Adhyaya 21
Kardama Muni’s Penance, Viṣṇu’s Darśana, and the Arrangement of Devahūti’s Marriage
विदुर मैत्रेयांना स्वायंभुव मनूच्या वंशाचा सविस्तर वृत्तांत विचारतो—विशेषतः देवहूतीचा कर्दम मुनींशी विवाह आणि मनूच्या कन्यांच्या संततीचा विस्तार. मैत्रेय सांगतात की कर्दम मुनींनी सरस्वतीच्या तीरावर बिंदु-सरोवर येथे दहा हजार वर्षे तप केले; त्याच्या फलस्वरूप गरुडावर आरूढ भगवान विष्णू साक्षात् प्रकट झाले. कर्दम भक्तिभावाने स्तुती करतात, योग्य पत्नीची इच्छा स्पष्टपणे निवेदन करतात आणि प्रभूला काळस्वरूप, सृष्टीकर्ता, मुक्तिदाता व जगत्-चक्राचा अधिपती म्हणून वंदन करतात—ज्यांचे चक्र भक्तांना क्षीण करू शकत नाही. भगवान कर्दमाच्या साधनेचे कौतुक करून मनू-शतरूपेसह देवहूती येणार असल्याचे सांगतात, नऊ कन्यांचे वरदान देतात आणि आपल्या अंशावतार कपिलरूपाने साङ्ख्य-तत्त्वाचा उपदेश करणार असल्याची घोषणा करतात. प्रभू वैकुंठास गेल्यावर ठरलेल्या वेळी मनू येतात; बिंदु-सरोवराची पवित्रता व सौंदर्य वर्णिले जाते आणि कर्दमाने मनूचे सत्कार करून पुढील विवाह-विचार व गृहस्थाश्रमाच्या घडामोडींची पार्श्वभूमी तयार होते, ज्यातून कपिलदेवांचे उपदेश प्रकट होतात।
Shlokas
Verse 1
विदुर उवाच स्वायम्भुवस्य च मनोर्वंश: परमसम्मत: । कथ्यतां भगवन् यत्र मैथुनेनैधिरे प्रजा: ॥ १ ॥
विदुर म्हणाला: स्वायंभुव मनूचा वंश परम मान्य आहे. हे भगवन्, कृपा करून त्या वंशाचे वर्णन करा, ज्यात मैथुनाने प्रजा वाढली.
Verse 2
प्रियव्रतोत्तानपादौ सुतौ स्वायम्भुवस्य वै । यथाधर्मं जुगुपतु: सप्तद्वीपवतीं महीम् ॥ २ ॥
स्वायंभुव मनूचे प्रियव्रत व उत्तानपाद हे दोन पुत्र धर्मानुसार सात द्वीपांची पृथ्वी राज्य करीत होते।
Verse 3
तस्य वै दुहिता ब्रह्मन्देवहूतीति विश्रुता । पत्नी प्रजापतेरुक्ता कर्दमस्य त्वयानघ ॥ ३ ॥
हे पवित्र ब्राह्मण, हे निष्पाप, तू सांगितलेस की त्याची कन्या ‘देवहूती’ म्हणून प्रसिद्ध असून ती प्रजापती कर्दमाची पत्नी होती।
Verse 4
तस्यां स वै महायोगी युक्तायां योगलक्षणै: । ससर्ज कतिधा वीर्यं तन्मे शुश्रूषवे वद ॥ ४ ॥
योगाच्या लक्षणांनी (अष्ट सिद्धींनी) युक्त अशा त्या राजकन्येत त्या महायोगीने किती प्रकारे संतती उत्पन्न केली? कृपा करून मला सांग; मी ऐकण्यास उत्सुक आहे।
Verse 5
रुचिर्यो भगवान् ब्रह्मन्दक्षो वा ब्रह्मण: सुत: । यथा ससर्ज भूतानि लब्ध्वा भार्यां च मानवीम् ॥ ५ ॥
हे ब्रह्मन्, कृपया सांगा—पूज्य रुची आणि ब्रह्मपुत्र दक्ष यांनी स्वायंभुव मनूच्या उरलेल्या दोन कन्यांना पत्नी म्हणून प्राप्त करून कशा प्रकारे संतती-प्रजांची सृष्टी केली?
Verse 6
मैत्रेय उवाच प्रजा: सृजेति भगवान् कर्दमो ब्रह्मणोदित: । सरस्वत्यां तपस्तेपे सहस्राणां समा दश ॥ ६ ॥
मैत्रेय म्हणाले—ब्रह्मदेवांच्या ‘प्रजा सृजा’ या आज्ञेने पूज्य कर्दम मुनींनी सरस्वती नदीच्या तीरावर दहा सहस्र वर्षे तपश्चर्या केली.
Verse 7
तत: समाधियुक्तेन क्रियायोगेन कर्दम: । सम्प्रपेदे हरिं भक्त्या प्रपन्नवरदाशुषम् ॥ ७ ॥
त्यानंतर कर्दम मुनींनी समाधियुक्त क्रियायोगाने भक्तिभावाने श्रीहरीची उपासना करून त्यांना प्रसन्न केले; कारण ते शरणागतांना शीघ्र वर देणारे भगवान आहेत.
Verse 8
तावत्प्रसन्नो भगवान् पुष्कराक्ष: कृते युगे । दर्शयामास तं क्षत्त: शाब्दं ब्रह्म दधद्वपु: ॥ ८ ॥
मग सत्ययुगात कमलनेत्र भगवान प्रसन्न होऊन, हे क्षत्तः, कर्दम मुनींना दर्शन देऊ लागले आणि वेदशब्दानेच जाणता येईल असे आपले दिव्य स्वरूप प्रकट केले.
Verse 9
स तं विरजमर्काभं सितपद्मोत्पलस्रजम् । स्निग्धनीलालकव्रातवक्त्राब्जं विरजोऽम्बरम् ॥ ९ ॥
कर्दम मुनींनी त्या परमेश्वराचे दर्शन घेतले—जो मलिनतेपासून रहित, सूर्याप्रमाणे तेजस्वी, शुभ्र कमळ व उत्पलांची माळ धारण करणारे होते. त्यांच्या कमलमुखाभोवती स्निग्ध निळे कुरळे केस शोभत होते आणि त्यांनी निर्मळ पीतांबर परिधान केले होते.
Verse 10
किरीटिनं कुण्डलिनं शङ्खचक्रगदाधरम् । श्वेतोत्पलक्रीडनकं मन:स्पर्शस्मितेक्षणम् ॥ १० ॥
मुकुट व कुंडलांनी विभूषित भगवानांनी तीन हातांत शंख, चक्र व गदा धारण केली आणि चौथ्या हातात शुभ्र कमळ; त्यांच्या आनंदी, स्मितमय नजरेने भक्तांची हृदये जिंकली।
Verse 11
विन्यस्तचरणाम्भोजमंसदेशे गरुत्मत: । दृष्ट्वा खेऽवस्थितं वक्ष:श्रियं कौस्तुभकन्धरम् ॥ ११ ॥
गरुडाच्या खांद्यांवर कमलचरण ठेवून, गळ्यात लोंबणारा कौस्तुभमणी आणि वक्षस्थळी श्रीवत्साची सुवर्णरेषा धारण करून भगवान् आकाशात स्थित होते।
Verse 12
जातहर्षोऽपतन्मूर्ध्ना क्षितौ लब्धमनोरथ: । गीर्भिस्त्वभ्यगृणात्प्रीतिस्वभावात्मा कृताञ्जलि: ॥ १२ ॥
भगवानांचे साक्षात दर्शन होताच कर्दम मुनी आनंदाने भरून गेले; त्यांची इच्छा पूर्ण झाली. त्यांनी मस्तक झुकवून भूमीवर पडून, प्रेममय अंतःकरणाने हात जोडून स्तुतीद्वारे प्रभूला संतुष्ट केले।
Verse 13
ऋषिरुवाच जुष्टं बताद्याखिलसत्त्वराशे: सांसिद्ध्यमक्ष्णोस्तव दर्शनान्न: । यद्दर्शनं जन्मभिरीड्य सद्भि- राशासते योगिनो रूढयोगा: ॥ १३ ॥
ऋषी म्हणाले—हे सर्व सत्त्वसमूहाचे आश्रय, पूज्य प्रभो! आज तुमच्या दर्शनाने आमच्या नेत्रांना परम सिद्धी प्राप्त झाली. ज्या दर्शनाची इच्छा उन्नत योगी अनेक जन्मांच्या साधनेने करतात, तेच आज आम्हाला लाभले।
Verse 14
ये मायया ते हतमेधसस्त्वत्- पादारविन्दं भवसिन्धुपोतम् । उपासते कामलवाय तेषां रासीश कामान्निरयेऽपि ये स्यु: ॥ १४ ॥
तुमचे कमलचरण हे संसारसागर पार नेणारी खरी नौका आहेत. पण मायेने बुद्धी हरपलेले लोक त्या चरणांची उपासना क्षुल्लक व क्षणभंगुर इंद्रियसुखासाठी करतात—अशी सुखे नरकातलेही मिळवू शकतात. तरीही, हे प्रभो, तुम्ही इतके दयाळू की त्यांनाही कृपा देता।
Verse 15
तथा स चाहं परिवोढुकाम: समानशीलां गृहमेधधेनुम् । उपेयिवान्मूलमशेषमूलं दुराशय: कामदुघाङ्घ्रिपस्य ॥ १५ ॥
म्हणून, गृहस्थाश्रमात कामना पूर्ण करणारी कामधेनूसारखी समानशील कन्या विवाह करण्याची इच्छा धरून, कामवश होऊन मीही तुमच्या कमलचरणांचा आश्रय घेतला आहे; तुम्हीच सर्वमूलांचे मूळ, कल्पवृक्षासमान आहात।
Verse 16
प्रजापतेस्ते वचसाधीश तन्त्या लोक: किलायं कामहतोऽनुबद्ध: । अहं च लोकानुगतो वहामि बलिं च शुक्लानिमिषाय तुभ्यम् ॥ १६ ॥
हे प्रभो, तुम्ही सर्व जीवांचे अधीश व नेता आहात. तुमच्या प्रजापती-आज्ञेच्या दोरीने बांधल्याप्रमाणे हा लोक कामाने पीडित होऊन सतत त्याच्यामागे धावतो. लोकानुगत होऊन, हे धर्मस्वरूपा, मीही तुम्हाला—शुक्ल अनिमिष, सनातन काळरूप—बलि अर्पण करीत आहे।
Verse 17
लोकांश्च लोकानुगतान् पशूंश्च हित्वा श्रितास्ते चरणातपत्रम् । परस्परं त्वद्गुणवादसीधु- पीयूषनिर्यापितदेहधर्मा: ॥ १७ ॥
परंतु जे लोक रूढ लौकिक व्यवहार आणि त्याचे पशुवत् अनुयायी यांना सोडून तुमच्या कमलचरणांच्या छत्रछायेत आश्रय घेतात, आणि परस्पर तुमच्या गुण-लीलांच्या चर्चारूपी मधु-अमृताचे पान करतात, ते देहाच्या प्राथमिक गरजा/धर्मांच्या बंधनातून मुक्त होतात।
Verse 18
न तेऽजराक्षभ्रमिरायुरेषां त्रयोदशारं त्रिशतं षष्टिपर्व । षण्नेम्यनन्तच्छदि यत्त्रिणाभि करालस्रोतो जगदाच्छिद्य धावत् ॥ १८ ॥
तुमचे चक्र अक्षर ब्रह्मरूपी अक्षावर फिरते—तीन नाभी, तेरा आरे, तीनशे साठ पर्व, सहा नेम्या आणि असंख्य पानांनी/आवरणांनी युक्त. त्याचा भयंकर वेग जगताची आयु छाटून टाकतो; पण भगवद्भक्तांच्या आयुष्याला तो स्पर्शही करू शकत नाही।
Verse 19
एक: स्वयं सञ्जगत: सिसृक्षया- द्वितीययात्मन्नधियोगमायया । सृजस्यद: पासि पुनर्ग्रसिष्यसे यथोर्णनाभिर्भगवन् स्वशक्तिभि: ॥ १९ ॥
प्रिय प्रभो, तुम्हीच एकटे विश्वांची निर्मिती करता. हे भगवान, सृष्टी करण्याची इच्छा धरून, तुमच्या द्वितीया शक्ती योगमायेच्या अधीन तुमच्या स्वशक्तींनी तुम्ही सृष्टी करता, पालन करता आणि पुन्हा संहार करता; जसे कोळी स्वतःच्या शक्तीने जाळे विणतो आणि पुन्हा तेच गुंडाळून घेतो।
Verse 20
नैतद्बताधीश पदं तवेप्सितं यन्मायया नस्तनुषे भूतसूक्ष्मम् । अनुग्रहायास्त्वपि यर्ही मायया लसत्तुलस्या भगवान् विलक्षित: ॥ २० ॥
हे प्रभो! जरी हे तुमचे इच्छित नसले, तरीही तुम्ही आपल्या मायेनें स्थूल‑सूक्ष्म भूतांची सृष्टी आमच्या इंद्रियसुखासाठी प्रकट करता. आमच्यावर तुमची अहैतुकी कृपा होवो; कारण तुम्ही तुलसीमाळेने शोभित आपल्या शाश्वत स्वरूपात आमच्या समोर प्रकट झाला आहात।
Verse 21
तं त्वानुभूत्योपरतक्रियार्थं स्वमायया वर्तितलोकतन्त्रम् । नमाम्यभीक्ष्णं नमनीयपाद- सरोजमल्पीयसि कामवर्षम् ॥ २१ ॥
तुमच्या साक्षात्काराने कर्मफल‑आसक्ती निवळावी—या हेतूने तुम्ही स्वमायेने लोकव्यवस्था विस्तारली आहे. मी वारंवार तुमच्या वंदनीय चरणकमळांना नमस्कार करतो; ते शरण्य आहेत आणि अल्पजनांवरही सर्व वरांची वर्षा करणारे आहेत।
Verse 22
ऋषिरुवाच इत्यव्यलीकं प्रणुतोऽब्जनाभ- स्तमाबभाषे वचसामृतेन । सुपर्णपक्षोपरि रोचमान: प्रेमस्मितोद्वीक्षणविभ्रमद्भ्रू: ॥ २२ ॥
ऋषी म्हणाले: अशा निष्कपट स्तुतीने प्रशंसित कमलनाभ भगवान्, गरुडाच्या खांद्यांवर अत्यंत शोभून दिसत, अमृतासारख्या मधुर वचने बोलू लागले. प्रेमपूर्ण हास्याने ऋषीकडे पाहताना त्यांच्या भुवया लीलया हलत होत्या।
Verse 23
श्रीभगवानुवाच विदित्वा तव चैत्यं मे पुरैव समयोजि तत् । यदर्थमात्मनियमैस्त्वयैवाहं समर्चित: ॥ २३ ॥
श्रीभगवान म्हणाले: तुझ्या चित्तातील अभिप्राय जाणून, ज्या हेतूसाठी तू आत्मसंयमाने माझी उत्तम आराधना केलीस, ती व्यवस्था मी पूर्वीच करून ठेवली आहे।
Verse 24
न वै जातु मृषैव स्यात्प्रजाध्यक्ष मदर्हणम् । भवद्विधेष्वतितरां मयि संगृभितात्मनाम् ॥ २४ ॥
भगवान पुढे म्हणाले: हे ऋषी, हे प्रजाध्यक्ष! जे भक्तिभावाने माझी आराधना करतात—विशेषतः तुझ्यासारखे, ज्यांनी आपले सर्वस्व मला अर्पण केले आहे—त्यांच्यासाठी माझे पूजन कधीही निष्फळ ठरत नाही; निराशेचा प्रश्नच नाही।
Verse 25
प्रजापतिसुत: सम्राण्मनुर्विख्यातमङ्गल: । ब्रह्मावर्तं योऽधिवसन् शास्ति सप्तार्णवां महीम् ॥ २५ ॥
ब्रह्मपुत्र प्रजापतीचा पुत्र, धर्ममंगल कर्मांनी विख्यात सम्राट स्वायंभुव मनु ब्रह्मावर्तात निवास करून सात समुद्रांसह पृथ्वीचे शासन करतो।
Verse 26
स चेह विप्र राजर्षिर्महिष्या शतरूपया । आयास्यति दिदृक्षुस्त्वां परश्वो धर्मकोविद: ॥ २६ ॥
हे विप्र! धर्मात निपुण तो राजर्षी सम्राट, महाराणी शतरूपेसह, तुला पाहण्याच्या इच्छेने परवा येथे येईल।
Verse 27
आत्मजामसितापाङ्गीं वय:शीलगुणान्विताम् । मृगयन्तीं पतिं दास्यत्यनुरूपाय ते प्रभो ॥ २७ ॥
त्यांची एक तरुण कन्या आहे, काळ्याभोर नेत्रांची; वय, शील व गुणांनी युक्त असून योग्य पतीचा शोध घेत आहे. हे प्रभो, तुला अनुरूप मानून ते तिला तुझी पत्नी म्हणून अर्पण करतील।
Verse 28
समाहितं ते हृदयं यत्रेमान् परिवत्सरान् । सा त्वां ब्रह्मन्नृपवधू: काममाशु भजिष्यति ॥ २८ ॥
हे ब्रह्मन्! इतकी वर्षे तुझ्या हृदयात ज्या प्रकारची कल्पना स्थिर आहे, तशीच ती राजकन्या असेल; ती लवकरच तुझी होऊन तुझ्या इच्छेप्रमाणे सेवा करील।
Verse 29
या त आत्मभृतं वीर्यं नवधा प्रसविष्यति । वीर्ये त्वदीये ऋषय आधास्यन्त्यञ्जसात्मन: ॥ २९ ॥
ती तुझ्या द्वारा आरोपित वीर्यापासून नऊ कन्यांना जन्म देईल; आणि तुझ्या त्या कन्यांद्वारे ऋषिगण विधिपूर्वक संतती उत्पन्न करतील।
Verse 30
त्वं च सम्यगनुष्ठाय निदेशं म उशत्तम: । मयि तीर्थीकृताशेषक्रियार्थो मां प्रपत्स्यसे ॥ ३० ॥
तू माझा आदेश यथार्थ रीतीने आचरून, सर्व कर्मफळे माझ्याकडे अर्पण करून, हृदय पवित्र करून अखेरीस मला प्राप्त होशील।
Verse 31
कृत्वा दयां च जीवेषु दत्त्वा चाभयमात्मवान् । मय्यात्मानं सह जगद् द्रक्ष्यस्यात्मनि चापि माम् ॥ ३१ ॥
सर्व जीवांवर दया करून आणि सर्वांना अभय देऊन, आत्मसंयमी होशील; मग तू मला जगतासह स्वतःमध्ये आणि स्वतःला माझ्यामध्ये पाहशील।
Verse 32
सहाहं स्वांशकलया त्वद्वीर्येण महामुने । तव क्षेत्रे देवहूत्यां प्रणेष्ये तत्त्वसंहिताम् ॥ ३२ ॥
हे महामुने! तुझ्या वीर्याने तुझ्या पत्नी देवहूतीच्या गर्भात मी माझ्या स्वांशासह प्रकट होईन; तुझ्या नऊ कन्यांसह मी तिला परम तत्त्वांची तत्त्वसंहिता उपदेशीन।
Verse 33
मैत्रेय उवाच एवं तमनुभाष्याथ भगवान् प्रत्यगक्षज: । जगाम बिन्दुसरस: सरस्वत्या परिश्रितात् ॥ ३३ ॥
मैत्रेय म्हणाले—अशा प्रकारे कर्दम मुनींना सांगून, इंद्रियांना अगोचर भगवान (अंतर्मुख भक्तीत प्रकट होणारे) सरस्वतीने वेढलेल्या बिंदुसरोवरातून निघून गेले।
Verse 34
निरीक्षतस्तस्य ययावशेष- सिद्धेश्वराभिष्टुतसिद्धमार्ग: । आकर्णयन् पत्ररथेन्द्रपक्षै- रुच्चारितं स्तोममुदीर्णसाम ॥ ३४ ॥
मुनी पाहतच राहिले; मुक्त सिद्धांनी स्तुत केलेल्या वैकुंठमार्गाने भगवान् निघून गेले. गरुडाच्या पंखांच्या फडफडीने उच्चारलेले सामवेदाधारित स्तोत्रध्वनी ते ऐकत राहिले।
Verse 35
अथ सम्प्रस्थिते शुक्ले कर्दमो भगवानृषि: । आस्ते स्म बिन्दुसरसि तं कालं प्रतिपालयन् ॥ ३५ ॥
मग भगवान् प्रस्थान केल्यावर पूज्य ऋषी कर्दम बिंदुसरोवराच्या तीरावर राहून प्रभूंनी सांगितलेल्या वेळेची वाट पाहू लागले।
Verse 36
मनु: स्यन्दनमास्थाय शातकौम्भपरिच्छदम् । आरोप्य स्वां दुहितरं सभार्य: पर्यटन्महीम् ॥ ३६ ॥
स्वायंभुव मनु पत्नीसमवेत सुवर्णालंकारांनी सजलेल्या रथावर आरूढ झाले आणि कन्येला बसवून पृथ्वीभर भ्रमण करू लागले।
Verse 37
तस्मिन् सुधन्वन्नहनि भगवान् यत्समादिशत् । उपायादाश्रमपदं मुने: शान्तव्रतस्य तत् ॥ ३७ ॥
हे विदुर! भगवानांनी ज्या शुभ दिवशी सांगितले होते, त्याच दिवशी ते शान्तव्रत मुनिंच्या आश्रमस्थानी पोहोचले।
Verse 38
यस्मिन् भगवतो नेत्रान्न्यपतन्नश्रुबिन्दव: । कृपया सम्परीतस्य प्रपन्नेऽर्पितया भृशम् ॥ ३८ ॥ तद्वै बिन्दुसरो नाम सरस्वत्या परिप्लुतम् । पुण्यं शिवामृतजलं महर्षिगणसेवितम् ॥ ३९ ॥
ते पवित्र सरोवर ‘बिंदुसरोवर’ म्हणून प्रसिद्ध झाले; कारण शरणागत मुनिवर अपार करुणेने द्रवलेल्या भगवंताच्या नेत्रांतून अश्रुबिंदू तेथे पडले होते। सरस्वतीच्या जलाने परिपूर्ण त्या सरोवराचे जल मंगलमय, अमृतासारखे मधुर असून महर्षिगणांनी ते सेविले आहे।
Verse 39
यस्मिन् भगवतो नेत्रान्न्यपतन्नश्रुबिन्दव: । कृपया सम्परीतस्य प्रपन्नेऽर्पितया भृशम् ॥ ३८ ॥ तद्वै बिन्दुसरो नाम सरस्वत्या परिप्लुतम् । पुण्यं शिवामृतजलं महर्षिगणसेवितम् ॥ ३९ ॥
सरस्वतीच्या जलाने परिपूर्ण ते पवित्र सरोवर ‘बिंदुसरोवर’ म्हणून ओळखले जाई; त्याचे जल मंगलमय, अमृतासारखे मधुर आणि महर्षिगणांनी सेविलेले होते।
Verse 40
पुण्यद्रुमलताजालै: कूजत्पुण्यमृगद्विजै: । सर्वर्तुफलपुष्पाढ्यं वनराजिश्रियान्वितम् ॥ ४० ॥
सरovarाचा काठ पुण्य वृक्ष-लतांच्या जाळ्यांनी वेढलेला होता. सर्व ऋतूंच्या फळ-फुलांनी तो समृद्ध; तेथे पवित्र पशु-पक्षी नाना स्वरांनी कूजन करीत, आणि वनराईच्या शोभेने तो उजळून निघाला होता।
Verse 41
मत्तद्विजगणैर्घुष्टं मत्तभ्रमरविभ्रमम् । मत्तबर्हिनटाटोपमाह्वयन्मत्तकोकिलम् ॥ ४१ ॥
तो प्रदेश आनंदित पक्ष्यांच्या कलरवाने घुमत होता. मत्त भुंगे गुंजारव करीत फिरत, मत्त मोर डौलाने नाचत, आणि हर्षित कोकिळा एकमेकींना हाक देत होत्या।
Verse 42
कदम्बचम्पकाशोककरञ्जबकुलासनै: । कुन्दमन्दारकुटजैश्चूतपोतैरलङ्कृतम् ॥ ४२ ॥ कारण्डवै: प्लवैर्हंसै: कुररैर्जलकुक्कुटै: । सारसैश्चक्रवाकैश्च चकोरैर्वल्गु कूजितम् ॥ ४३ ॥
बिंदु-सरोवर कदंब, चंपक, अशोक, करंज, बकुळ, आसन, कुंद, मंदार, कुटज आणि कोवळ्या आंब्याच्या वृक्षांनी अलंकृत होता. कारण्डव, प्लव, हंस, कुरर, जलकुक्कुट, सारस, चक्रवाक व चकोर यांच्या मधुर कूजनाने वायू भरून गेला होता।
Verse 43
कदम्बचम्पकाशोककरञ्जबकुलासनै: । कुन्दमन्दारकुटजैश्चूतपोतैरलङ्कृतम् ॥ ४२ ॥ कारण्डवै: प्लवैर्हंसै: कुररैर्जलकुक्कुटै: । सारसैश्चक्रवाकैश्च चकोरैर्वल्गु कूजितम् ॥ ४३ ॥
बिंदु-सरोवर कदंब, चंपक, अशोक, करंज, बकुळ, आसन, कुंद, मंदार, कुटज आणि कोवळ्या आंब्याच्या वृक्षांनी अलंकृत होता. कारण्डव, प्लव, हंस, कुरर, जलकुक्कुट, सारस, चक्रवाक व चकोर यांच्या मधुर कूजनाने वायू भरून गेला होता।
Verse 44
तथैव हरिणै: क्रोडै: श्वाविद्गवयकुञ्जरै: । गोपुच्छैर्हरिभिर्मर्कैर्नकुलैर्नाभिभिर्वृतम् ॥ ४४ ॥
त्याचे काठ तसेच हरिण, वराह, साळिंदर, गवय, हत्ती, बबून, सिंह, माकडे, मुंगूस आणि कस्तुरी हरिण यांनी भरलेले होते।
Verse 45
प्रविश्य तत्तीर्थवरमादिराज: सहात्मज: । ददर्श मुनिमासीनं तस्मिन् हुतहुताशनम् ॥ ४५ ॥ विद्योतमानं वपुषा तपस्युग्रयुजा चिरम् । नातिक्षामं भगवत: स्निग्धापाङ्गावलोकनात् । त द्वयहृतामृतकलापीयूषश्रवणेन च ॥ ४६ ॥ प्रांशुं पद्मपलाशाक्षं जटिलं चीरवाससम् । उपसंश्रित्य मलिनं यथार्हणमसंस्कृतम् ॥ ४७ ॥
आदिराज स्वायंभुव मनु कन्यासह त्या श्रेष्ठ तीर्थस्थानी प्रवेश करून मुनिच्या आश्रमात गेले; तेथे मुनि अग्नीत आहुती अर्पून शांतपणे आसनस्थ बसलेले दिसले.
Verse 46
प्रविश्य तत्तीर्थवरमादिराज: सहात्मज: । ददर्श मुनिमासीनं तस्मिन् हुतहुताशनम् ॥ ४५ ॥ विद्योतमानं वपुषा तपस्युग्रयुजा चिरम् । नातिक्षामं भगवत: स्निग्धापाङ्गावलोकनात् । त द्वयहृतामृतकलापीयूषश्रवणेन च ॥ ४६ ॥ प्रांशुं पद्मपलाशाक्षं जटिलं चीरवाससम् । उपसंश्रित्य मलिनं यथार्हणमसंस्कृतम् ॥ ४७ ॥
तो मुनि देहकांतीने तेजस्वी होते; दीर्घकाळ उग्र तप करूनही ते फार कृश नव्हते, कारण भगवंतांची स्नेहपूर्ण कटाक्षदृष्टी त्यांच्यावर होती आणि प्रभूच्या चंद्रसदृश वाणीतील अमृतधारा त्यांनी श्रवण केली होती.
Verse 47
प्रविश्य तत्तीर्थवरमादिराज: सहात्मज: । ददर्श मुनिमासीनं तस्मिन् हुतहुताशनम् ॥ ४५ ॥ विद्योतमानं वपुषा तपस्युग्रयुजा चिरम् । नातिक्षामं भगवत: स्निग्धापाङ्गावलोकनात् । त द्वयहृतामृतकलापीयूषश्रवणेन च ॥ ४६ ॥ प्रांशुं पद्मपलाशाक्षं जटिलं चीरवाससम् । उपसंश्रित्य मलिनं यथार्हणमसंस्कृतम् ॥ ४७ ॥
तो मुनि उंच होते, कमळपानासारखे विशाल नेत्र, मस्तकी जटा आणि चीरवस्त्र धारण केलेले. मनु जवळ जाऊन त्यांना किंचित मलिन पाहिले—जणू न घासलेला रत्न.
Verse 48
अथोटजमुपायातं नृदेवं प्रणतं पुर: । सपर्यया पर्यगृह्णात्प्रतिनन्द्यानुरूपया ॥ ४८ ॥
राजा कुटीरीत येऊन समोर नम्रपणे प्रणाम करीत आहे असे पाहून मुनिंनी आशीर्वाद देऊन त्याचे स्वागत केले आणि यथोचित सत्काराने त्याला स्वीकारले.
Verse 49
गृहीतार्हणमासीनं संयतं प्रीणयन्मुनि: । स्मरन् भगवदादेशमित्याह श्लक्ष्णया गिरा ॥ ४९ ॥
यथोचित सत्कार स्वीकारून राजा संयत होऊन मौन बसला. तेव्हा मुनि कर्दमांनी भगवंतांचा आदेश स्मरून, राजाला प्रसन्न करणाऱ्या मधुर वाणीने असे म्हटले.
Verse 50
नूनं चङ्क्रमणं देव सतां संरक्षणाय ते । वधाय चासतां यस्त्वं हरे: शक्तिर्हि पालिनी ॥ ५० ॥
हे देव! तुमचे हे परिभ्रमण निश्चयच सत्पुरुषांच्या रक्षणासाठी व असतांच्या वधासाठी आहे; कारण तू श्रीहरीची पालक शक्ती आहेस।
Verse 51
योऽर्केन्द्वग्नीन्द्रवायूनां यमधर्मप्रचेतसाम् । रूपाणि स्थान आधत्से तस्मै शुक्लाय ते नम: ॥ ५१ ॥
आवश्यकतेनुसार तू सूर्य, चंद्र, अग्नी, इंद्र, वायू, यम, धर्म आणि वरुण इत्यादींची रूपे धारण करतोस; त्या शुक्लस्वरूप विष्णुला माझा नमस्कार।
Verse 52
न यदा रथमास्थाय जैत्रं मणिगणार्पितम् । विस्फूर्जच्चण्डकोदण्डो रथेन त्रासयन्नघान् ॥ ५२ ॥ स्वसैन्यचरणक्षुण्णं वेपयन्मण्डलं भुव: । विकर्षन् बृहतीं सेनां पर्यटस्यंशुमानिव ॥ ५३ ॥ तदैव सेतव: सर्वे वर्णाश्रमनिबन्धना: । भगवद्रचिता राजन् भिद्येरन् बत दस्युभि: ॥ ५४ ॥
जर तू रत्नजडित विजय-रथावर आरूढ होऊन अपराध्यांना भयभीत केले नसते, धनुष्याच्या टंकाराने भयंकर गर्जना केली नसती, आणि सूर्याप्रमाणे विशाल सेना घेऊन पृथ्वीवर फिरला नसतास—जिच्या चरणाघाताने भूमंडळ थरथरते—तर, हे राजन्, भगवंतांनी रचलेल्या वर्णाश्रम-धर्माच्या सर्व मर्यादा दस्यूंनी मोडून टाकल्या असत्या।
Verse 53
न यदा रथमास्थाय जैत्रं मणिगणार्पितम् । विस्फूर्जच्चण्डकोदण्डो रथेन त्रासयन्नघान् ॥ ५२ ॥ स्वसैन्यचरणक्षुण्णं वेपयन्मण्डलं भुव: । विकर्षन् बृहतीं सेनां पर्यटस्यंशुमानिव ॥ ५३ ॥ तदैव सेतव: सर्वे वर्णाश्रमनिबन्धना: । भगवद्रचिता राजन् भिद्येरन् बत दस्युभि: ॥ ५४ ॥
जर तू रत्नजडित विजय-रथावर आरूढ होऊन अपराध्यांना भयभीत केले नसते, धनुष्याच्या टंकाराने भयंकर गर्जना केली नसती, आणि सूर्याप्रमाणे विशाल सेना घेऊन पृथ्वीवर फिरला नसतास—जिच्या चरणाघाताने भूमंडळ थरथरते—तर, हे राजन्, भगवंतांनी रचलेल्या वर्णाश्रम-धर्माच्या सर्व मर्यादा दस्यूंनी मोडून टाकल्या असत्या।
Verse 54
न यदा रथमास्थाय जैत्रं मणिगणार्पितम् । विस्फूर्जच्चण्डकोदण्डो रथेन त्रासयन्नघान् ॥ ५२ ॥ स्वसैन्यचरणक्षुण्णं वेपयन्मण्डलं भुव: । विकर्षन् बृहतीं सेनां पर्यटस्यंशुमानिव ॥ ५३ ॥ तदैव सेतव: सर्वे वर्णाश्रमनिबन्धना: । भगवद्रचिता राजन् भिद्येरन् बत दस्युभि: ॥ ५४ ॥
जर तू रत्नजडित विजय-रथावर आरूढ होऊन अपराध्यांना भयभीत केले नसते, धनुष्याच्या टंकाराने भयंकर गर्जना केली नसती, आणि सूर्याप्रमाणे विशाल सेना घेऊन पृथ्वीवर फिरला नसतास—जिच्या चरणाघाताने भूमंडळ थरथरते—तर, हे राजन्, भगवंतांनी रचलेल्या वर्णाश्रम-धर्माच्या सर्व मर्यादा दस्यूंनी मोडून टाकल्या असत्या।
Verse 55
अधर्मश्च समेधेत लोलुपैर्व्यङ्कुशैर्नृभि: । शयाने त्वयि लोकोऽयं दस्युग्रस्तो विनङ्क्ष्यति ॥ ५५ ॥
आपण जर लोकस्थितीची चिंता सोडून शयन कराल, तर धनलोभी व अंकुशरहित लोक निर्बाध होऊन अधर्म वाढवतील; दस्युग्रस्त हा लोक नष्ट होईल।
Verse 56
अथापि पृच्छे त्वां वीर यदर्थं त्वमिहागत: । तद्वयं निर्व्यलीकेन प्रतिपद्यामहे हृदा ॥ ५६ ॥
तरीही, हे वीर राजन्, आपण कोणत्या हेतूने येथे आला आहात ते मी विचारतो. जे काही असेल, आम्ही ते निष्कपट हृदयाने, निःसंकोच पूर्ण करू।
Frequently Asked Questions
The chapter presents Viṣṇu’s darśana as the fruit of sustained tapas performed in devotional trance—discipline of mind and senses offered as bhakti, not mere yogic exhibition. In Bhāgavata theology, Bhagavān becomes visible when He is pleased by surrendered service; the appearance confirms that sincere spiritual practice is met by divine reciprocation and that the Lord can redirect mixed motives (including desire for marriage) toward dharma and eventual liberation.
Kardama’s honesty illustrates a key Bhāgavata principle: approaching the Lord, even with mixed desires, is superior to pursuing desires independently. By taking shelter of the Lord’s lotus feet, his personal motive is placed under divine purification. The Lord does not endorse lust as an ideal; He grants a dharmic arrangement (marriage to Devahūti) and simultaneously sets Kardama on a trajectory of detachment, culminating in self-realization and the advent of Kapila’s liberating instruction.
Devahūti is Svāyambhuva Manu’s daughter, given to Kardama as part of the manvantara’s dharmic social order. Their union is crucial because it becomes the locus for the Lord’s promised descent as Kapila, who will teach tattva-jñāna (Sāṅkhya) to Devahūti. The narrative thus links household life (gṛhastha-dharma), lineage expansion (nine daughters), and the highest aim (mokṣa) through Bhagavān-centered instruction.
The kāla-cakra imagery depicts time as the Lord’s irresistible governance over the cosmos—measuring creation through cyclic divisions (days, months, seasons, years) and diminishing embodied lifespan. Kardama emphasizes that while time consumes the world’s duration, it cannot ‘touch’ the devotee in the same way, because devotion aligns one with the eternal Lord and grants transcendence over fear and mortality.
The detailed tīrtha description establishes sacred geography as a theological witness: Bindu-sarovara is portrayed as sanctified by the Lord’s compassion (tears) and by the presence of sages, making it an ideal setting for revelation and dharmic transition. In Purāṇic narrative strategy, such descriptions also signal a shift from cosmic discourse to embodied history—where divine encounters occur within the sanctified natural world.