Adhyaya 2

Verse 1

श्री शुक उवाच इति भागवत: पृष्ट: क्षत्‍त्रा वार्तां प्रियाश्रयाम् । प्रतिवक्तुं न चोत्सेह औत्कण्ठ्यात्स्मारितेश्वर: ॥ १ ॥

श्री शुकदेव म्हणाले—विदुर क्षत्रियाने जेव्हा महान भक्त उद्धवाला प्रियतम श्रीकृष्णाच्या वार्तेबद्दल विचारले, तेव्हा प्रभूचे स्मरण होताच तीव्र व्याकुळतेमुळे उद्धव तत्काळ उत्तर देऊ शकला नाही।

Verse 2

य: पञ्चहायनो मात्रा प्रातराशाय याचित: । तन्नैच्छद्रचयन् यस्य सपर्यां बाललीलया ॥ २ ॥

तो असा होता की पाचव्या वर्षीही, आईने सकाळच्या नाश्त्यासाठी बोलावले तरी, बाललीलेत श्रीकृष्णसेवेत इतका तल्लीन असे की त्याला खाण्याची इच्छा होत नसे।

Verse 3

स कथं सेवया तस्य कालेन जरसं गत: । पृष्टो वार्तां प्रतिब्रूयाद्भर्तु: पादावनुस्मरन् ॥ ३ ॥

अशा रीतीने उद्धवाने बालपणापासून प्रभूची अखंड सेवा केली; वृद्धावस्थेतही तो सेवाभाव ढळला नाही. प्रभूची वार्ता विचारताच तो स्वामीच्या चरणांचे स्मरण करू लागला आणि त्यातच तल्लीन झाला।

Verse 4

स मुहूर्तमभूत्तूष्णीं कृष्णाङ्‌घ्रि सुधया भृशम् । तीव्रेण भक्तियोगेन निमग्न: साधु निर्वृत: ॥ ४ ॥

तो क्षणभर पूर्ण मौन झाला; देहही हलली नाही. तीव्र भक्तियोगाने कृष्णचरण-स्मरणाच्या सुधेत खोल निमग्न होऊन तो साधूसारखा परम तृप्त व आनंदित दिसू लागला।

Verse 5

पुलकोद्‍‌भिन्नसर्वाङ्गो मुञ्चन्मीलद्‍दृशा शुच: । पूर्णार्थो लक्षितस्तेन स्‍नेहप्रसरसंप्लुत: ॥ ५ ॥

विदुरांनी पाहिले की उद्धवांच्या सर्वांगावर रोमांच फुलला होता; विरहाचे अश्रू डोळ्यांतून येत होते, ते ते पुसत होते. यावरून विदुरांना कळले की प्रभूप्रती विस्तीर्ण प्रेमाने उद्धव पूर्णतः ओथंबले आहेत।

Verse 6

शनकैर्भगवल्लोकान्नृलोकं पुनरागत: । विमृज्य नेत्रे विदुरं प्रीत्याहोद्धव उत्स्मयन् ॥ ६ ॥

हळूहळू उद्धव भगवंतांच्या लोकातून पुन्हा मनुष्यलोकात परत आले. डोळे पुसून, स्मृती जागवून, प्रसन्नतेने हलकेसे हसत ते विदुरांना बोलू लागले।

Verse 7

उद्धव उवाच कृष्णद्युमणिनिम्‍लोचे गीर्णेष्वजगरेण ह । किं नु न: कुशलं ब्रूयां गतश्रीषु गृहेष्वहम् ॥ ७ ॥

उद्धव म्हणाले: प्रिय विदुर, जगाचा सूर्य श्रीकृष्ण मावळला आहे, आणि आमचे घर काळरूपी महाअजगराने गिळले आहे. आता आमच्या कुशलतेचे मी काय सांगू?

Verse 8

दुर्भगो बत लोकोऽयं यदवो नितरामपि । ये संवसन्तो न विदुर्हरिं मीना इवोडुपम् ॥ ८ ॥

अहो, हा लोक फारच दुर्भाग्यवान आहे; आणि त्याहूनही अधिक दुर्भाग्यवान यदुवंशी—जे संगतीत राहूनही हरिला ओळखू शकले नाहीत, जसे मासे चंद्राला ओळखत नाहीत।

Verse 9

इङ्गितज्ञा: पुरुप्रौढा एकारामाश्च सात्वता: । सात्वतामृषभं सर्वे भूतावासममंसत ॥ ९ ॥

यादव संकेत जाणणारे, अत्यंत प्रौढ व सात्वतधर्मात निपुण होते. सर्व प्रकारच्या विहारात ते सदैव प्रभूसोबतच असत; तरीही सर्वांनी त्यांना सर्वत्र वास करणारे, सात्वतांचे श्रेष्ठ परमेश्वर असेच मानले।

Verse 10

देवस्य मायया स्पृष्टा ये चान्यदसदाश्रिता: । भ्राम्यते धीर्न तद्वाक्यैरात्मन्युप्तात्मनो हरौ ॥ १० ॥

जे भगवंताच्या मायेनें स्पर्शिलेले व असत्याचा आश्रय करणारे आहेत, त्यांच्या वचनांनी हरित पूर्ण शरणागत भक्ताची बुद्धी कधीही भ्रमित होत नाही।

Verse 11

प्रदर्श्यातप्ततपसामवितृप्तद‍ृशां नृणाम् । आदायान्तरधाद्यस्तु स्वबिम्बं लोकलोचनम् ॥ ११ ॥

ज्यांनी तप केले नव्हते व ज्यांची दृष्टी तृप्त नव्हती, अशा लोकांसमोर लोकलोचन श्रीकृष्णांनी आपले स्वरूप दाखविले; आणि ते स्वरूप घेऊन ते अंतर्धान पावले।

Verse 12

यन्मर्त्यलीलौपयिकं स्वयोग- मायाबलं दर्शयता गृहीतम् । विस्मापनं स्वस्य च सौभगर्द्धे: परं पदं भूषणभूषणाङ्गम् ॥ १२ ॥

प्रभूंनी अंतःशक्ती योगमायेच्या बळाने मर्त्यलोकी लीलास योग्य असा आपला नित्य विग्रह धारण केला. त्यांच्या लीलांनी सर्वांना—स्वतःच्या ऐश्वर्यावर गर्व करणाऱ्यांनाही—विस्मित केले; म्हणून श्रीकृष्णांचे दिव्य अंग हे सर्व भूषणांचे भूषण आहे।

Verse 13

यद्धर्मसूनोर्बत राजसूये निरीक्ष्य द‍ृक्स्वस्त्ययनं त्रिलोक: । कार्त्स्‍न्येन चाद्येह गतं विधातु- रर्वाक्सृतौ कौशलमित्यमन्यत ॥ १३ ॥

महाराज युधिष्ठिरांच्या राजसूय यज्ञात त्रिलोकांतील देव एकत्र जमले. श्रीकृष्णांचे सुंदर देहवैशिष्ट्य पाहून त्यांनी मानले की मानवस्रष्टा ब्रह्म्याची हीच परम कुशल निर्मिती आहे।

Verse 14

यस्यानुरागप्लुतहासरास- लीलावलोकप्रतिलब्धमाना: । व्रजस्त्रियो द‍ृग्भिरनुप्रवृत्त- धियोऽवतस्थु: किल कृत्यशेषा: ॥ १४ ॥

अनुरागाने ओथंबलेल्या हास्य-रसलीला व कटाक्षविनिमयातून मान मिळवलेल्या व्रजस्त्रिया, कृष्ण निघून गेल्यावर व्याकुळ झाल्या. त्या डोळ्यांनी त्यांचा पाठपुरावा करीत आणि स्तब्ध बुद्धीने बसून राहिल्या; घरची कामे अपुरीच राहिली।

Verse 15

स्वशान्तरूपेष्वितरै: स्वरूपै- रभ्यर्द्यमानेष्वनुकम्पितात्मा । परावरेशो महदंशयुक्तो ह्यजोऽपि जातो भगवान् यथाग्नि: ॥ १५ ॥

पर व अपर सृष्टीचे अधिपती, करुणामय भगवान्, शांत भक्त व गुणमय जन यांच्यात घर्षण झाल्यास, अजन्मा असूनही महत्तत्त्वाच्या अंशासह अग्नीप्रमाणे प्रकट होतात।

Verse 16

मां खेदयत्येतदजस्य जन्म- विडम्बनं यद्वसुदेवगेहे । व्रजे च वासोऽरिभयादिव स्वयं पुराद् व्यवात्सीद्यदनन्तवीर्य: ॥ १६ ॥

अजन्मा श्रीकृष्णाचा वसुदेवाच्या कारागृहात जन्म, शत्रुभयामुळे व्रजात गुप्तवास, आणि अनंतवीर्य असूनही मथुरेतून भयाने निघून जाणे—हे स्मरले की माझे मन खिन्न होते।

Verse 17

दुनोति चेत: स्मरतो ममैतद् यदाह पादावभिवन्द्य पित्रो: । ताताम्ब कंसादुरुशङ्कितानां प्रसीदतं नोऽकृतनिष्कृतीनाम् ॥ १७ ॥

कंसाच्या भयामुळे घरापासून दूर राहिल्याने कृष्ण-बलरामांना आई-वडिलांच्या चरणांची सेवा करता आली नाही; तेव्हा प्रभू म्हणाले—“आई, बाबा, आम्हांला क्षमा करा.” हे स्मरले की माझे हृदय दुखते।

Verse 18

को वा अमुष्याङ्‌घ्रि सरोजरेणुं विस्मर्तुमीशीत पुमान् विजिघ्रन् । यो विस्फुरद्भ्रूविटपेन भूमे- र्भारं कृतान्तेन तिरश्चकार ॥ १८ ॥

त्याच्या कमळचरणांची धूळ एकदाही श्वासात घेतली तर कोण तिला विसरू शकेल? केवळ भुवयांच्या पानांसारख्या विस्तारानेच श्रीकृष्णाने पृथ्वीवर भार झालेल्यांना यमासारखे संहारले।

Verse 19

द‍ृष्टा भवद्‍‌भिर्ननु राजसूये चैद्यस्य कृष्णं द्विषतोऽपि सिद्धि: । यां योगिन: संस्पृहयन्ति सम्यग् योगेन कस्तद्विरहं सहेत ॥ १९ ॥

राजसूयात तुम्ही पाहिलेच की कृष्णद्वेषी चेदिराज शिशुपालालाही योगसिद्धी मिळाली. ज्या सिद्धीची योगी साधनेने आकांक्षा करतात, त्या श्रीकृष्णाचा विरह कोण सहन करील?

Verse 20

तथैव चान्ये नरलोकवीरा य आहवे कृष्णमुखारविन्दम् । नेत्रै: पिबन्तो नयनाभिरामं पार्थास्त्रपूत: पदमापुरस्य ॥ २० ॥

तसेच नरलोकातील इतर वीर योद्धेही कुरुक्षेत्राच्या रणांगणात अर्जुनाच्या बाणांच्या प्रहाराने शुद्ध झाले; आणि श्रीकृष्णाचे नेत्रांना रम्य असे कमलमुख पाहत पाहत त्यांनी भगवंताचे परम पद प्राप्त केले।

Verse 21

स्वयं त्वसाम्यातिशयस्त्र्यधीश: स्वाराज्यलक्ष्म्याप्तसमस्तकाम: । बलिं हरद्‍‌भिश्चिरलोकपालै: किरीटकोट्येडितपादपीठ: ॥ २१ ॥

परंतु स्वयं श्रीकृष्ण हे सर्व ‘त्रयां’चे अधीश्वर, अतुलनीय व स्वयंसिद्ध परमेश्वर आहेत; स्वराज्यलक्ष्मीने सर्व कामनांनी परिपूर्ण. सृष्टीचे चिरस्थायी लोकपाल कोट्यवधी मुकुटांनी त्यांच्या चरणपीठाला स्पर्श करून पूजासामग्री अर्पित करीत त्यांची उपासना करतात।

Verse 22

तत्तस्य कैङ्कर्यमलं भृतान्नो विग्लापयत्यङ्ग यदुग्रसेनम् । तिष्ठन्निषण्णं परमेष्ठिधिष्ण्ये न्यबोधयद्देव निधारयेति ॥ २२ ॥

म्हणून, हे विदुर, हे स्मरण आम्हा—त्याच्या सेवकांना—दुःख देत नाही काय, की राजसिंहासनावर बसलेल्या उग्रसेनासमोर भगवान श्रीकृष्ण उभे राहून नम्रतेने म्हणत—“हे देव, कृपा करून हे जाणावे”?

Verse 23

अहो बकी यं स्तनकालकूटं जिघांसयापाययदप्यसाध्वी । लेभे गतिं धात्र्युचितां ततोऽन्यं कं वा दयालुं शरणं व्रजेम ॥ २३ ॥

अहो! ती पूतना किती दुष्टा—मारण्याच्या हेतूने विषमिश्रित स्तन पाजला; तरीही तिला धात्री-मातेच्या योग्य अशी गति मिळाली. अशा दयाळूपेक्षा अधिक दयाळू कोण? मग आम्ही आणखी कोणाच्या शरण जावे?

Verse 24

मन्येऽसुरान् भागवतांस्त्र्यधीशे संरम्भमार्गाभिनिविष्टचित्तान् । ये संयुगेऽचक्षत तार्क्ष्यपुत्र- मंसे सुनाभायुधमापतन्तम् ॥ २४ ॥

मी असे मानतो की त्र्यधीश भगवंताविषयी वैरभावाने रत असुरही भक्तांपेक्षा अधिक आहेत; कारण रणात द्वेषचिंतनात मग्न असूनही ते तार्क्ष्यपुत्र गरुडाच्या खांद्यावर आरूढ, हातात सुदर्शनचक्र धारण करून येणाऱ्या प्रभूचे दर्शन घेतात।

Verse 25

वसुदेवस्य देवक्यां जातो भोजेन्द्रबन्धने । चिकीर्षुर्भगवानस्या: शमजेनाभियाचित: ॥ २५ ॥

पृथ्वीच्या कल्याणासाठी ब्रह्म्याने प्रार्थना केलेले भगवान श्रीकृष्ण, भोजराजाच्या कारागृहात देवकीच्या गर्भात वसुदेवापासून प्रकट झाले।

Verse 26

ततो नन्दव्रजमित: पित्रा कंसाद्विबिभ्यता । एकादश समास्तत्र गूढार्चि: सबलोऽवसत् ॥ २६ ॥

मग कंसाच्या भीतीने पिता वसुदेव त्यांना नंदमहाराजांच्या व्रजात घेऊन गेले; तेथे बलरामासह ते गुप्त ज्वाळेसारखे अकरा वर्षे राहिले।

Verse 27

परीतो वत्सपैर्वत्सांश्चारयन् व्यहरद्विभु: । यमुनोपवने कूजद्‌द्विजसंकुलिताङ्‌घ्रिपे ॥ २७ ॥

वत्सपाळ मुलगे व वासरांनी वेढलेला सर्वशक्तिमान प्रभू यमुनेच्या काठीच्या रम्य उपवनांत, किलबिलत्या पक्ष्यांनी निनादलेल्या वृक्षछायेत विहरत असे।

Verse 28

कौमारीं दर्शयंश्चेष्टां प्रेक्षणीयां व्रजौकसाम् । रुदन्निव हसन्मुग्धबालसिंहावलोकन: ॥ २८ ॥

प्रभूंनी व्रजवासियांकरिता मनोहर बाललीला दाखवल्या; कधी रडत, कधी हसत, ते मोहक बालकासारखे आणि सिंहशावकासारखे भासत।

Verse 29

स एव गोधनं लक्ष्म्या निकेतं सितगोवृषम् । चारयन्ननुगान् गोपान् रणद्वेणुररीरमत् ॥ २९ ॥

लक्ष्मीचे धाम असलेले तेच प्रभू, रम्य गोधन चरविताना, संगातील गोपांना मधुर वेणुनादाने आनंदित करीत असत।

Verse 30

प्रयुक्तान् भोजराजेन मायिन: कामरूपिण: । लीलया व्यनुदत्तांस्तान् बाल: क्रीडनकानिव ॥ ३० ॥

भोजराज कंसाने पाठविलेले रूपांतर करणारे मायावी जादूगार श्रीकृष्णाचा वध करावयास आले; पण भगवान् श्रीकृष्णांनी लीलया त्यांना बालक खेळणी फोडावीत तसे सहज नष्ट केले।

Verse 31

विपन्नान् विषपानेन निगृह्य भुजगाधिपम् । उत्थाप्यापाययद्गावस्तत्तोयं प्रकृतिस्थितम् ॥ ३१ ॥

यमुनेचा एक भाग नागराज कालियाच्या विषामुळे दूषित झाल्याने व्रजवासी संकटात पडले. भगवानांनी पाण्यातच त्या सर्पराजाला दंड देऊन हाकलले आणि नंतर गाईंना तेच पाणी पाजून दाखविले की जल पुन्हा नैसर्गिक झाले आहे।

Verse 32

अयाजयद्गोसवेन गोपराजं द्विजोत्तमै: । वित्तस्य चोरुभारस्य चिकीर्षन् सद्वय‍यं विभु: ॥ ३२ ॥

विभू श्रीकृष्णांनी नंद महाराजांच्या विपुल संपत्तीचा उपयोग गोपूजेसाठी व्हावा आणि स्वर्गराज इंद्राला धडा मिळावा अशी इच्छा केली. म्हणून श्रेष्ठ ब्राह्मणांच्या साहाय्याने गोचरभूमी व गायी यांची ‘गोसव’ यज्ञरूप पूजा करण्याचा त्यांनी पित्याला उपदेश केला।

Verse 33

वर्षतीन्द्रे व्रज: कोपाद्भग्नमानेऽतिविह्वल: । गोत्रलीलातपत्रेण त्रातो भद्रानुगृह्णता ॥ ३३ ॥

अपमानित मानाच्या कोपाने इंद्राने व्रजावर अखंड वर्षाव केला, त्यामुळे व्रजवासी अतिशय व्याकुळ झाले. पण करुणामय भगवान् श्रीकृष्णांनी गोवर्धन पर्वताला लीलाछत्र करून उचलून त्यांना संकटातून वाचविले।

Verse 34

शरच्छशिकरैर्मृष्टं मानयन् रजनीमुखम् । गायन् कलपदं रेमे स्त्रीणां मण्डलमण्डन: ॥ ३४ ॥

शरद्‌ऋतूच्या चांदण्याने उजळलेल्या रात्रिमुखी, मधुर कलपद गात, स्त्रीसमूहाचा मण्डन बनून भगवान् आनंदाने रमले।