिष्ठत्तदा विराट् ॥ ६४ ॥
सूर्यदेव दृष्टी-इंद्रियासह त्याच्या नेत्रांत प्रवेशले, तरीही विराट्-पुरुष उठला नाही. तसेच दिशांचे अधिष्ठाते श्रवणेंद्रियासह त्याच्या कानांत प्रवेशले, तरीही तो उठला नाही.
Verse 65
त्वचं रोमभिरोषध्यो नोदतिष्ठत्तदा विराट् । रेतसा शिश्नमापस्तु नोदतिष्ठत्तदा विराट् ॥ ६५ ॥
त्वचेचे अधिष्ठाते व औषधी-वनस्पती देहाच्या रोमांसह त्याच्या त्वचेत प्रवेशल्या, तरीही विराट्-पुरुष उठला नाही. मग जलाचे अधिष्ठाते देव प्रजननशक्तीसह त्याच्या जननेंद्रियात प्रवेशले, तरीही तो उठला नाही.
Verse 66
गुदं मृत्युरपानेन नोदतिष्ठत्तदा विराट् । हस्ताविन्द्रो बलेनैव नोदतिष्ठत्तदा विराट् ॥ ६६ ॥
मृत्युदेव अपान-वायूसह त्याच्या गुदात प्रवेशले, तरीही विराट्-पुरुष क्रियाशील झाला नाही. इंद्रदेव ग्रहण-त्यागाच्या शक्तीसह त्याच्या हातांत प्रवेशले, तरीही विराट्-पुरुष उठला नाही.
Verse 67
विष्णुर्गत्यैव चरणौ नोदतिष्ठत्तदा विराट् । नाडीर्नद्यो लोहितेन नोदतिष्ठत्तदा विराट् ॥ ६७ ॥
विष्णूंनी गतीशक्तीसह आपल्या चरणांत प्रवेश केला, तरीही विराट्-पुरुष तेव्हा उठला नाही. रक्त व प्रवाहशक्तीसह नाड्या व नद्या त्यात प्रविष्ट झाल्या, तरीही तो विश्वदेह हलला नाही.
Verse 68
क्षुत्तृड्भ्यामुदरं सिन्धुर्नोदतिष्ठत्तदा विराट् । हृदयं मनसा चन्द्रो नोदतिष्ठत्तदा विराट् ॥ ६८ ॥
क्षुधा-तृषेसह समुद्र त्याच्या उदरात प्रविष्ट झाला, तरीही विराट् उठला नाही. मनासह चंद्रदेव हृदयात प्रविष्ट झाले, तरीही विराट् जागा झाला नाही.
Verse 69
बुद्ध्या ब्रह्मापि हृदयं नोदतिष्ठत्तदा विराट् । रुद्रोऽभिमत्या हृदयं नोदतिष्ठत्तदा विराट् ॥ ६९ ॥
बुद्धीसह ब्रह्माही त्याच्या हृदयात प्रविष्ट झाले, तरीही विराट् उठला नाही. अहंकारासह रुद्रही हृदयात प्रविष्ट झाले, तरीही विराट् हलला नाही.
Verse 70
चित्तेन हृदयं चैत्य: क्षेत्रज्ञ: प्राविशद्यदा । विराट् तदैव पुरुष: सलिलादुदतिष्ठत ॥ ७० ॥
परंतु जेव्हा चैतन्याचा अधिष्ठाता अंतर्यामी क्षेत्रज्ञ चित्तासह हृदयात प्रविष्ट झाला, तेव्हाच तो विराट्-पुरुष कारणजलातून उठून उभा राहिला.
Verse 71
यथा प्रसुप्तं पुरुषं प्राणेन्द्रियमनोधिय: । प्रभवन्ति विना येन नोत्थापयितुमोजसा ॥ ७१ ॥
जसा झोपलेल्या पुरुषाला प्राण, इंद्रिये, मन व बुद्धी—हे सर्व त्याच्याविना कार्य करत असले तरी—स्वबळाने जागे करू शकत नाहीत; तो केवळ परमात्म्याच्या सहाय्यानेच जागतो.
Verse 72
तमस्मिन्प्रत्यगात्मानं धिया योगप्रवृत्तया । भक्त्या विरक्त्या ज्ञानेन विविच्यात्मनि चिन्तयेत् ॥ ७२ ॥
म्हणून योगप्रवृत्त बुद्धीने, भक्ती, वैराग्य व ज्ञान यांच्या साहाय्याने विवेक करून, या देहात स्थित असूनही देहापासून वेगळ्या परमात्म्याचे अंतःकरणात चिंतन करावे।
Frequently Asked Questions
Kāla is presented as the mixing/activating factor that coordinates transformation among the elements and triggers the agitation of neutral pradhāna into manifest creation. It also becomes the experiential basis of fear of death when the soul identifies with false ego. In Bhāgavata theism, time is not merely physical duration; it is a potency through which the Supreme governs change while remaining transcendent.
Ahaṅkāra emerges from mahat-tattva and divides by the guṇas: from sattvic ego comes manas (mind, associated with Aniruddha); from rajasic ego arise buddhi (intelligence) and the ten senses (jñānendriyas and karmendriyas); from tamasic ego arise the tanmātras and then the gross elements in sequence—sound→ether, touch→air, form→fire, taste→water, odor→earth—along with their corresponding sense capacities.
The episode teaches that presiding deities and functional organs can exist as a complete system yet remain inert without the presence of Paramātmā, the ultimate animator. This reinforces the Bhāgavata’s hierarchy: material and cosmic mechanisms operate only when empowered by the Lord within, so liberation likewise depends on turning toward that Supersoul through bhakti, detachment, and realized knowledge.
Kapila links cosmic functions to Viṣṇu-tattva expansions: the threefold ahaṅkāra is identified with Saṅkarṣaṇa (connected with Ananta), and the mind is identified with Aniruddha, the ruler of the senses. The intent is theological integration—showing that even the categories of Sāṅkhya ultimately rest on and are governed by the Supreme Person’s expansions.