Adhyaya 19

Verse 1

मैत्रेय उवाच अवधार्य विरिञ्चस्य निर्व्यलीकामृतं वच: । प्रहस्य प्रेमगर्भेण तदपाङ्गेन सोऽग्रहीत् ॥ १ ॥

श्रीमैत्रेय म्हणाले—विरिंची ब्रह्म्याची निष्कपट, पापसंकल्परहित व अमृतासारखी मधुर वाणी ऐकून भगवान प्रेमाने हसले आणि प्रेमपूर्ण कटाक्षाने त्यांची प्रार्थना स्वीकारली।

Verse 2

तत: सपत्नं मुखतश्चरन्तमकुतोभयम् । जघानोत्पत्य गदया हनावसुरमक्षज: ॥ २ ॥

मग ब्रह्म्याच्या नासिकेतून प्रकट झालेले भगवान अक्षज, निर्भयपणे समोर फिरणाऱ्या शत्रू हिरण्याक्ष असुरावर झेपावले आणि गदेने त्याच्या हनुवटीवर घाव घातला।

Verse 3

सा हता तेन गदया विहता भगवत्करात् । विघूर्णितापतद्रेजे तदद्भुतमिवाभवत् ॥ ३ ॥

पण असुराच्या गदेच्या आघाताने भगवानांची गदा त्यांच्या हातातून निसटली. ती फिरत-फिरत खाली पडताना देखील तेजस्वी शोभून दिसत होती—हे अद्भुतच, कारण ती दिव्य तेजाने प्रज्वलित होती।

Verse 4

स तदा लब्धतीर्थोऽपि न बबाधे निरायुधम् । मानयन् स मृधे धर्मं विष्वक्सेनं प्रकोपयन् ॥ ४ ॥

त्या वेळी उत्तम संधी असूनही त्याने निरायुध शत्रूवर वार केला नाही. एकल युद्धधर्माचा मान राखून त्याने विष्वक्सेन भगवानांचा रोष अधिकच चेतवला।

Verse 5

गदायामपविद्धायां हाहाकारे विनिर्गते । मानयामास तद्धर्मं सुनाभं चास्मरद्विभु: ॥ ५ ॥

भगवानांची गदा जमिनीवर पडताच देव-ऋषींच्या समूहातून ‘हाहा’ असा आर्त स्वर उठला. तेव्हा विभु भगवानांनी त्या असुराच्या धर्मपालनाचा मान ठेवला आणि सुदर्शन चक्र (सुनाभ) स्मरून बोलावले।

Verse 6

तं व्यग्रचक्रं दितिपुत्राधमेन स्वपार्षदमुख्येन विषज्जमानम् । चित्रा वाचोऽतद्विदां खेचराणां तत्र स्मासन् स्वस्ति तेऽमुं जहीति ॥ ६ ॥

भगवानांच्या हातातील सुदर्शनचक्र वेगाने फिरू लागले आणि दितीपुत्र अधम हिरण्याक्ष—जो वैकुंठ-पार्षदाचा प्रमुख म्हणून जन्मला होता—समोरासमोरच्या युद्धात गुंतला. तेव्हा विमानांतून पाहणाऱ्या अज्ञ लोकांकडून सर्व दिशांनी विचित्र उद्गार निघाले—“तुमचा जयजयकार असो; याला ठार करा; आता खेळू नका।”

Verse 7

स तं निशाम्यात्तरथाङ्गमग्रतो व्यवस्थितं पद्मपलाशलोचनम् । विलोक्य चामर्षपरिप्लुतेन्द्रियो रुषा स्वदन्तच्छदमादशच्छ्‌वसन् ॥ ७ ॥

दैत्याने समोर पद्मपलाशासारखे नेत्र असलेले भगवान्, सुदर्शनचक्र धारण करून उभे असलेले पाहिले. अपमानजन्य क्रोधाने त्याची इंद्रिये उचंबळली; तो सापासारखा फुत्कारू लागला आणि रोषाने ओठ दातांनी चावू लागला.

Verse 8

करालदंष्ट्रश्चक्षुर्भ्यां सञ्चक्षाणो दहन्निव । अभिप्लुत्य स्वगदया हतोऽसीत्याहनद्धरिम् ॥ ८ ॥

भयानक दात असलेला दैत्य हरिकडे जणू जाळून टाकील अशा नजरेने पाहू लागला. तो उडी मारून वर झेपावला आणि गदा उगारून प्रहार करत म्हणाला—“तू मारला गेलास!”

Verse 9

पदा सव्येन तां साधो भगवान् यज्ञसूकर: । लीलया मिषत: शत्रो: प्राहरद्वातरंहसम् ॥ ९ ॥

हे साधु विदुर! शत्रू पाहत असतानाच, यज्ञभोगी भगवान् यज्ञसूकर (वराह) यांनी वादळाच्या वेगाने येणारी ती गदा डाव्या पायाने लीलया ठोकरून खाली पाडली.

Verse 10

आह चायुधमाधत्स्व घटस्व त्वं जिगीषसि । इत्युक्त:स तदा भूयस्ताडयन् व्यनदद् भृशम् ॥ १० ॥

मग भगवान् म्हणाले—“शस्त्र उचल, भिड; तू मला जिंकू इच्छितोस.” असे ऐकताच दैत्याने पुन्हा गदा उगारली आणि अतिशय जोरात गर्जना केली.

Verse 11

तां स आपततीं वीक्ष्य भगवान् समवस्थित: । जग्राह लीलया प्राप्तां गरुत्मानिव पन्नगीम् ॥ ११ ॥

उडत येणारी गदा पाहून भगवान् तिथेच स्थिर उभे राहिले आणि गरुड जसा सर्प पकडतो तशी ती लीलया सहज पकडली।

Verse 12

स्वपौरुषे प्रतिहते हतमानो महासुर: । नैच्छद्गदां दीयमानां हरिणा विगतप्रभ: ॥ १२ ॥

आपले पराक्रम निष्फळ ठरल्याने तो महासुर लज्जित व तेजहीन झाला; हरिने परत देऊ केलेली गदा घेण्यास तो अनिच्छुक राहिला।

Verse 13

जग्राह त्रिशिखं शूलं ज्वलज्ज्वलनलोलुपम् । यज्ञाय धृतरूपाय विप्रायाभिचरन् यथा ॥ १३ ॥

मग त्याने ज्वलंत अग्नीसारखा लोभी त्रिशिख शूल उचलून यज्ञभोग्ता धृतरूप भगवानांवर फेकला—जसा कोणी दुष्ट तपाने पवित्र ब्राह्मणावर अभिचार करावा।

Verse 14

तदोजसा दैत्यमहाभटार्पितं चकासदन्त:ख उदीर्णदीधिति । चक्रेण चिच्छेद निशातनेमिना हरिर्यथा तार्क्ष्यपतत्रमुज्झितम् ॥ १४ ॥

दैत्य महाबटाने सर्व बळाने फेकलेले शूल आकाशात तेजाने चमकले; पण हरिने तीक्ष्ण कड्याच्या सुदर्शनचक्राने ते तुकडे केले, जसे इंद्राने गरुडाचे पंख छाटले.

Verse 15

वृक्णे स्वशूले बहुधारिणा हरे: प्रत्येत्य विस्तीर्णमुरो विभूतिमत् । प्रवृद्धरोष: स कठोरमुष्टिना नदन् प्रहृत्यान्तरधीयतासुर: ॥ १५ ॥

आपले शूल चक्राने तुकडे झालेले पाहून तो क्रोधाने पेटला। तो पुढे येऊन गर्जत श्रीवत्सचिन्हित भगवानांच्या विस्तीर्ण वक्षावर कठोर मुठीने प्रहार करून अदृश्य झाला।

Verse 16

तेनेत्थमाहत: क्षत्तर्भगवानादिसूकर: । नाकम्पत मनाक् क्‍वापि स्रजा हत इव द्विप: ॥ १६ ॥

हे विदुरा, त्या दैत्याने अशा प्रकारे प्रहार केला असताही, आदि-वराह भगवान जराही डगमगले नाहीत, ज्याप्रमाणे फुलांच्या माळेचा मार लागल्याने हत्ती विचलित होत नाही.

Verse 17

अथोरुधासृजन्मायां योगमायेश्वरे हरौ । यां विलोक्य प्रजास्त्रस्ता मेनिरेऽस्योपसंयमम् ॥ १७ ॥

त्यानंतर त्या असुराने योगमायेचे स्वामी असलेल्या श्रीहरींवर अनेक प्रकारच्या मायावी शक्तींचा प्रयोग केला. ते पाहून प्रजा भयभीत झाली आणि त्यांना वाटले की आता प्रलयकाळ जवळ आला आहे.

Verse 18

प्रववुर्वायवश्चण्डास्तम: पांसवमैरयन् । दिग्भ्यो निपेतुर्ग्रावाण: क्षेपणै: प्रहिता इव ॥ १८ ॥

सर्व दिशांनी सोसाट्याचा वारा सुटला, धूळ आणि गारांमुळे अंधार पसरला. जणू काही यंत्रांनी फेकल्याप्रमाणे सर्व बाजूंनी दगडांचा वर्षाव होऊ लागला.

Verse 19

द्यौर्नष्टभगणाभ्रौघै: सविद्युत्स्तनयित्नुभि: । वर्षद्‌भि: पूयकेशासृग्विण्मूत्रास्थीनि चासकृत् ॥ १९ ॥

आकाशात ढग दाटल्यामुळे नक्षत्रे दिसेनाशी झाली, विजा चमकू लागल्या आणि ढग गडगडू लागले. आकाशातून पू, केस, रक्त, विष्ठा, मूत्र आणि हाडे यांचा सतत वर्षाव होऊ लागला.

Verse 20

गिरय: प्रत्यद‍ृश्यन्त नानायुधमुचोऽनघ । दिग्वाससो यातुधान्य: शूलिन्यो मुक्तमूर्धजा: ॥ २० ॥

हे निष्पाप विदुरा, पर्वत विविध प्रकारची शस्त्रास्त्रे फेकू लागले आणि हातात त्रिशूळ घेतलेल्या, केस मोकळे सोडलेल्या नग्न राक्षसी तिथे प्रकट झाल्या.

Verse 21

बहुभिर्यक्षरक्षोभि: पत्त्यश्वरथकुञ्जरै: । आततायिभिरुत्सृष्टा हिंस्रा वाचोऽतिवैशसा: ॥ २१ ॥

पायदळ, घोडे, रथ आणि हत्तींवर स्वार झालेल्या यक्ष आणि राक्षसांच्या समूहाने क्रूर आणि हिंसक घोषणा दिल्या.

Verse 22

प्रादुष्कृतानां मायानामासुरीणां विनाशयत् । सुदर्शनास्त्रं भगवान् प्रायुङ्क्त दयितं त्रिपात् ॥ २२ ॥

सर्व यज्ञांचा भोक्ता असलेल्या भगवंताने आपले प्रिय सुदर्शन चक्र सोडले, ज्याने असुराने निर्माण केलेली माया नष्ट केली.

Verse 23

तदा दिते: समभवत्सहसा हृदि वेपथु: । स्मरन्त्या भर्तुरादेशं स्तनाच्चासृक् प्रसुस्रुवे ॥ २३ ॥

त्याच वेळी, हिरण्याक्षाची आई दितीच्या हृदयात अचानक धडकी भरली. पती कश्यपांचे शब्द आठवून तिच्या स्तनातून रक्त वाहू लागले.

Verse 24

विनष्टासु स्वमायासु भूयश्चाव्रज्य केशवम् । रुषोपगूहमानोऽमुं दद‍ृशेऽवस्थितं बहि: ॥ २४ ॥

जेव्हा असुराने पाहिले की आपली माया नष्ट झाली आहे, तेव्हा तो पुन्हा केशवांजवळ आला आणि रागाने त्यांना मिठीत चिरडण्याचा प्रयत्न केला, पण त्याला भगवान बाहेर उभे दिसले.

Verse 25

तं मुष्टिभिर्विनिघ्नन्तं वज्रसारैरधोक्षज: । करेण कर्णमूलेऽहन् यथा त्वाष्ट्रं मरुत्पति: ॥ २५ ॥

राक्षसाने आपल्या वज्रासारख्या कठीण मुठींनी प्रहार करण्यास सुरुवात केली, परंतु भगवान अधोक्षजांनी त्याच्या कानाच्या मुळावर अशा प्रकारे थप्पड मारली, जसे इंद्राने वृत्रासुराला मारले होते.

Verse 26

स आहतो विश्वजिता ह्यवज्ञया परिभ्रमद्गात्र उदस्तलोचन: । विशीर्णबाह्वङ्‌घ्रिशिरोरुहोऽपतद् यथा नगेन्द्रो लुलितो नभस्वता ॥ २६ ॥

जरी विश्वजित भगवंतांनी त्याला सहजतेने मारले होते, तरीही त्या दैत्याचे शरीर गरगर फिरू लागले. त्याचे डोळे बाहेर आले. हात-पाय तुटले आणि केस विखुरले गेले. वाऱ्याने उन्मळून पडलेल्या विशाल वृक्षाप्रमाणे तो खाली पडला.

Verse 27

क्षितौ शयानं तमकुण्ठवर्चसं करालदंष्ट्रं परिदष्टदच्छदम् । अजादयो वीक्ष्य शशंसुरागता अहो इमां को नु लभेत संस्थितिम् ॥ २७ ॥

ब्रह्मदेव आणि इतर देव तिथे आले. त्यांनी पाहिले की भयानक दाढा असलेला तो दैत्य ओठ चावत जमिनीवर पडला आहे, तरीही त्याच्या चेहऱ्याचे तेज कमी झाले नव्हते. ब्रह्मदेवाने कौतुक करत म्हटले: अहो! अशी सद्गती कोणाला मिळू शकेल?

Verse 28

यं योगिनो योगसमाधिना रहो ध्यायन्ति लिङ्गादसतो मुमुक्षया । तस्यैष दैत्यऋषभ: पदाहतो मुखं प्रपश्यंस्तनुमुत्ससर्ज ह ॥ २८ ॥

ब्रह्मदेव पुढे म्हणाले: योगी लोक आपल्या नश्वर शरीरातून मुक्त होण्यासाठी एकांतात योग-समाधीद्वारे ज्यांचे ध्यान करतात, त्याच भगवंतांच्या चरणांचा आघात सहन करून आणि त्यांचे मुख पाहत या दैत्यश्रेष्ठाने आपला देह त्यागला आहे.

Verse 29

एतौ तौ पार्षदावस्य शापाद्यातावसद्गतिम् । पुन: कतिपयै: स्थानं प्रपत्स्येते ह जन्मभि: ॥ २९ ॥

हे दोघे भगवंतांचे पार्षद आहेत, जे शापामुळे आसुरी योनीत जन्माला आले आहेत. काही जन्मांनंतर ते पुन्हा आपले मूळ स्थान (वैकुंठ) प्राप्त करतील.

Verse 30

देवा ऊचु: नमो नमस्तेऽखिलयज्ञतन्तवे स्थितौ गृहीतामलसत्त्वमूर्तये । दिष्टय‍ा हतोऽयं जगतामरुन्तुद- स्त्वत्पादभक्त्या वयमीश निर्वृता: ॥ ३० ॥

देव म्हणाले: हे प्रभू! तुम्हाला वारंवार नमस्कार असो! तुम्ही सर्व यज्ञांचे भोक्ते आहात आणि जगाच्या पालनासाठी तुम्ही शुद्ध सत्त्वमय वराह रूप धारण केले आहे. आमच्या सुदैवाने जगाला त्रास देणारा हा दैत्य मारला गेला आहे आणि तुमच्या चरणी भक्ती केल्यामुळे आम्ही आता सुखी झालो आहोत.

Verse 31

मैत्रेय उवाच एवं हिरण्याक्षमसह्यविक्रमं स सादयित्वा हरिरादिसूकर: । जगाम लोकं स्वमखण्डितोत्सवं समीडित: पुष्करविष्टरादिभि: ॥ ३१ ॥

मैत्रेय म्हणाले—अशा रीतीने असह्य पराक्रमी हिरण्याक्षाचा संहार करून आदिवराह भगवान् हरि आपल्या त्या धामास गेले, जिथे उत्सव अखंड असतो. ब्रह्मा आदी देवांनी त्यांची स्तुती केली.

Verse 32

मया यथानूक्तमवादि ते हरे: कृतावतारस्य सुमित्र चेष्टितम् । यथा हिरण्याक्ष उदारविक्रमो महामृधे क्रीडनवन्निराकृत: ॥ ३२ ॥

मैत्रेय म्हणाले—प्रिय विदुर, मी जसे ऐकले तसेच तुला भगवान् हरि यांच्या आदिवराह अवताराची पवित्र लीला सांगितली; महायुद्धात अपूर्व पराक्रमी हिरण्याक्षाला त्यांनी जणू खेळण्यासारखे तुच्छ केले.

Verse 33

सूत उवाच इति कौषारवाख्यातामाश्रुत्य भगवत्कथाम् । क्षत्तानन्दं परं लेभे महाभागवतो द्विज ॥ ३३ ॥

सूत म्हणाले—हे द्विज, कौषारव (मैत्रेय) ऋषींनी अधिकारपूर्वक सांगितलेली भगवतकथा ऐकून महाभागवत क्षत्ता (विदुर) यांनी परम आनंद प्राप्त केला व अत्यंत तृप्त झाले.

Verse 34

अन्येषां पुण्यश्लोकानामुद्दामयशसां सताम् । उपश्रुत्य भवेन्मोद: श्रीवत्साङ्कस्य किं पुन: ॥ ३४ ॥

इतर पुण्यश्लोक, अमर कीर्तीच्या सत्पुरुषांचे चरित्र ऐकूनही आनंद होतो; मग ज्यांच्या वक्षस्थळी श्रीवत्सचिन्ह आहे त्या प्रभूच्या लीलांचे श्रवण किती अधिक आनंददायक असेल!

Verse 35

यो गजेन्द्र झषग्रस्तं ध्यायन्तं चरणाम्बुजम् । क्रोशन्तीनां करेणूनां कृच्छ्रतोऽमोचयद् द्रुतम् ॥ ३५ ॥

ज्यांनी मगरीच्या ग्रासात सापडलेल्या गजेन्द्राला—जो प्रभूच्या चरणकमलांचे ध्यान करीत होता—तत्क्षणी संकटातून सोडविले; त्या वेळी सोबतच्या हत्तीण्या आर्तपणे रडत होत्या.

Verse 36

तं सुखाराध्यमृजुभिरनन्यशरणैर्नृभि: । कृतज्ञ: को न सेवेत दुराराध्यमसाधुभि: ॥ ३६ ॥

जे सरळ, निर्मळ आणि केवळ त्याच्याच शरण गेलेले भक्त आहेत, त्यांच्यामुळे भगवान सहज प्रसन्न होतो. अशा प्रभूची कृतज्ञ जीव कोण सेवा करणार नाही? पण असाधूंना तो दुराराध्य आहे।

Verse 37

यो वै हिरण्याक्षवधं महाद्भुतं विक्रीडितं कारणसूकरात्मन: । श‍ृणोति गायत्यनुमोदतेऽञ्जसा विमुच्यते ब्रह्मवधादपि द्विजा: ॥ ३७ ॥

हे द्विजांनो! जग उद्धारासाठी कारण-वराह-स्वरूप प्रभूने केलेल्या हिरण्याक्ष-वधाची अद्भुत लीला जो ऐकतो, गातो किंवा आनंदाने अनुमोदित करतो, तो तत्क्षणी पापफळांपासून मुक्त होतो—ब्राह्मणवधाच्या पापापासूनही।

Verse 38

एतन्महापुण्यमलं पवित्रं धन्यं यशस्यं पदमायुराशिषाम् । प्राणेन्द्रियाणां युधि शौर्यवर्धनं नारायणोऽन्ते गतिरङ्ग श‍ृण्वताम् ॥ ३८ ॥

ही कथा महापुण्य, निर्मळ व परम पवित्र आहे; ती धन, यश, आयुष्य आणि इच्छित आशीर्वाद देते. युद्धात ती प्राण-इंद्रियांचे बळ व शौर्य वाढवते. हे प्रिय शौनका! अंतकाळी ही कथा ऐकणारा नारायणाच्या परम धामास जातो।