Adhyaya 20
Secondary Creation Begins: Brahmā’s Productions, the Guṇas, and the Emergence of Orders of Beings
अध्यायाची सुरुवात शौनक सूतांना विदुर–मैत्रेय संवाद पुढे सांगण्याची विनंती करतो; श्रवण हे गंगास्नानासारखे पावन आहे असे तो स्तुतीने म्हणतो. वराह-लीला ऐकून विदुर विचारतो—ब्रह्माने प्रजापती निर्माण केल्यानंतर सृष्टी कशी पुढे झाली: व्यक्तिशः, पत्नींसह, की सामूहिक? मैत्रेय सृष्टीचा क्रम सांगतो: काळामुळे गुणांचा क्षोभ होतो; महाविष्णूचे अधिष्ठान आणि जीवांचे कर्म यांमुळे तत्त्वे उत्पन्न होतात; महत्तत्त्वापासून त्रिविध अहंकार, मग भूतांचे संयोग; भगवच्छक्तीने पंचभूत एकत्र येऊन ब्रह्मांड-अंड तयार होते. नंतर गर्भोदकशायी विष्णू त्यात प्रवेश करतात; त्यांच्या नाभीतून कमळ, कमळातून ब्रह्मा प्रकट होतो व अंतःप्रेरणेने पुनःसृष्टी करतो. ब्रह्माच्या देहत्यागातून रात्र, संध्या इत्यादी अवस्था निर्माण होतात आणि गुणानुसार यक्ष-राक्षस, देव, असुर, गंधर्व-अप्सरा, भूत-प्रेत, पितर, सिद्ध इत्यादी वर्ग प्रकट होतात. शेवटी मनूंनी मानव-व्यवस्था स्थिर होणे व ऋषींचा उदय—सृष्टी व धर्माला गती देण्यासाठी—पुढील टप्प्याची नांदी ठरते.
Shlokas
Verse 1
शौनक उवाच महीं प्रतिष्ठामध्यस्य सौते स्वायम्भुवो मनु: । कान्यन्वतिष्ठद् द्वाराणि मार्गायावरजन्मनाम् ॥ १ ॥
श्री शौनक म्हणाले: हे सूत गोस्वामी! पृथ्वी पुन्हा आपल्या स्थानावर स्थिर झाल्यानंतर स्वायंभुव मनूंनी पुढे जन्म घेणाऱ्यांना मुक्तीचा मार्ग दाखवण्यासाठी कोणकोणती द्वारे/उपाय स्थापित केले?
Verse 2
क्षत्ता महाभागवत: कृष्णस्यैकान्तिक: सुहृत् । यस्तत्याजाग्रजं कृष्णे सापत्यमघवानिति ॥ २ ॥
क्षत्ता विदुर हे महाभागवत, श्रीकृष्णांचे एकांत भक्त व प्रिय सुहृद होते. त्यांनी आपल्या अग्रज धृतराष्ट्राचा संग त्यागला, कारण तो पुत्रांसह प्रभूच्या इच्छेविरुद्ध कपट-कारस्थान करीत होता.
Verse 3
द्वैपायनादनवरो महित्वे तस्य देहज: । सर्वात्मना श्रित: कृष्णं तत्परांश्चाप्यनुव्रत: ॥ ३ ॥
विदुर हे द्वैपायन वेदव्यासांच्या देहातून उत्पन्न झाले असून महत्त्वात त्यांच्यापेक्षा कमी नव्हते। त्यांनी पूर्ण मनाने श्रीकृष्णाच्या चरणकमलांचा आश्रय घेतला आणि त्यांच्या भक्तांशी परायण राहिले।
Verse 4
किमन्वपृच्छन्मैत्रेयं विरजास्तीर्थसेवया । उपगम्य कुशावर्त आसीनं तत्त्ववित्तमम् ॥ ४ ॥
तीर्थसेवेने रजोगुणापासून शुद्ध झालेला विदुर शेवटी कुशावर्त (हरिद्वार) येथे पोहोचला. तेथे तत्त्ववित् महर्षी मैत्रेय आसनस्थ दिसताच त्याने विचारणा केली—विदुराने मैत्रेयांना पुढे काय विचारले?
Verse 5
तयो: संवदतो: सूत प्रवृत्ता ह्यमला: कथा: । आपो गाङ्गा इवाघघ्नीर्हरे: पादाम्बुजाश्रया: ॥ ५ ॥
हे सूत! विदुर व मैत्रेय यांच्या संवादातून हरिच्या चरणकमलांचा आश्रय घेतलेल्या निर्मळ कथा प्रवाहित झाल्या असतील. त्या गंगाजलाप्रमाणे पापहारी आहेत.
Verse 6
ता न: कीर्तय भद्रं ते कीर्तन्योदारकर्मण: । रसज्ञ: को नु तृप्येत हरिलीलामृतं पिबन् ॥ ६ ॥
हे सूत गोस्वामी, तुझे मंगल असो। कृपा करून प्रभूंच्या उदार व कीर्तनीय कर्मांचे वर्णन कर. हरिलीलामृत पिताना कोण रसज्ञ भक्त तृप्त होईल?
Verse 7
एवमुग्रश्रवा: पृष्ट ऋषिभिर्नैमिषायनै: । भगवत्यर्पिताध्यात्मस्तानाह श्रूयतामिति ॥ ७ ॥
नैमिषारण्यातल्या ऋषींनी असे विचारल्यावर रोमहर्षणपुत्र उग्रश्रवा सूत गोस्वामी, ज्यांचे चित्त भगवंताच्या दिव्य लीलांत अर्पित होते, त्यांना म्हणाले—आता मी जे सांगतो ते ऐका।
Verse 8
सूत उवाच हरेर्धृतक्रोडतनो: स्वमायया निशम्य गोरुद्धरणं रसातलात् । लीलां हिरण्याक्षमवज्ञया हतं सञ्जातहर्षो मुनिमाह भारत: ॥ ८ ॥
सूत म्हणाले—हरिने स्वमायेने वराहरूप धारण करून रसातळातून पृथ्वीचा उद्धार केला आणि हिरण्याक्षाचा लीलया वध केला. ही कथा ऐकून भारतवंशीय विदुर आनंदित झाले व मुनिंना म्हणाले.
Verse 9
विदुर उवाच प्रजापतिपति: सृष्ट्वा प्रजासर्गे प्रजापतीन् । किमारभत मे ब्रह्मन् प्रब्रूह्यव्यक्तमार्गवित् ॥ ९ ॥
विदुर म्हणाले—हे ब्रह्मन्, आपण अव्यक्त मार्ग जाणता. प्रजासृष्टीत प्रजापती निर्माण केल्यानंतर ब्रह्मदेवांनी पुढे काय आरंभ केला? कृपा करून सांगा.
Verse 10
ये मरीच्यादयो विप्रा यस्तु स्वायम्भुवो मनु: । ते वै ब्रह्मण आदेशात्कथमेतदभावयन् ॥ १० ॥
विदुरांनी विचारले—मरीची आदी ऋषी आणि स्वायंभुव मनु—या प्रजापतींनी ब्रह्माच्या आदेशाने ही सृष्टी कशी केली आणि हे प्रकट विश्व कसे विस्तारले?
Verse 11
सद्वितीया: किमसृजन् स्वतन्त्रा उत कर्मसु । आहोस्वित्संहता: सर्व इदं स्म समकल्पयन् ॥ ११ ॥
त्यांनी आपल्या-आपल्या पत्नींसह सृष्टी केली काय? की कर्मात स्वतंत्र राहिले? अथवा सर्वांनी एकत्र येऊन संयुक्तपणे ही सृष्टी घडवली काय?
Verse 12
मैत्रेय उवाच दैवेन दुर्वितर्क्येण परेणानिमिषेण च । जातक्षोभाद्भगवतो महानासीद् गुणत्रयात् ॥ १२ ॥
मैत्रेय म्हणाले—अचिंत्य दैवी व्यवस्था, परम पुरुषाची प्रेरणा आणि अनिमेष काळशक्ती यांमुळे जेव्हा त्रिगुणांचे सम्यक संतुलन क्षुब्ध झाले, तेव्हा महत्तत्त्व—भौतिक तत्त्वांचा समष्टिरूप—उत्पन्न झाले.
Verse 13
रज:प्रधानान्महतस्त्रिलिङ्गो दैवचोदितात् । जात: ससर्ज भूतादिर्वियदादीनि पञ्चश: ॥ १३ ॥
रजोगुणप्रधान महत्तत्त्वापासून जीवाच्या दैवप्रेरणेने त्रिविध अहंकार उत्पन्न झाला. त्या अहंकारापासून पुढे आकाशादी पाच-पाच तत्त्वांचे अनेक समूह प्रकट झाले।
Verse 14
तानि चैकैकश: स्रष्टुमसमर्थानि भौतिकम् । संहत्य दैवयोगेन हैममण्डमवासृजन् ॥ १४ ॥
ती तत्त्वे स्वतंत्रपणे भौतिक विश्व निर्माण करण्यास असमर्थ होती. परंतु परमेश्वराच्या शक्तीच्या दैवयोगाने एकत्र येऊन त्यांनी तेजस्वी सुवर्णमय अंड निर्माण केले।
Verse 15
सोऽशयिष्टाब्धिसलिले आण्डकोशो निरात्मक: । साग्रं वै वर्षसाहस्रमन्ववात्सीत्तमीश्वर: ॥ १५ ॥
तो तेजस्वी अंडकोश कारण-सागराच्या जलात निर्जीव अवस्थेत हजार वर्षांहून अधिक काळ पडून राहिला. नंतर भगवान त्यात गर्भोदकशायी विष्णू रूपाने प्रविष्ट झाले।
Verse 16
तस्य नाभेरभूत्पद्मं सहस्रार्कोरुदीधिति । सर्वजीवनिकायौको यत्र स्वयमभूत्स्वराट् ॥ १६ ॥
गर्भोदकशायी विष्णु भगवानांच्या नाभीतून सहस्र सूर्यांसारखा तेजस्वी कमळ प्रकट झाला. ते कमळ सर्व बद्ध जीवांचे आश्रयस्थान आहे, आणि त्याच कमळातून प्रथम जीव—सर्वशक्तिमान ब्रह्मा—प्रकट झाले।
Verse 17
सोऽनुविष्टो भगवता य: शेते सलिलाशये । लोकसंस्थां यथापूर्वं निर्ममे संस्थया स्वया ॥ १७ ॥
जो भगवान गर्भोदक-सागरात शयन करतात, ते ब्रह्माच्या हृदयात प्रविष्ट झाले. तेव्हा ब्रह्माने प्रेरित बुद्धीने, आपल्या व्यवस्थेने, पूर्वीप्रमाणे लोकांची रचना सुरू केली।
Verse 18
ससर्ज च्छाययाविद्यां पञ्चपर्वाणमग्रत: । तामिस्रमन्धतामिस्रं तमो मोहो महातम: ॥ १८ ॥
प्रथम ब्रह्म्याने आपल्या छायेतून बद्ध जीवांच्या अविद्येची पाच आवरणे निर्माण केली—तामिस्र, अंध-तामिस्र, तम, मोह आणि महातम।
Verse 19
विससर्जात्मन: कायं नाभिनन्दंस्तमोमयम् । जगृहुर्यक्षरक्षांसि रात्रिं क्षुत्तृट्समुद्भवाम् ॥ १९ ॥
मग ब्रह्म्याने तमोमय देह अरुचीने टाकून दिला. त्या संधीला यक्ष व राक्षस तो देह मिळविण्यास धावले; तो देह रात्रिरूपाने टिकून राहिला, आणि रात्र ही भूक-तहान यांची जननी आहे.
Verse 20
क्षुत्तृड्भ्यामुपसृष्टास्ते तं जग्धुमभिदुद्रुवु: । मा रक्षतैनं जक्षध्वमित्यूचु: क्षुत्तृडर्दिता: ॥ २० ॥
भूक व तहानेने व्याकुळ होऊन ते सर्व बाजूंनी ब्रह्माला गिळण्यासाठी धावले आणि ओरडले—“याला वाचवू नका! याला खाऊन टाका!”
Verse 21
देवस्तानाह संविग्नो मा मां जक्षत रक्षत । अहो मे यक्षरक्षांसि प्रजा यूयं बभूविथ ॥ २१ ॥
देवांचा अधिपती ब्रह्मा व्याकुळ होऊन म्हणाला—“मला खाऊ नका, माझे रक्षण करा. अहो! तुम्ही माझीच प्रजा होऊन यक्ष व राक्षस झाला आहात.”
Verse 22
देवता: प्रभया या या दीव्यन् प्रमुखतोऽसृजत् । ते अहार्षुर्देवयन्तो विसृष्टां तां प्रभामह: ॥ २२ ॥
मग त्यांनी सत्त्वगुणाच्या प्रभेने दीप्त असे प्रमुख देव निर्माण केले. त्यांच्या समोर त्यांनी दिवसाचे तेजस्वी रूप ठेवले, आणि देवांनी क्रीडापूर्वक ते स्वीकारले.
Verse 23
देवोऽदेवाञ्जघनत: सृजति स्मातिलोलुपान् । त एनं लोलुपतया मैथुनायाभिपेदिरे ॥ २३ ॥
तेव्हा देव ब्रह्म्याने आपल्या नितंबातून असुरांना उत्पन्न केले; ते अत्यंत कामलोलुप होते, आणि त्या लोलुपतेने ते ब्रह्म्याजवळ मैथुनासाठी धावून आले।
Verse 24
ततो हसन् स भगवानसुरैर्निरपत्रपै: । अन्वीयमानस्तरसा क्रुद्धो भीत: परापतत् ॥ २४ ॥
तेव्हा भगवान् ब्रह्मा त्यांच्या मूर्खपणावर हसले; पण निर्लज्ज असुर वेगाने पाठलाग करत आहेत असे पाहून ते क्रुद्ध व भयभीत होऊन झपाट्याने पळून गेले।
Verse 25
स उपव्रज्य वरदं प्रपन्नार्तिहरं हरिम् । अनुग्रहाय भक्तानामनुरूपात्मदर्शनम् ॥ २५ ॥
मग ते वरद, शरणागतांचे दुःख हरिणारे हरि यांच्याकडे गेले; जो भक्तांवर कृपा करण्यासाठी त्यांच्या योग्यतेप्रमाणे आपल्या दिव्य रूपांचे दर्शन देतो।
Verse 26
पाहि मां परमात्मंस्ते प्रेषणेनासृजं प्रजा: । ता इमा यभितुं पापा उपाक्रामन्ति मां प्रभो ॥ २६ ॥
ब्रह्मा म्हणाले—हे परमात्मन् प्रभो! तुमच्या आज्ञेने मी या प्रजांना निर्माण केले; हे पापी मला भोगण्यासाठी/हल्ला करण्यासाठी पुढे सरकत आहेत, कृपा करून माझे रक्षण करा।
Verse 27
त्वमेक: किल लोकानां क्लिष्टानां क्लेशनाशन: । त्वमेक: क्लेशदस्तेषामनासन्नपदां तव ॥ २७ ॥
हे प्रभो! पीडित लोकांचे क्लेश नष्ट करणारे एकमेव तुम्हीच; आणि जे तुमच्या चरणांचा आश्रय घेत नाहीत त्यांना क्लेश देणारेही तुम्हीच आहात।
Verse 28
सोऽवधार्यास्य कार्पण्यं विविक्ताध्यात्मदर्शन: । विमुञ्चात्मतनुं घोरामित्युक्तो विमुमोच ह ॥ २८ ॥
परचित्त स्पष्ट ओळखणाऱ्या भगवंतांनी ब्रह्मदेवांचे कारुण्य जाणून म्हटले—“ही घोर व अशुद्ध देह-रचना टाकून दे.” प्रभूच्या आज्ञेने ब्रह्मांनी ती देह-तनु सोडली.
Verse 29
तां क्वणच्चरणाम्भोजां मदविह्वललोचनाम् । काञ्चीकलापविलसद्दुकूलच्छन्नरोधसम् ॥ २९ ॥
ब्रह्मांनी सोडलेली देह-तनु सायंकाळच्या संध्यारूपाने प्रकट झाली—दिवस-रात्र जिथे भेटतात तो काम उद्दीपक काळ. रजोगुणाने व्यापलेले, स्वभावतः कामी असुरांनी तिला एक युवती समजले—जिच्या कमलचरणांवर नूपुरांचा किणकिणाट, डोळे मदाने विह्वळ, आणि सूक्ष्म वस्त्राने झाकलेल्या कटिवर कांचीकलाप झळकत होता।
Verse 30
अन्योन्यश्लेषयोत्तुङ्गनिरन्तरपयोधराम् । सुनासां सुद्विजां स्निग्धहासलीलावलोकनाम् ॥ ३० ॥
तिचे स्तन परस्पर घट्ट लागल्याने उंचावले होते आणि इतके जवळ होते की मध्ये जागाच नव्हती. तिची नाकी सुडौल, दात सुंदर; ओठांवर स्निग्ध हास्य खेळत होते आणि ती असुरांकडे क्रीडाभावाने कटाक्ष टाकीत होती।
Verse 31
गूहन्तीं व्रीडयात्मानं नीलालकवरूथिनीम् । उपलभ्यासुरा धर्म सर्वे सम्मुमुहु: स्त्रियम् ॥ ३१ ॥
काळ्या वेण्यांनी सजलेली ती लाजेने जणू स्वतःला लपवीत होती. त्या स्त्रीला पाहताच सर्व असुर कामवासनेने मोहित झाले।
Verse 32
अहो रूपमहो धैर्यमहो अस्या नवं वय: । मध्ये कामयमानानामकामेव विसर्पति ॥ ३२ ॥
असुर म्हणाले—“अहो, किती रूप! अहो, किती धैर्य! अहो, हिचे नवे वय!” आम्ही सर्वजण कामनेने व्याकुळ असताना ती आमच्यामध्ये जणू निष्कामच फिरत आहे।
Verse 33
वितर्कयन्तो बहुधा तां सन्ध्यां प्रमदाकृतिम् । अभिसम्भाव्य विश्रम्भात्पर्यपृच्छन् कुमेधस: ॥ ३३ ॥
संध्याकाळ, जी त्यांना तरुणीच्या रूपाने भासली, तिच्याविषयी दुष्टबुद्धी असुर अनेक तर्क-वितर्क करीत, तिला मान देऊन आपुलकीने असे विचारू लागले।
Verse 34
कासि कस्यासि रम्भोरु को वार्थस्तेऽत्र भामिनि । रूपद्रविणपण्येन दुर्भगान्नो विबाधसे ॥ ३४ ॥
हे रंभोरु सुंदरी, तू कोण आहेस? कोणाची पत्नी किंवा कन्या आहेस? हे भामिनि, इथे येण्यामागे तुझा हेतू काय? तुझ्या सौंदर्यरूपी अमूल्य धनाने आम्हा अभाग्यांना का छळतेस?
Verse 35
या वा काचित्त्वमबले दिष्टया सन्दर्शनं तव । उत्सुनोषीक्षमाणानां कन्दुकक्रीडया मन: ॥ ३५ ॥
हे सुंदरी अबले, तू कोणही असलीस तरी—तुझे दर्शन आम्हाला भाग्याने झाले. चेंडूच्या खेळाने तू पाहणाऱ्यांची मने उचंबळून अस्वस्थ केलीस।
Verse 36
नैकत्र ते जयति शालिनि पादपद्मं घ्नन्त्या मुहु: करतलेन पतत्पतङ्गम् । मध्यं विषीदति बृहत्स्तनभारभीतं शान्तेव दृष्टिरमला सुशिखासमूह: ॥ ३६ ॥
हे शालिनी सुंदरी! तू वारंवार तळहाताने उडणारा चेंडू मारतेस तेव्हा तुझे कमलचरण एका ठिकाणी थांबत नाहीत. भरलेल्या स्तनांच्या भाराने तुझी कंबर थकते आणि तुझी निर्मळ नजर जणू शांत होते. तुझे सुंदर केस वेणी करून बांध.
Verse 37
इति सायन्तनीं सन्ध्यामसुरा: प्रमदायतीम् । प्रलोभयन्तीं जगृहुर्मत्वा मूढधिय: स्त्रियम् ॥ ३७ ॥
अशा रीतीने मोहग्रस्त बुद्धीचे असुर त्या सायंकालीन संध्येला, जी स्त्रीसारखी मोहक रूप धारण करून दिसत होती, स्त्री समजून पकडू लागले।
Verse 38
प्रहस्य भावगम्भीरं जिघ्रन्त्यात्मानमात्मना । कान्त्या ससर्ज भगवान् गन्धर्वाप्सरसां गणान् ॥ ३८ ॥
भावगंभीर हास्याने, आपल्या कांतिने जणू स्वतःलाच आस्वादित करीत, भगवान ब्रह्म्याने गंधर्व व अप्सरांचे गण निर्माण केले।
Verse 39
विससर्ज तनुं तां वैज्योत्स्नां कान्तिमतीं प्रियाम् । त एव चाददु: प्रीत्या विश्वावसुपुरोगमा: ॥ ३९ ॥
त्यानंतर ब्रह्म्याने चंद्रज्योत्स्नेसारखी दीप्त, कांतिमती व प्रिय अशी ती तनू त्यागली; विश्वावसु आदी गंधर्वांनी ती आनंदाने स्वीकारली।
Verse 40
सृष्ट्वा भूतपिशाचांश्च भगवानात्मतन्द्रिणा । दिग्वाससो मुक्तकेशान् वीक्ष्य चामीलयद् दृशौ ॥ ४० ॥
मग भगवान ब्रह्म्याने आपल्या तंद्रेतून भूत-पिशाचांची सृष्टी केली; त्यांना दिगंबर व विस्कटलेल्या केसांसह पाहून त्यांनी डोळे मिटले।
Verse 41
जगृहुस्तद्विसृष्टां तां जृम्भणाख्यां तनुं प्रभो: । निद्रामिन्द्रियविक्लेदो यया भूतेषु दृश्यते । येनोच्छिष्टान्धर्षयन्ति तमुन्मादं प्रचक्षते ॥ ४१ ॥
प्रभू ब्रह्म्याने टाकून दिलेली ‘जृम्भणा’ (जांभई) नावाची तनू भूत-पिशाचांनी घेतली. हीच इंद्रियांना ओलसर करून लाळ आणणारी निद्रा आहे. जे अशुचि लोकांवर ते झडप घालतात, त्याला उन्माद म्हणतात।
Verse 42
ऊर्जस्वन्तं मन्यमान आत्मानं भगवानज: । साध्यान् गणान् पितृगणान् परोक्षेणासृजत्प्रभु: ॥ ४२ ॥
आपण इच्छा व ऊर्जेने परिपूर्ण आहोत असे मानून, भगवान अज ब्रह्म्याने आपल्या परोक्ष (अदृश्य) रूपातून साध्यांचे गण आणि पितृगण निर्माण केले।
Verse 43
त आत्मसर्गं तं कायं पितर: प्रतिपेदिरे । साध्येभ्यश्च पितृभ्यश्च कवयो यद्वितन्वते ॥ ४३ ॥
पितरांनी आपल्या अस्तित्वाचा आधार असलेला तो सूक्ष्म, अदृश्य देह स्वीकारला. त्याच सूक्ष्म देहाच्या माध्यमाने श्राद्धकाळी विधिज्ञ ऋत्विज साध्य व पितरांना पिंड-जल इत्यादी अर्पण करतात.
Verse 44
सिद्धान् विद्याधरांश्चैव तिरोधानेन सोऽसृजत् । तेभ्योऽददात्तमात्मानमन्तर्धानाख्यमद्भुतम् ॥ ४४ ॥
नंतर ब्रह्माने तिरोधान-शक्तीने सिद्ध व विद्याधरांची सृष्टी केली आणि त्यांना ‘अंतर्धान’ नावाचे आपले अद्भुत रूप प्रदान केले.
Verse 45
स किन्नरान किम्पुरुषान् प्रत्यात्म्येनासृजत्प्रभु: । मानयन्नात्मनात्मानमात्माभासं विलोकयन् ॥ ४५ ॥
एकदा प्रभु ब्रह्माने पाण्यात आपले प्रतिबिंब पाहिले; ते पाहून स्वतःचेच कौतुक करत त्या प्रतिबिंबातून किम्पुरुष व किन्नरांची सृष्टी केली.
Verse 46
ते तु तज्जगृहू रूपं त्यक्तं यत्परमेष्ठिना । मिथुनीभूय गायन्तस्तमेवोषसि कर्मभि: ॥ ४६ ॥
किम्पुरुष व किन्नरांनी परமேष्ठी ब्रह्माने त्यागलेले ते छायामय रूप स्वीकारले. म्हणून ते पत्नींसह दररोज पहाटे त्याच्या कर्मकथा गात स्तुती करतात.
Verse 47
देहेन वै भोगवता शयानो बहुचिन्तया । सर्गेऽनुपचिते क्रोधादुत्ससर्ज ह तद्वपु: ॥ ४७ ॥
भोगयुक्त देह घेऊन ब्रह्मा लांबून पडला व सृष्टीचे कार्य पुढे न सरकल्याची फार चिंता करू लागला. मग राग व खिन्नतेने त्याने तो देहही त्यागला.
Verse 48
येऽहीयन्तामुत: केशा अहयस्तेऽङ्ग जज्ञिरे । सर्पा: प्रसर्पत: क्रूरा नागा भोगोरुकन्धरा: ॥ ४८ ॥
हे प्रिय विदुर, त्या देहातून गळालेले केस सर्प झाले; आणि हात-पाय आकुंचित करून तो देह रांगत असतानाच, त्यातून क्रूर साप व फणा पसरविलेले नाग उत्पन्न झाले।
Verse 49
स आत्मान् मन्यमान: कृतकृत्यमिवात्मभू: । तदा मनून् ससर्जान्ते मनसा लोकभावनान् ॥ ४९ ॥
एकदा स्वयंभू ब्रह्मा स्वतःला कृतकृत्य झाल्यासारखे मानू लागले; तेव्हा त्यांनी मनानेच लोककल्याण करणारे मनू उत्पन्न केले।
Verse 50
तेभ्य: सोऽसृजत्स्वीयं पुरं पुरुषमात्मवान् । तान् दृष्ट्वा ये पुरा सृष्टा: प्रशशंसु: प्रजापतिम् ॥ ५० ॥
आत्मसंयमी स्रष्ट्या ब्रह्म्याने त्यांना आपलेच मानवी रूप दिले. मनूंना पाहून पूर्वी सृष्ट झालेले देव, गंधर्व इत्यादींनी प्रजापती ब्रह्माची स्तुती केली।
Verse 51
अहो एतज्जगत्स्रष्ट: सुकृतं बत ते कृतम् । प्रतिष्ठिता: क्रिया यस्मिन् साकमन्नमदामहे ॥ ५१ ॥
ते प्रार्थना करू लागले: हे जगत्स्रष्टा, आम्ही आनंदित आहोत; तुमचे कृत्य खरोखरच उत्तम आहे. या मानवी रूपात यज्ञकर्म दृढपणे प्रतिष्ठित झाले आहे, म्हणून आम्ही सर्वजण एकत्र यज्ञभाग स्वीकारू.
Verse 52
तपसा विद्यया युक्तो योगेन सुसमाधिना । ऋषीनृषिर्हृषीकेश: ससर्जाभिमता: प्रजा: ॥ ५२ ॥
तप, विद्या, योग आणि उत्तम समाधीने युक्त, इंद्रियसंयमी स्वयंभू ब्रह्म्याने आपल्या प्रिय पुत्ररूप महर्षींची सृष्टी केली।
Verse 53
तेभ्यश्चैकैकश: स्वस्य देहस्यांशमदादज: । यत्तत्समाधियोगर्द्धितपोविद्याविरक्तिमत् ॥ ५३ ॥
त्या पुत्रांपैकी प्रत्येकाला अज (अजन्मा) स्रष्ट्याने आपल्या देहाचा एक अंश दिला; तो समाधियोगाने वृद्धिंगत तप, विद्या व वैराग्याने युक्त होता।
Frequently Asked Questions
The brahmāṇḍa marks the first coherent integration of the otherwise separate elements; it becomes viable only when empowered by the Lord’s śakti. The Lord’s entry as Garbhodakaśāyī Viṣṇu establishes that creation is not merely mechanical: divine immanence sustains order, enables Brahmā’s birth from the lotus, and provides the inner intelligence (buddhi-yoga in principle) by which Brahmā can ‘recreate as before.’ The theology safeguards transcendence (the Lord is beyond guṇas) while affirming governance (He animates and directs the cosmos).
The narrative links certain beings to guṇa-dominant conditions: when Brahmā first produces coverings of ignorance, the cast-off ‘body of ignorance’ becomes night, associated with hunger and thirst. Yakṣas and Rākṣasas, driven by consumption and agitation, seize that condition. Symbolically, ‘night’ represents tamas—confusion and compulsive appetite—showing how psychological states (hunger, thirst, delusion) are mapped onto cosmic functions and species-types in Visarga.
The Manus are progenitors and administrators who establish human social-religious order conducive to yajña and welfare (loka-saṅgraha). Other classes celebrate because the human form becomes the stable venue for ritual exchange—sacrificial offerings that nourish the devas and uphold cosmic reciprocity. In Bhāgavatam’s frame, this is not mere ritualism; it is a step toward regulated life that can mature into devotion and liberation.