Adhyaya 24
Kapila’s Advent: Brahmā’s Confirmation, the Marriage of the Nine Daughters, and Kardama’s Renunciation
मागील प्रसंगात देवहूतीच्या वैराग्यपूर्ण विनंतीनंतर कर्दम मुनी तिला विष्णूच्या वचनाने धीर देतात—भगवान तिच्या गर्भात अवतरून ब्रह्मज्ञानाचा उपदेश करून हृदयग्रंथी छेदतील. देवहूती दीर्घकाळ भक्तीने आराधना करते; तेव्हा भगवान कपिलरूपाने प्रकट होतात आणि देवगण वाद्य-गायन, पुष्पवृष्टी व मंगलघोष करतात. ब्रह्मा ऋषींसह येऊन अवताराचा हेतू—लुप्त साङ्ख्ययोगाचा पुनरुद्धार—ओळखतो व गुरु-आज्ञा आणि पितृवचन पाळल्याबद्दल कर्दमाची स्तुती करतो. तो कर्दमाला नऊ कन्यांचे नऊ ऋषींशी विवाह करून प्रजाविस्तार करण्यास सांगतो आणि गृहस्थधर्माला विश्व-विसर्गाशी जोडतो. ब्रह्मा गेल्यावर कर्दम विवाह पूर्ण करून नवजात प्रभूच्या चरणी शरण जातो, त्यांच्या दिव्य रूपांची व काळ-गुणांवरील सर्वोच्चतेची स्तुती करतो आणि संन्यास मागतो. कपिल अनुमती देऊन सांगतात की मोक्षासाठी भौतिक कामना नष्ट करण्याकरिता ते हरवलेले साङ्ख्य शिकवतील. कर्दम मौनी परिव्राजक होऊन सर्वत्र परमात्मा पाहतो व भगवद्धाममार्ग प्राप्त करतो; पुढील अध्यायात देवहूतीला कपिलोपदेशाची भूमिका तयार होते।
Shlokas
Verse 1
मैत्रेय उवाच निर्वेदवादिनीमेवं मनोर्दुहितरं मुनि: । दयालु: शालिनीमाह शुक्लाभिव्याहृतं स्मरन् ॥ १ ॥
मैत्रेय म्हणाले—अशा प्रकारे वैराग्ययुक्त वचन बोलणाऱ्या, मनूची प्रशंसनीय कन्या देवहूतीला, भगवान विष्णूंचे वचन स्मरून, दयाळू मुनी कर्दम यांनी असे उत्तर दिले।
Verse 2
ऋषिरुवाच मा खिदो राजपुत्रीत्थमात्मानं प्रत्यनिन्दिते । भगवांस्तेऽक्षरो गर्भमदूरात्सम्प्रपत्स्यते ॥ २ ॥
ऋषी म्हणाले—हे राजकन्ये, स्वतःबद्दल खिन्न होऊ नकोस; तू निंदारहित व प्रशंसनीय आहेस. अच्युत भगवान लवकरच तुझ्या गर्भात पुत्ररूपाने प्रवेश करतील।
Verse 3
धृतव्रतासि भद्रं ते दमेन नियमेन च । तपोद्रविणदानैश्च श्रद्धया चेश्वरं भज ॥ ३ ॥
तू पवित्र व्रत धारण केले आहेस; तुझे कल्याण होवो. म्हणून इंद्रिय-दम, नियम, तप आणि धन-दान यांच्या द्वारा श्रद्धेने प्रभूचे भजन कर.
Verse 4
स त्वयाराधित: शुक्लो वितन्वन्मामकंयश: । छेत्ता ते हृदयग्रन्थिमौदर्यो ब्रह्मभावन: ॥ ४ ॥
तुझ्या आराधनेने प्रसन्न झालेला तो परम शुद्ध भगवान माझे यश पसरवील; उदार होऊन ब्रह्मज्ञान शिकवित, पुत्ररूपाने येऊन तुझ्या हृदयातील ग्रंथी छेदील.
Verse 5
मैत्रेय उवाच देवहूत्यपि संदेशं गौरवेण प्रजापते: । सम्यक् श्रद्धाय पुरुषं कूटस्थमभजद्गुरुम् ॥ ५ ॥
श्री मैत्रेय म्हणाले—देवहूतीने प्रजापती कर्दम यांचा संदेश आदराने व पूर्ण श्रद्धेने स्वीकारला; आणि सर्वांच्या हृदयात स्थित कूटस्थ जगद्गुरु परम पुरुषाची उपासना करू लागली.
Verse 6
तस्यां बहुतिथे काले भगवान्मधुसूदन: । कार्दमं वीर्यमापन्नो जज्ञेऽग्निरिव दारुणि ॥ ६ ॥
अतिशय दीर्घ काळानंतर भगवान मधुसूदन कर्दमाच्या वीर्यात प्रविष्ट होऊन देवहूतीच्या गर्भात प्रकट झाले, जसे यज्ञात लाकडातून अग्नी प्रकटतो.
Verse 7
अवादयंस्तदा व्योम्नि वादित्राणि घनाघना: । गायन्ति तं स्म गन्धर्वा नृत्यन्त्यप्सरसो मुदा ॥ ७ ॥
तेव्हा आकाशात घनघोर मेघांसारख्या देवांनी वाद्ये वाजविली; गंधर्वांनी प्रभूची कीर्ती गायिली आणि अप्सरा आनंदाने नृत्य करू लागल्या.
Verse 8
पेतु: सुमनसो दिव्या: खेचरैरपवर्जिता: । प्रसेदुश्च दिश: सर्वा अम्भांसि च मनांसि च ॥ ८ ॥
भगवान प्रकट होताच आकाशात मुक्तपणे विहरणाऱ्या देवांनी दिव्य पुष्पवृष्टी केली. सर्व दिशा, सर्व जल आणि सर्वांचे मन अत्यंत प्रसन्न झाले.
Verse 9
तत्कर्दमाश्रमपदं सरस्वत्या परिश्रितम् । स्वयम्भू: साकमृषिभिर्मरीच्यादिभिरभ्ययात् ॥ ९ ॥
त्यानंतर स्वयंभू ब्रह्मा मरीची आदी ऋषींंसह सरस्वतीने वेढलेल्या कर्दम मुनींच्या आश्रमस्थानी गेले.
Verse 10
भगवन्तं परं ब्रह्म सत्त्वेनांशेन शत्रुहन् । तत्त्वसंख्यानविज्ञप्त्यै जातं विद्वानज: स्वराट् ॥ १० ॥
हे शत्रुहन्! अजन्मा व प्रायः स्वाधीन ज्ञानसंपन्न ब्रह्म्याने जाणले की देवहूतीच्या गर्भात शुद्ध सत्त्वगुणाच्या अंशरूपाने परब्रह्म भगवानांचा अंश साङ्ख्य-योगाचे पूर्ण तत्त्वज्ञान सांगण्यासाठी प्रकट झाला आहे.
Verse 11
सभाजयन् विशुद्धेन चेतसा तच्चिकीर्षितम् । प्रहृष्यमाणैरसुभि: कर्दमं चेदमभ्यधात् ॥ ११ ॥
मग ब्रह्म्याने शुद्ध चित्ताने व आनंदित इंद्रियांनिशी, अवतारकार्य करण्यास इच्छुक असलेल्या भगवानांचे पूजन केले आणि कर्दम (व देवहूती) यांना असे म्हणाला.
Verse 12
ब्रह्मोवाच त्वया मेऽपचितिस्तात कल्पिता निर्व्यलीकत: । यन्मे सञ्जगृहे वाक्यं भवान्मानद मानयन् ॥ १२ ॥
ब्रह्मा म्हणाले: हे तात कर्दम! तू माझे वचन निष्कपटपणे आदराने स्वीकारलेस; म्हणून तू माझी योग्य सेवा केलीस. मी जे जे सांगितले ते तू आचरणात आणून मला सन्मान दिलास.
Verse 13
एतावत्येव शुश्रूषा कार्या पितरि पुत्रकै: । बाढमित्यनुमन्येत गौरवेण गुरोर्वच: ॥ १३ ॥
पुत्रांनी पित्याची सेवा नेमकी इतकीच करावी. पिता किंवा गुरूंचे वचन ‘हो, महाराज’ असे आदराने म्हणत मान्य करावे.
Verse 14
इमा दुहितर: सत्यस्तव वत्स सुमध्यमा: । सर्गमेतं प्रभावै: स्वैर्बृंहयिष्यन्त्यनेकधा ॥ १४ ॥
हे वत्सा, तुझ्या या सडपातळ कटीच्या कन्या निश्चयच अत्यंत सती व पतिव्रता आहेत. त्या आपल्या-आपल्या संततीने ही सृष्टी अनेक प्रकारे वाढवतील.
Verse 15
अतस्त्वमृषिमुख्येभ्यो यथाशीलं यथारुचि । आत्मजा: परिदेह्यद्य विस्तृणीहि यशो भुवि ॥ १५ ॥
म्हणून आज तू आपल्या कन्यांना त्यांच्या स्वभाव व आवडीनुसार श्रेष्ठ ऋषींना अर्पण कर; आणि अशा रीतीने जगात आपले यश पसरव.
Verse 16
वेदाहमाद्यं पुरुषमवतीर्णं स्वमायया । भूतानां शेवधिं देहं बिभ्राणं कपिलं मुने ॥ १६ ॥
हे कर्दमा, मला माहीत आहे की आद्य पुरुषोत्तम भगवान आपल्या अंतरंग मायेनं अवतार घेऊन प्रकट झाले आहेत. ते जीवांच्या इच्छित फलांचे दाते असून आता कपिल मुनींचे देह धारण करीत आहेत.
Verse 17
ज्ञानविज्ञानयोगेन कर्मणामुद्धरन् जटा: । हिरण्यकेश: पद्माक्ष: पद्ममुद्रापदाम्बुज: ॥ १७ ॥
शास्त्रज्ञान व त्याच्या व्यवहारिक विज्ञान-योगाने कपिल मुनी—सुवर्ण केश, कमळासारखे नेत्र आणि कमळचिन्हयुक्त चरणकमळ असलेले—या भौतिक जगातील कर्मवासनेची खोल मुळे उपटून टाकतील.
Verse 18
एष मानवि ते गर्भं प्रविष्ट: कैटभार्दन: । अविद्यासंशयग्रन्थिं छित्त्वा गां विचरिष्यति ॥ १८ ॥
हे मनुपुत्री देवहूती! कैटभाचा संहार करणारा तोच परम पुरुष आता तुझ्या गर्भात प्रविष्ट झाला आहे. तो अज्ञान व संशयाच्या गाठी छेदून पृथ्वीवर सर्वत्र विचरेल.
Verse 19
अयं सिद्धगणाधीश: साङ्ख्याचार्यै: सुसम्मत: । लोके कपिल इत्याख्यां गन्ता ते कीर्तिवर्धन: ॥ १९ ॥
तुझा पुत्र सिद्धजनांचा अधीश्वर होईल. साङ्ख्यज्ञानाचे आचार्य त्याला अत्यंत मान्यता देतील, आणि लोकांत ‘कपिल’ या नावाने प्रसिद्ध होऊन तुझी कीर्ती वाढवील.
Verse 20
मैत्रेय उवाच तावाश्वास्य जगत्स्रष्टा कुमारै: सहनारद: । हंसो हंसेन यानेन त्रिधामपरमं ययौ ॥ २० ॥
श्रीमैत्रेय म्हणाले—अशा रीतीने त्यांना धीर देऊन जगत्स्रष्टा ब्रह्मा, ‘हंस’ म्हणून प्रसिद्ध, चार कुमार व नारद यांच्यासह हंसवाहनावर आरूढ होऊन त्रिधामातील परम लोकास गेले.
Verse 21
गते शतधृतौ क्षत्त: कर्दमस्तेन चोदित: । यथोदितं स्वदुहितृ: प्रादाद्विश्वसृजां तत: ॥ २१ ॥
हे क्षत्त (विदुर)! शतधृति ब्रह्मा निघून गेल्यावर, त्यांच्या आज्ञेनुसार कर्दम मुनींनी सांगितल्याप्रमाणे आपल्या नऊ कन्यांना विश्वाची प्रजा वाढविणाऱ्या नऊ महर्षींना अर्पण केले.
Verse 22
मरीचये कलां प्रादादनसूयामथात्रये । श्रद्धामङ्गिरसेऽयच्छत्पुलस्त्याय हविर्भुवम् ॥ २२ ॥ पुलहाय गतिं युक्तां क्रतवे च क्रियां सतीम् । ख्यातिं च भृगवेऽयच्छद्वसिष्ठायाप्यरुन्धतीम् ॥ २३ ॥
कर्दम मुनींनी कन्या कला मरीचिला, अनसूया अत्रिला, श्रद्धा अंगिरसाला आणि हविर्भू पुलस्त्याला दिली. गती पुलहाला, पतिव्रता क्रिया क्रतुला, ख्याती भृगुला आणि अरुंधती वसिष्ठाला अर्पण केली.
Verse 23
मरीचये कलां प्रादादनसूयामथात्रये । श्रद्धामङ्गिरसेऽयच्छत्पुलस्त्याय हविर्भुवम् ॥ २२ ॥ पुलहाय गतिं युक्तां क्रतवे च क्रियां सतीम् । ख्यातिं च भृगवेऽयच्छद्वसिष्ठायाप्यरुन्धतीम् ॥ २३ ॥
कर्दम मुनींनी आपली कन्या कला मरीचीला, आणि अनसूया अत्रीला दिली. श्रद्धा अंगिरसाला व हविर्भू पुलस्त्याला अर्पण केली. गती पुलहाला, पतिव्रता क्रिया क्रतूला, ख्याती भृगूला आणि अरुंधती वसिष्ठाला दिली.
Verse 24
अथर्वणेऽददाच्छान्तिं यया यज्ञो वितन्यते । विप्रर्षभान् कृतोद्वाहान् सदारान् समलालयत् ॥ २४ ॥
त्यांनी अथर्वाला शांती दिली; तिच्यामुळे यज्ञ विधिपूर्वक विस्तारतो व संपन्न होतो. अशा रीतीने श्रेष्ठ ब्राह्मणांचे विवाह करून, त्यांनी त्यांना त्यांच्या पत्नीसह पालन-पोषण केले.
Verse 25
ततस्त ऋषय: क्षत्त कृतदारा निमन्त्र्य तम् । प्रातिष्ठन्नन्दिमापन्ना: स्वं स्वमाश्रममण्डलम् ॥ २५ ॥
हे क्षत्त (विदुर), विवाह झाल्यावर त्या ऋषींनी कर्दमांचा निरोप घेतला आणि आनंदाने भरून प्रत्येकजण आपल्या-आपल्या आश्रमपरिसराकडे निघून गेला.
Verse 26
स चावतीर्णं त्रियुगमाज्ञाय विबुधर्षभम् । विविक्त उपसङ्गम्य प्रणम्य समभाषत ॥ २६ ॥
कर्दम मुनींना जेव्हा कळले की देवश्रेष्ठ त्रियुग भगवान विष्णू अवतरले आहेत, तेव्हा ते एकांतस्थानी त्यांच्या जवळ गेले, दंडवत् प्रणाम केला आणि असे बोलले.
Verse 27
अहो पापच्यमानानां निरये स्वैरमङ्गलै: । कालेन भूयसा नूनं प्रसीदन्तीह देवता: ॥ २७ ॥
कर्दम मुनी म्हणाले— अहो! आपल्या दुष्कर्मांमुळे भौतिक बंधनात अडकून नरकात तडफडणाऱ्या जीवांवर, फार काळानंतर, या जगातील देवता निश्चयच प्रसन्न झाले आहेत।
Verse 28
बहुजन्मविपक्वेन सम्यग्योगसमाधिना । द्रष्टुं यतन्ते यतय: शून्यागारेषु यत्पदम् ॥ २८ ॥
अनेक जन्मांच्या परिपक्व साधनेने आणि पूर्ण योग-समाधीने यती एकांत स्थानी परमेश्वराच्या कमलचरणांचे दर्शन घेण्यासाठी प्रयत्न करतात।
Verse 29
स एव भगवानद्य हेलनं नगणय्य न: । गृहेषु जातो ग्राम्याणां य: स्वानां पक्षपोषण: ॥ २९ ॥
आमच्यासारख्या सामान्य गृहस्थांची उपेक्षा न मोजता तोच भगवान आज आमच्या घरी प्रकट झाला आहे, केवळ आपल्या भक्तांचे पालन-पोषण करण्यासाठी।
Verse 30
स्वीयं वाक्यमृतं कर्तुमवतीर्णोऽसि मे गृहे । चिकीर्षुर्भगवान् ज्ञानं भक्तानां मानवर्धन: ॥ ३० ॥
कर्दम मुनी म्हणाले: हे प्रभो, भक्तांचा मान वाढविणारे आपण, आपले वचन सत्य करण्यासाठी आणि खरे ज्ञान प्रसारित करण्यासाठी माझ्या घरी अवतरलात।
Verse 31
तान्येव तेऽभिरूपाणि रूपाणि भगवंस्तव । यानि यानि च रोचन्ते स्वजनानामरूपिण: ॥ ३१ ॥
हे भगवन्, जरी आपला भौतिक देह नाही, तरी आपली स्वतःची अनंत दिव्य रूपे आहेत; तीच आपली सत्य रूपे असून आपल्या भक्तांना प्रिय वाटतात।
Verse 32
त्वां सूरिभिस्तत्त्वबुभुत्सयाद्धा सदाभिवादार्हणपादपीठम् । ऐश्वर्यवैराग्ययशोऽवबोध- वीर्यश्रिया पूर्तमहं प्रपद्ये ॥ ३२ ॥
हे प्रभो, परमतत्त्व जाणू इच्छिणारे महर्षी सदैव आपल्या कमलचरणांना वंदन-पूजनास योग्य आसन मानतात। आपण ऐश्वर्य, वैराग्य, यश, ज्ञान, वीर्य व श्री यांनी परिपूर्ण आहात; म्हणून मी आपल्या चरणी शरण जातो।
Verse 33
परं प्रधानं पुरुषं महान्तं कालं कविं त्रिवृतं लोकपालम् । आत्मानुभूत्यानुगतप्रपञ्चं स्वच्छन्दशक्तिं कपिलं प्रपद्ये ॥ ३३ ॥
मी परम पुरुषोत्तम भगवान कपिल यांचे शरण घेतो—जे स्वेच्छाशक्तिसंपन्न, परात्पर, प्रधान (प्रकृती) व काळाचे अधीश्वर, त्रिगुणमय विश्वांचे पालनकर्ता आणि प्रलयानंतर सर्व प्रपंच स्वतःमध्ये लीन करणारे आहेत।
Verse 34
आ स्माभिपृच्छेऽद्य पतिं प्रजानां त्वयावतीर्णर्ण उताप्तकाम: । परिव्रजत्पदवीमास्थितोऽहं चरिष्ये त्वां हृदि युञ्जन् विशोक: ॥ ३४ ॥
हे प्रजांचा स्वामी! आज मला आपल्याकडे एक विनंती करायची आहे. आपण मला पितृऋणातून मुक्त केले आणि माझ्या इच्छा पूर्ण झाल्या; म्हणून मी परिव्राजकाचा मार्ग स्वीकारून गृहस्थाश्रमाचा त्याग करीन व हृदयात आपले स्मरण ठेवून, शोकमुक्त होऊन विचरेन।
Verse 35
श्री भगवानुवाच मया प्रोक्तं हि लोकस्य प्रमाणं सत्यलौकिके । अथाजनि मया तुभ्यं यदवोचमृतं मुने ॥ ३५ ॥
श्रीभगवान कपिल म्हणाले: लोकांसाठी माझे वचन—प्रत्यक्ष असो वा शास्त्रात—सर्वथा प्रमाण आहे. हे मुने! मी पूर्वी तुला जे सत्य सांगितले होते की मी तुझा पुत्र होईन, तेच सत्य पूर्ण करण्यासाठी मी अवतरलो आहे।
Verse 36
एतन्मे जन्म लोकेऽस्मिन्मुमुक्षूणां दुराशयात् । प्रसंख्यानाय तत्त्वानां सम्मतायात्मदर्शने ॥ ३६ ॥
या लोकात माझा हा अवतार विशेषतः त्या मुमुक्षूंकरिता आहे, जे निरर्थक भौतिक आशांच्या गुंत्यातून मुक्ती इच्छितात—आत्मदर्शनासाठी अत्यंत मान्य अशा सांख्यप्रणालीप्रमाणे तत्त्वांचे विवेचन करण्यासाठी।
Verse 37
एष आत्मपथोऽव्यक्तो नष्ट: कालेन भूयसा । तं प्रवर्तयितुं देहमिमं विद्धि मया भृतम् ॥ ३७ ॥
आत्मसाक्षात्काराचा हा सूक्ष्म व दुर्गम मार्ग दीर्घ काळाच्या प्रवाहात लुप्त झाला होता. तो पुन्हा प्रवर्तित करण्यासाठीच मी हा कपिलदेह धारण केला आहे—असे जाण.
Verse 38
गच्छ कामं मयापृष्टो मयि संन्यस्तकर्मणा । जित्वा सुदुर्जयं मृत्युममृतत्वाय मां भज ॥ ३८ ॥
माझ्या अनुमतीने, जसे इच्छाल तसे जा; सर्व कर्म माझ्या चरणी अर्पण कर. दुर्जय मृत्यू जिंकून अमरत्वासाठी माझी भक्ती कर.
Verse 39
मामात्मानं स्वयंज्योति: सर्वभूतगुहाशयम् । आत्मन्येवात्मना वीक्ष्य विशोकोऽभयमृच्छसि ॥ ३९ ॥
स्वतःच्या हृदयात, बुद्धीच्या साहाय्याने, सर्व जीवांच्या अंतःकरण-गुहेत वसणारा स्वयंप्रकाश आत्मा—मला—तू निरंतर पाहशील. मग तू शोक व भय रहित अवस्थेला पोहोचशील.
Verse 40
मात्र आध्यात्मिकीं विद्यां शमनीं सर्वकर्मणाम् । वितरिष्ये यया चासौ भयं चातितरिष्यति ॥ ४० ॥
मी माझ्या मातेलाही ही आध्यात्मिक विद्या देईन, जी सर्व कर्मांच्या प्रतिक्रियांना शांत करणारी आहे. तिच्यामुळे ती सिद्धी व आत्मसाक्षात्कार प्राप्त करून भौतिक भय ओलांडेल.
Verse 41
मैत्रेय उवाच एवं समुदितस्तेन कपिलेन प्रजापति: । दक्षिणीकृत्य तं प्रीतो वनमेव जगाम ह ॥ ४१ ॥
श्री मैत्रेय म्हणाले—अशा रीतीने पुत्र कपिलाने पूर्ण उपदेश दिल्यावर प्रजापती कर्दम मुनी प्रसन्न होऊन त्यांची परिक्रमा करून तत्क्षणी वनात गेले.
Verse 42
व्रतं स आस्थितो मौनमात्मैकशरणो मुनि: । नि:सङ्गो व्यचरत्क्षोणीमनग्निरनिकेतन: ॥ ४२ ॥
कर्दम मुनींनी मौनव्रत स्वीकारले आणि केवळ परम पुरुषाच्या शरण जाऊन त्यांचे चिंतन केले. संगत्यागी होऊन ते संन्याशाप्रमाणे पृथ्वीवर फिरत राहिले—ना अग्नीचा संबंध, ना निवाऱ्याचा.
Verse 43
मनो ब्रह्मणि युञ्जानो यत्तत्सदसत: परम् । गुणावभासे विगुण एकभक्त्यानुभाविते ॥ ४३ ॥
त्याने मन परब्रह्म परम पुरुषोत्तम भगवंतांमध्ये एकाग्र केले; जे कारण-कार्यापलीकडे आहेत, त्रिगुणांचे प्रकाशक असूनही त्रिगुणातीत आहेत, आणि केवळ अनन्य भक्तीनेच अनुभूत होतात।
Verse 44
निरहंकृतिर्निर्ममश्च निर्द्वन्द्व: समदृक् स्वदृक् । प्रत्यक्प्रशान्तधीर्धीर: प्रशान्तोर्मिरिवोदधि: ॥ ४४ ॥
अशा रीतीने तो हळूहळू अहंकार व ममता यांपासून मुक्त झाला. द्वंद्वांनी न ढळणारा, सर्वांना समदृष्टीने पाहणारा आणि स्वतःचे स्वरूपही जाणणारा झाला. त्याची बुद्धी अंतर्मुख होऊन, लाटांशिवाय समुद्रासारखी पूर्ण शांत झाली।
Verse 45
वासुदेवे भगवति सर्वज्ञे प्रत्यगात्मनि । परेण भक्तिभावेन लब्धात्मा मुक्तबन्धन: ॥ ४५ ॥
अशा प्रकारे सर्वज्ञ अंतःस्थित परमात्मा भगवान वासुदेवांमध्ये पराभक्तिभावाने स्थित होऊन त्याने आत्मसिद्धी प्राप्त केली आणि सर्व बंधनांतून मुक्त झाला।
Verse 46
आत्मानं सर्वभूतेषु भगवन्तमवस्थितम् । अपश्यत्सर्वभूतानि भगवत्यपि चात्मनि ॥ ४६ ॥
त्याने पाहिले की भगवान सर्व प्राण्यांच्या हृदयात स्थित आहेत; आणि सर्व भूतमात्रे भगवंतात तसेच आत्म्यातच स्थित आहेत।
Verse 47
इच्छाद्वेषविहीनेन सर्वत्र समचेतसा । भगवद्भक्तियुक्तेन प्राप्ता भागवती गति: ॥ ४७ ॥
इच्छा व द्वेषरहित, सर्वत्र समचित्त आणि निर्मळ भगवद्भक्तीने युक्त होऊन कर्दम मुनींनी अखेरीस भागवती गती—भगवद्धामाकडे परतण्याचा मार्ग—प्राप्त केला।
Frequently Asked Questions
This fulfills visarga (secondary creation): the Prajāpati household becomes a channel for expanding progeny and dharmic lineages through great ṛṣis. It also demonstrates that gṛhastha duties, when performed under higher instruction and without selfish motive, serve the Lord’s cosmic plan and do not obstruct liberation.
Kapila appears after entering Kardama’s semen and manifesting in Devahūti ‘like fire from sacrificial wood,’ while devas celebrate. The point is that the Lord’s descent is both intimate and sovereign: He enters material processes yet remains transcendental, appearing specifically to protect devotees and teach liberating knowledge.
Kardama understands his āśrama obligations are complete—he has followed Brahmā’s command, produced progeny, and ensured his daughters’ dharmic futures. Seeing the Lord personally, he seeks exclusive absorption (ananya-bhajana) and requests permission to renounce, showing that renunciation is proper when duties are fulfilled and the heart is fixed on Vāsudeva.
Kapila indicates that the authentic, self-realization-oriented Sāṅkhya (distinguishing ātmā from prakṛti and culminating in devotion to the indwelling Lord) becomes obscured when reduced to mere analysis or ritualistic aims. His avatāra restores the path as a practical ‘door to spiritual life’ leading to freedom from fear and karmic reactions.