Adhyaya 18
Varāha Confronts Hiraṇyākṣa: The Challenge, the Rescue of Earth, and the Opening of the Mace-Duel
मागील ताणतणावानंतर नारदांकडून परमेश्वर कुठे आहेत हे कळताच हिरण्याक्ष समुद्राच्या गर्भात धावतो आणि वराह भगवान आपल्या दातांवर भू-देवीला उचलून धरलेली पाहतो. तो प्रभूंना केवळ ‘पशू’ म्हणत उपहास करतो, देवता व यज्ञधर्म नष्ट करण्याची धमकी देतो आणि पृथ्वीवर आपला अधिकार सांगतो. कटुवचनांनी दुखावले तरी भगवान प्रथम भू-देवीचे रक्षण करतात—पाण्यातून वर येऊन पृथ्वीला पृष्ठभागावर ठेवतात व तिला तरंगत स्थिर राहण्याचे सामर्थ्य देतात; ब्रह्मा व देवगण स्तुती करून पुष्पवृष्टी करतात. मग वराह निर्भयपणे धर्मस्थापनेसाठी दैत्याच्या दर्पाला उत्तर देतात व त्याला मृत्यूच्या बंधनात बांधलेला उघड करतात. त्यानंतर गदायुद्ध सुरू होते—दैत्य प्रहार करतो, भगवान कौशल्याने चुकवतात; दोघेही वाढत्या क्रोधाने प्रचंड गदाघाती देवाणघेवाण करतात. शेवटी ब्रह्मा येऊन द्वंद्व पाहतात व अशुभ वेळ येण्यापूर्वी लवकर निर्णय करण्याची विनंती करतात—पुढील अध्यायातील निर्णायक संग्रामाची भूमिका तयार होते।
Shlokas
Verse 1
मैत्रेय उवाच तदेवमाकर्ण्य जलेशभाषितं महामनास्तद्विगणय्य दुर्मद: । हरेर्विदित्वा गतिमङ्ग नारदाद् रसातलं निर्विविशे त्वरान्वित: ॥ १ ॥
मैत्रेय म्हणाले—वरुणाचे शब्द ऐकूनही तो महाबली दैत्य दुरभिमानाने त्यांची पर्वा केली नाही. हे विदुरा, नारदाकडून भगवान हरि कुठे आहेत हे जाणून तो घाईघाईने रसातळात शिरला.
Verse 2
ददर्श तत्राभिजितं धराधरं प्रोन्नीयमानावनिमग्रदंष्ट्रया । मुष्णन्तमक्ष्णा स्वरुचोऽरुणश्रिया जहास चाहो वनगोचरो मृग: ॥ २ ॥
तेथे त्याने सर्वविजयी धराधर भगवानांना वराह-रूपात पाहिले; ते अग्रदंष्ट्रेच्या टोकावर पृथ्वी वर उचलत होते. त्यांच्या अरुण नेत्रांच्या प्रभेने त्याचा तेज हरपला; तेव्हा तो हसला—“अहो, हा तर जल-थलात वावरणारा पशू!”
Verse 3
आहैनमेह्यज्ञ महीं विमुञ्च नो रसौकसां विश्वसृजेयमर्पिता । न स्वस्ति यास्यस्यनया ममेक्षत: सुराधमासादितसूकराकृते ॥ ३ ॥
दैत्य म्हणाला—हे देवश्रेष्ठ, डुकराच्या रूपात आलेल्या, माझे ऐक. ही पृथ्वी विश्वस्रष्ट्याने आम्हा रसातळवासीयांना अर्पण केली आहे. माझ्या डोळ्यांसमोर तू तिला नेशील तर माझ्या आघाताशिवाय सुखरूप राहणार नाहीस.
Verse 4
त्वं न: सपत्नैरभवाय किं भृतो यो मायया हन्त्यसुरान् परोक्षजित् । त्वां योगमायाबलमल्पपौरुषं संस्थाप्य मूढ प्रमृजे सुहृच्छुच: ॥ ४ ॥
अरे मूर्खा! तू आमच्या शत्रूंकडून पोसला गेला आहेस आणि मायेचा आधार घेऊन लपून असुर मारतोस. तुझे पौरुष क्षुद्र आहे, आज तुला मारून मी माझ्या आप्तांचे दुःख दूर करीन.
Verse 5
त्वयि संस्थिते गदया शीर्णशीर्ष- ण्यस्मद्भुजच्युतया ये च तुभ्यम् । बलिं हरन्त्यृषयो ये च देवा: स्वयं सर्वे न भविष्यन्त्यमूला: ॥ ५ ॥
माझ्या हाताने फेकलेल्या गदेने तुझे डोके फुटून तू मरशील, तेव्हा तुला हविर्भाग देणारे ऋषी आणि देव मुळे तुटलेल्या झाडाप्रमाणे आपोआप नष्ट होतील.
Verse 6
स तुद्यमानोऽरिदुरुक्ततोमरै- र्दंष्ट्राग्रगां गामुपलक्ष्य भीताम् । तोदं मृषन्निरगादम्बुमध्याद् ग्राहाहत: सकरेणुर्यथेभ: ॥ ६ ॥
शत्रूच्या बाणांसारख्या टोचणाऱ्या शब्दांनी भगवंत दुखावले गेले, तरीही त्यांनी ते सहन केले. आपल्या दाढेवर असलेल्या पृथ्वीला घाबरलेली पाहून, मगरीने हल्ला केलेला हत्ती जसा आपल्या हत्तिणीसह बाहेर येतो, तसे ते पाण्यातून बाहेर आले.
Verse 7
तं नि:सरन्तं सलिलादनुद्रुतो हिरण्यकेशो द्विरदं यथा झष: । करालदंष्ट्रोऽशनिनिस्वनोऽब्रवीद् गतह्रियां किं त्वसतां विगर्हितम् ॥ ७ ॥
सोनेरी केस आणि भयानक दाढा असलेल्या त्या असुराने, पाण्यातून बाहेर येणाऱ्या भगवंताचा पाठलाग केला, जसा मगर हत्तीचा पाठलाग करते. विजेसारखी गर्जना करत तो म्हणाला: 'पळून जाताना तुला लाज वाटत नाही का? निर्लज्ज लोकांसाठी निंदा ही काहीच नसते!'
Verse 8
स गामुदस्तात्सलिलस्य गोचरे विन्यस्य तस्यामदधात्स्वसत्त्वम् । अभिष्टुतो विश्वसृजा प्रसूनै- रापूर्यमाणो विबुधै: पश्यतोऽरे: ॥ ८ ॥
भगवंतांनी पृथ्वीला पाण्याच्या पृष्ठभागावर आपल्या नजरेसमोर ठेवले आणि तिच्यात आपली तरंगण्याची शक्ती ओतली. शत्रू पाहत असतानाच, ब्रह्मदेवाने भगवंतांची स्तुती केली आणि देवांनी त्यांच्यावर फुलांचा वर्षाव केला.
Verse 9
परानुषक्तं तपनीयोपकल्पं महागदं काञ्चनचित्रदंशम् । मर्माण्यभीक्ष्णं प्रतुदन्तं दुरुक्तै: प्रचण्डमन्यु: प्रहसंस्तं बभाषे ॥ ९ ॥
त्या असुराने, ज्याच्या अंगावर सोन्याचे दागिने आणि सुंदर चिलखत होते, हातात मोठी गदा घेऊन भगवंतांचा पाठलाग केला. भगवंतांनी त्याचे मर्मभेदी शब्द सहन केले, पण त्याला उत्तर देण्यासाठी त्यांनी भयानक क्रोध व्यक्त करत हसून संवाद साधला.
Verse 10
श्रीभगवानुवाच सत्यं वयं भो वनगोचरा मृगा युष्मद्विधान्मृगये ग्रामसिंहान् । न मृत्युपाशै: प्रतिमुक्तस्य वीरा विकत्थनं तव गृह्णन्त्यभद्र ॥ १० ॥
श्री भगवान म्हणाले: हे असुरा! हे खरे आहे की आम्ही वनचर आहोत आणि तुझ्यासारख्या ग्राम-सिंहांचा (कुत्र्यांचा) शोध घेत आहोत. जो मृत्यूच्या पाशातून मुक्त झाला आहे, तो तुझ्या बडबडीला भीक घालत नाही, कारण तू मृत्यूच्या नियमांनी बांधलेला आहेस.
Verse 11
एते वयं न्यासहरा रसौकसां गतह्रियो गदया द्रावितास्ते । तिष्ठामहेऽथापि कथञ्चिदाजौ स्थेयं क्व यामो बलिनोत्पाद्य वैरम् ॥ ११ ॥
नक्कीच आम्ही रसातलातील रहिवाशांची ठेव चोरली आहे आणि आम्ही निर्लज्ज झालो आहोत. तुझ्या शक्तिशाली गदेचा मार खाऊनही मी इथेच पाण्यात राहीन, कारण तुझ्यासारख्या बलवान शत्रूशी वैर पत्करल्यावर मला जाण्यासाठी दुसरी जागा नाही.
Verse 12
त्वं पद्रथानां किल यूथपाधिपो घटस्व नोऽस्वस्तय आश्वनूह: । संस्थाप्य चास्मान् प्रमृजाश्रुस्वकानां य: स्वां प्रतिज्ञां नातिपिपर्त्यसभ्य: ॥ १२ ॥
तू पायदळाच्या प्रमुखांचाही अधिपती मानला जातोस, म्हणून आमचा पराभव करण्यासाठी त्वरित पावले उचल. तुझी व्यर्थ बडबड सोडून दे आणि आम्हाला मारून तुझ्या आप्तेष्टांचे अश्रू पुस. जो आपली प्रतिज्ञा पूर्ण करत नाही, तो सभ्य समाजात बसण्यास पात्र नाही.
Verse 13
मैत्रेय उवाचसोऽधिक्षिप्तो भगवता प्रलब्धश्च रुषा भृशम् । आजहारोल्बणं क्रोधं क्रीड्यमानोऽहिराडिव ॥ १३ ॥
मैत्रेय म्हणाले: भगवंतांनी अशा प्रकारे उपहास आणि आव्हान दिल्यावर, तो असुर अत्यंत संतापला. डिवचलेला नाग जसा फూत्कारतो, तसा तो रागाने थरथरू लागला.
Verse 14
सृजन्नमर्षित: श्वासान्मन्युप्रचलितेन्द्रिय: । आसाद्य तरसा दैत्यो गदयान्यहनद्धरिम् ॥ १४ ॥
क्रोधाने फुत्कारत, रोषाने इंद्रिये डळमळीत झालेला तो दैत्य वेगाने प्रभु हरिजवळ धावला आणि प्रचंड गदेने प्रहार केला।
Verse 15
भगवांस्तु गदावेगं विसृष्टं रिपुणोरसि । अवञ्चयत्तिरश्चीनो योगारूढ इवान्तकम् ॥ १५ ॥
परंतु शत्रूने वक्षस्थळी सोडलेला प्रचंड गदेचा वेग भगवानांनी किंचित बाजूला सरकून चुकविला; जसा योगारूढ योगी मृत्यूला हुलकावणी देतो।
Verse 16
पुनर्गदां स्वामादाय भ्रामयन्तमभीक्ष्णश: । अभ्यधावद्धरि: क्रुद्ध: संरम्भाद्दष्टदच्छदम् ॥ १६ ॥
पुन्हा तो दैत्य आपली गदा उचलून वारंवार फिरवू लागला आणि संतापाने ओठ चावू लागला. तेव्हा हरि भगवानही क्रुद्ध होऊन त्याच्यावर धावून गेले।
Verse 17
ततश्च गदयारातिं दक्षिणस्यां भ्रुवि प्रभु: । आजघ्ने स तु तां सौम्य गदया कोविदोऽहनत् ॥ १७ ॥
मग प्रभूंनी गदेने शत्रूच्या उजव्या भुवईवर घाव घातला; पण युद्धात निपुण दैत्याने, हे सौम्य विदुर, आपल्या गदेच्या डावाने तो वार परतवला।
Verse 18
एवं गदाभ्यां गुर्वीभ्यां हर्यक्षो हरिरेव च । जिगीषया सुसंरब्धावन्योन्यमभिजघ्नतु: ॥ १८ ॥
अशा रीतीने हर्यक्ष आणि स्वयं हरि भगवान—दोघेही प्रचंड गदांनी, विजयाची इच्छा आणि तीव्र रोषाने भरून, एकमेकांवर घाव घालू लागले।
Verse 19
तयो: स्पृधोस्तिग्मगदाहताङ्गयो: क्षतास्रवघ्राणविवृद्धमन्य्वो: । विचित्रमार्गांश्चरतोर्जिगीषया व्यभादिलायामिव शुष्मिणोर्मृध: ॥ १९ ॥
दोन्ही योद्ध्यांत तीव्र स्पर्धा होती. एकमेकांच्या धारदार गदेच्या घावांनी त्यांची अंगे जखमी झाली होती आणि स्वतःच्या रक्ताच्या वासाने त्यांचा क्रोध अधिकच वाढत होता. जिंकण्याच्या उत्कटतेने ते नाना डावपेच करीत होते; त्यांचा संग्राम जणू गाईसाठी झुंजणाऱ्या दोन बलवान बैलांसारखा भासत होता.
Verse 20
दैत्यस्य यज्ञावयवस्य माया- गृहीतवाराहतनोर्महात्मन: । कौरव्य मह्यां द्विषतोर्विमर्दनं दिदृक्षुरागादृषिभिर्वृत: स्वराट् ॥ २० ॥
हे कुरुवंशी! दैत्य आणि मायेनें वराह-तनू धारण करणाऱ्या, यज्ञस्वरूप परमेश्वर भगवान् यांच्यात पृथ्वीच्या हितासाठी चाललेला भयंकर संग्राम पाहण्यासाठी, स्वातंत्र्यसंपन्न ब्रह्मदेव आपल्या अनुयायांसह तेथे आले.
Verse 21
आसन्नशौण्डीरमपेतसाध्वसं कृतप्रतीकारमहार्यविक्रमम् । विलक्ष्य दैत्यं भगवान् सहस्रणी- र्जगाद नारायणमादिसूकरम् ॥ २१ ॥
रणभूमीवर येताच, हजारो ऋषि-तपस्व्यांचा नायक ब्रह्मदेवांनी त्या दैत्याला पाहिले—ज्याची अभूतपूर्व शक्ती अशी की कोणीही त्याच्याशी लढू शकत नव्हते आणि ज्याला भयाचा लवलेश नव्हता. मग प्रथमच वराह-रूप धारण करणाऱ्या नारायण भगवानांना ब्रह्मदेवांनी संबोधिले.
Verse 22
ब्रह्मोवाच एष ते देव देवानामङ्घ्रिमूलमुपेयुषाम् । विप्राणां सौरभेयीणां भूतानामप्यनागसाम् ॥ २२ ॥ आगस्कृद्भयकृद्दुष्कृदस्मद्राद्धवरोऽसुर: । अन्वेषन्नप्रतिरथो लोकानटति कण्टक: ॥ २३ ॥
ब्रह्मा म्हणाले—हे देव! जे देव, ब्राह्मण, गायी आणि निष्पाप जीव तुमच्या चरणकमळांच्या आश्रयाला आले आहेत, त्यांना हा असुर काट्यासारखा सतत पीडा देतो. माझ्याकडून वर मिळवून हा दुष्कर्मी भय निर्माण करीत, अजेय प्रतिस्पर्धी शोधत लोकलोकांत भटकत राहतो.
Verse 23
ब्रह्मोवाच एष ते देव देवानामङ्घ्रिमूलमुपेयुषाम् । विप्राणां सौरभेयीणां भूतानामप्यनागसाम् ॥ २२ ॥ आगस्कृद्भयकृद्दुष्कृदस्मद्राद्धवरोऽसुर: । अन्वेषन्नप्रतिरथो लोकानटति कण्टक: ॥ २३ ॥
ब्रह्मा म्हणाले—हे देव! जे देव, ब्राह्मण, गायी आणि निष्पाप जीव तुमच्या चरणकमळांच्या आश्रयाला आले आहेत, त्यांना हा असुर काट्यासारखा सतत पीडा देतो. माझ्याकडून वर मिळवून हा दुष्कर्मी भय निर्माण करीत, अजेय प्रतिस्पर्धी शोधत लोकलोकांत भटकत राहतो.
Verse 24
मैनं मायाविनं दृप्तं निरङ्कुशमसत्तमम् । आक्रीड बालवद्देव यथाशीविषमुत्थितम् ॥ २४ ॥
ब्रह्मा म्हणाले—हे देव! हा मायावी, गर्विष्ठ, निरंकुश व अत्यंत दुष्ट सर्पसदृश दैत्य; याच्याशी बालकासारखे खेळू नका।
Verse 25
न यावदेष वर्धेत स्वां वेलां प्राप्य दारुण: । स्वां देव मायामास्थाय तावज्जह्यघमच्युत ॥ २५ ॥
हा दारुण दैत्य आपली अनुकूल वेळ मिळवून वाढण्यापूर्वीच, हे अच्युत, आपल्या अंतःशक्ती देवमायेने या पाप्याचा निश्चयाने संहार करा।
Verse 26
एषा घोरतमा सन्ध्या लोकच्छम्बट्करी प्रभो । उपसर्पति सर्वात्मन् सुराणां जयमावह ॥ २६ ॥
हे प्रभो! जग झाकून टाकणारी ही अत्यंत घोर संध्या वेगाने जवळ येत आहे. हे सर्वात्मन्, देवांसाठी विजय मिळवून याचा संहार करा।
Verse 27
अधुनैषोऽभिजिन्नाम योगो मौहूर्तिको ह्यगात् । शिवाय नस्त्वं सुहृदामाशु निस्तर दुस्तरम् ॥ २७ ॥
आता विजयास अनुकूल ‘अभिजित्’ नावाचा शुभ मुहूर्त सुरू होऊन जवळजवळ निघून गेला आहे; म्हणून आपल्या मित्रांच्या हितासाठी या दुस्तर शत्रूचा लवकर निपटारा करा।
Verse 28
दिष्टया त्वां विहितं मृत्युसमयमासादित: स्वयम् । विक्रम्यैनं मृधे हत्वा लोकानाधेहि शर्मणि ॥ २८ ॥
सुदैवाने हा दैत्य स्वतःच तुमच्याकडे आला आहे—त्याचा मृत्युकाळ तुमच्याच आज्ञेने ठरलेला. म्हणून पराक्रम दाखवून रणात याचा वध करा आणि लोकांना शांततेत स्थिर करा।
Frequently Asked Questions
Varāha’s first act is poṣaṇa: safeguarding Bhū-devī and stabilizing cosmic order. The text highlights that the Lord transfers His potency so Earth can float, demonstrating that restoring dharma is not impulsive heroism but deliberate protection of the vulnerable and re-establishment of the world’s foundations before the final removal of adharma.
Hiraṇyākṣa’s insults are described as “shaftlike,” acknowledging speech as a weapon that wounds. Yet Varāha tolerates them until Earth’s fear is addressed, showing divine forbearance. When He replies, it is not egoic retaliation but a dharmic rebuke: He frames the demon as bound by death (kāla) and Himself as fearless, thereby re-centering the conflict on spiritual reality rather than verbal provocation.
Hiraṇyākṣa is a Daitya empowered by a boon (received via Brahmā), which fuels arrogance and a compulsion to find an equal combatant. He seeks notoriety through conquest and terrorizes devas, brāhmaṇas, cows, and innocents—those aligned with worship of the Lord—making his challenge a direct assault on sacrificial order and divine sovereignty.
Brahmā’s counsel frames the duel within kāla (time), a governing principle even in cosmic events. Abhijit is traditionally an auspicious midday period associated with victory; Brahmā urges swift completion to prevent the demon from gaining advantage in an inauspicious hour and to restore peace promptly. The episode underscores that the Lord’s līlā accommodates worldly timing while remaining fully capable of victory by internal potency.