Adhyaya 17

Verse 1

मैत्रेय उवाच निशम्यात्मभुवा गीतं कारणं शङ्कयोज्झिता: । तत: सर्वे न्यवर्तन्त त्रिदिवाय दिवौकस: ॥ १ ॥

श्री मैत्रेय म्हणाले—विष्णूपासून उत्पन्न झालेल्या ब्रह्मदेवांनी अंधकाराचे कारण सांगितले ते ऐकून स्वर्गलोकातील देव सर्व भय व शंका यांपासून मुक्त झाले. मग ते सर्व आपापल्या लोकांत परत गेले.

Verse 2

दितिस्तु भर्तुरादेशादपत्यपरिशङ्किनी । पूर्णे वर्षशते साध्वी पुत्रौ प्रसुषुवे यमौ ॥ २ ॥

साध्वी दिती पतीच्या आदेश व भविष्यवाणीमुळे गर्भातील अपत्यांमुळे देवांना संकट येईल या भीतीने अत्यंत चिंतित होती. पूर्ण शंभर वर्षांच्या गर्भावस्थेनंतर तिने जुळी मुले—दोन पुत्र—प्रसवले.

Verse 3

उत्पाता बहवस्तत्र निपेतुर्जायमानयो: । दिवि भुव्यन्तरिक्षे च लोकस्योरुभयावहा: ॥ ३ ॥

त्या दोन दानवांच्या जन्मावेळी स्वर्ग, पृथ्वी आणि अंतरिक्ष या तिन्ही लोकांत अनेक उत्पात झाले—अत्यंत भयावह आणि अद्भुत।

Verse 4

सहाचला भुवश्चेलुर्दिश: सर्वा: प्रजज्वलु: । सोल्काश्चाशनय: पेतु: केतवश्चार्तिहेतव: ॥ ४ ॥

पृथ्वी पर्वतांसह हादरली आणि सर्व दिशा जणू जळून उठल्या. उल्का व वज्रपात होऊ लागले; शनीसारखे अशुभ ग्रह आणि धूमकेतूही दिसू लागले—जे मोठ्या अनिष्टाचे संकेत होते.

Verse 5

ववौ वायु: सुदु:स्पर्श: फूत्कारानीरयन्मुहु: । उन्मूलयन्नगपतीन्वात्यानीको रजोध्वज: ॥ ५ ॥

अतिशय कठोर स्पर्शाचा वारा वारंवार फुत्कारत वाहू लागला, महावृक्ष उन्मळून टाकू लागला; वादळे त्याची सेना आणि धुळीचे मेघ त्याचे ध्वज होते.

Verse 6

उद्धसत्तडिदम्भोदघटया नष्टभागणे । व्योम्नि प्रविष्टतमसा न स्म व्याद‍ृश्यते पदम् ॥ ६ ॥

हसल्यासारखी विज चमकत असलेल्या घन मेघसमूहांनी आकाशातील तेजस्वी ग्रह-नक्षत्रे झाकली; तम सर्वत्र पसरले, काहीच दिसेना.

Verse 7

चुक्रोश विमना वार्धिरुदूर्मि: क्षुभितोदर: । सोदपानाश्च सरितश्चुक्षुभु: शुष्कपङ्कजा: ॥ ७ ॥

उंच लाटांनी भरलेला समुद्र शोकाकुलासारखा आक्रोश करू लागला, सागरातील जीव व्याकुळ झाले; नद्या, सरोवरे व विहिरीही क्षुब्ध झाल्या आणि कमळे सुकून गेली.

Verse 8

मुहु: परिधयोऽभूवन् सराह्वो: शशिसूर्ययो: । निर्घाता रथनिर्ह्रादा विवरेभ्य: प्रजज्ञिरे ॥ ८ ॥

वारंवार सूर्य-चंद्राभोवती धूसर परिघ दिसू लागले, जणू ग्रहणकाळी; मेघ नसतानाही गडगडाट ऐकू आला आणि पर्वतगुहांतून रथांच्या खडखडाटासारखे नाद उठले.

Verse 9

अन्तर्ग्रामेषु मुखतो वमन्त्यो वह्निमुल्बणम् । सृगालोलूकटङ्कारै: प्रणेदुरशिवं शिवा: ॥ ९ ॥

गावांच्या आत सियारिणी अशुभ सूचक ओरडत मुखातून प्रचंड अग्नी ओकत होत्या; त्यांच्या सोबत सियार व घुबडही कर्कश नादांनी अमंगल जाहीर करू लागले.

Verse 10

सङ्गीतवद्रोदनवदुन्नमय्य शिरोधराम् । व्यमुञ्चन् विविधा वाचो ग्रामसिंहास्ततस्तत: ॥ १० ॥

मान उंच करून कुत्रे इकडे-तिकडे निरनिराळे आवाज काढू लागले—कधी गाण्यासारखे, कधी रडण्यासारखे।

Verse 11

खराश्च कर्कशै: क्षत्त: खुरैर्घ्नन्तो धरातलम् । खार्काररभसा मत्ता: पर्यधावन् वरूथश: ॥ ११ ॥

हे क्षत्त (विदुर), गाढवे कठोर खुरांनी भूमी ठोठावत, उन्मत्त होऊन कळपाकळपाने इकडे-तिकडे धावत आणि कर्कश रेंकू लागले।

Verse 12

रुदन्तो रासभत्रस्ता नीडादुदपतन् खगा: । घोषेऽरण्ये च पशव: शकृन्मूत्रमकुर्वत ॥ १२ ॥

गाढवांच्या रेंकण्याने घाबरलेले पक्षी किंचाळत घरट्यांतून उडून गेले; आणि गोठ्यात व अरण्यातील पशूंनी शेण-मूत्र टाकले।

Verse 13

गावोऽत्रसन्नसृग्दोहास्तोयदा: पूयवर्षिण: । व्यरुदन्देवलिङ्गानि द्रुमा: पेतुर्विनानिलम् ॥ १३ ॥

गायी भयभीत झाल्या व दुधाऐवजी रक्त द्यायला लागल्या; ढगांनी पूय (पु) बरसवला; देवळातील देवमूर्ती रडू लागल्या; आणि वाऱ्याविना झाडे कोसळली।

Verse 14

ग्रहान् पुण्यतमानन्ये भगणांश्चापि दीपिता: । अतिचेरुर्वक्रगत्या युयुधुश्च परस्परम् ॥ १४ ॥

मंगळ-शनीसारखे अमंगल ग्रह अधिक तेजस्वी झाले आणि बुध-बृहस्पती-शुक्र तसेच अनेक नक्षत्रांनाही मागे टाकू लागले; वक्रगतीने चालत ग्रह परस्परांशी झुंजू लागले।

Verse 15

दृष्ट्वान्यांश्च महोत्पातानतत्तत्त्वविद: प्रजा: । ब्रह्मपुत्रानृते भीता मेनिरे विश्‍वसम्प्लवम् ॥ १५ ॥

हे व इतर अनेक महोत्पात पाहून, ब्रह्माचे चार कुमार सोडून तत्त्व न जाणणारी प्रजा भयभीत झाली. या चिन्हांचे रहस्य न कळल्याने त्यांनी विश्वप्रलय जवळ आला असे मानले.

Verse 16

तावादिदैत्यौ सहसा व्यज्यमानात्मपौरुषौ । ववृधातेऽश्मसारेण कायेनाद्रिपती इव ॥ १६ ॥

ते दोन्ही आदिदैत्य क्षणात आपले विलक्षण पौरुष प्रकट करू लागले. त्यांचे शरीर पोलादासारखे कठोर होऊन वाढू लागले, जणू दोन महापर्वतच।

Verse 17

दिविस्पृशौ हेमकिरीटकोटिभि- र्निरुद्धकाष्ठौ स्फुरदङ्गदाभुजौ । गां कम्पयन्तौ चरणै: पदे पदे कट्या सुकाञ्‍च्यार्कमतीत्य तस्थतु: ॥ १७ ॥

त्यांच्या सुवर्ण मुकुटांच्या शिखरांनी जणू आकाशाला स्पर्श केला; त्यांनी सर्व दिशा झाकल्या. पावलोपावली पृथ्वी थरथरली; तेजस्वी कड्यांनी शोभित भुजा, आणि सुंदर कंबरपट्ट्याने बांधलेली कटि जणू सूर्यालाच आडवी आली।

Verse 18

प्रजापतिर्नाम तयोरकार्षीद् य: प्राक् स्वदेहाद्यमयोरजायत । तं वै हिरण्यकशिपुं विदु: प्रजा यं तं हिरण्याक्षमसूत साग्रत: ॥ १८ ॥

प्रजापती कश्यपांनी त्या जुळ्या पुत्रांना नावे दिली. जो आधी जन्मला त्याला हिरण्याक्ष म्हणाले, आणि दितीच्या गर्भात जो आधी गर्भित झाला त्याला हिरण्यकशिपु असे नाव दिले.

Verse 19

चक्रे हिरण्यकशिपुर्दोर्भ्यां ब्रह्मवरेण च । वशे सपालाँल्लोकांस्त्रीनकुतोमृत्युरुद्धत: ॥ १९ ॥

ब्रह्मदेवाच्या वरामुळे हिरण्यकशिपु गर्वाने उन्मत्त झाला. त्याने आपल्या बाहुबलाने तीनही लोक त्यांच्या पालकांसह वश केले, आणि त्रैलोक्यात कोणाकडूनही मृत्यूची भीती त्याला उरली नाही।

Verse 20

हिरण्याक्षोऽनुजस्तस्य प्रिय: प्रीतिकृदन्वहम् । गदापाणिर्दिवं यातो युयुत्सुर्मृगयन् रणम् ॥ २० ॥

त्याचा धाकटा भाऊ हिरण्याक्ष नेहमीच मोठ्या भाऊ हिरण्यकशिपूला संतुष्ट करण्यासाठी कर्मरत असे। खांद्यावर गदा घेऊन, युद्धाची आस धरून तो सर्व लोकांत रण शोधीत फिरत असे।

Verse 21

तं वीक्ष्य दु:सहजवं रणत्काञ्चननूपुरम् । वैजयन्त्या स्रजा जुष्टमंसन्यस्तमहागदम् ॥ २१ ॥

त्याला पाहताच कळे की त्याचा वेग आवरणे कठीण आहे। पायांत झंकारणारे सुवर्ण नूपुर, गळ्यात विशाल वैजयन्ती माळ, आणि एका खांद्यावर टेकवलेली महागदा—असा तो शोभत असे।

Verse 22

मनोवीर्यवरोत्सिक्तमसृण्यमकुतोभयम् । भीता निलिल्यिरे देवास्तार्क्ष्यत्रस्ता इवाहय: ॥ २२ ॥

मन-देहाचे बळ आणि मिळालेल्या वरदानामुळे तो गर्वाने उन्मत्त झाला होता। कोणाच्याही हातून मृत्यूची भीती त्याला नव्हती आणि त्याला रोखणे कोणालाही शक्य नव्हते। म्हणून देव त्याला पाहताच भयभीत होऊन लपले, जसे गरुडाच्या भीतीने साप लपतात।

Verse 23

स वै तिरोहितान् दृष्ट्वा महसा स्वेन दैत्यराट् । सेन्द्रान्देवगणान् क्षीबानपश्यन् व्यनदद् भृशम् ॥ २३ ॥

दैत्यराजाने आपल्या तेजामुळे इंद्रासह देवगण अदृश्य झाल्याचे पाहिले—जे पूर्वी बळाच्या मदाने मत्त होते—आणि ते न दिसल्याने तो अत्यंत जोराने गर्जला।

Verse 24

ततो निवृत्त: क्रीडिष्यन् गम्भीरं भीमनिस्वनम् । विजगाहे महासत्त्वो वार्धिं मत्त इव द्विप: ॥ २४ ॥

मग स्वर्गलोकातून परत आल्यावर तो महासत्त्व दैत्य क्रीडेसाठी, गभीर व भयानक गर्जना करणाऱ्या समुद्रात उडी मारून शिरला—जसा क्रोधाने मत्त हत्ती।

Verse 25

तस्मिन् प्रविष्टे वरुणस्य सैनिका यादोगणा: सन्नधिय: ससाध्वसा: । अहन्यमाना अपि तस्य वर्चसा प्रधर्षिता दूरतरं प्रदुद्रुवु: ॥ २५ ॥

तो समुद्रात प्रवेश करताच वरुणाच्या सैन्यरूप जलचरगण भयभीत झाले; त्याच्या तेजाने न मारता देखील ते दूरवर पळून गेले. अशा रीतीने हिरण्याक्षाने प्रहार न करता आपले वैभव दाखविले।

Verse 26

स वर्षपूगानुदधौ महाबल- श्चरन्महोर्मीञ्‍छ्वसनेरितान्मुहु: । मौर्व्याभिजघ्ने गदया विभावरी- मासेदिवांस्तात पुरीं प्रचेतस: ॥ २६ ॥

अनेक वर्षसमूह समुद्रात संचार करत महाबली हिरण्याक्षाने वाऱ्याने उसळलेल्या प्रचंड लाटा लोखंडी गदेने वारंवार ठेचल्या आणि शेवटी वरुणाची राजधानी विभावरी येथे पोहोचला।

Verse 27

तत्रोपलभ्यासुरलोकपालकं यादोगणानामृषभं प्रचेतसम् । स्मयन् प्रलब्धुं प्रणिपत्य नीचव- ज्जगाद मे देह्यधिराज संयुगम ॥ २७ ॥

तेथे जलचरांचा स्वामी व अधोलोकाचा लोकपाल वरुण (प्रचेतस) यास भेटून, त्याची थट्टा करण्यासाठी हसत हसत हिरण्याक्ष नीच माणसासारखा त्याच्या पायांवर पडला आणि म्हणाला—“हे अधिराज, मला युद्ध द्या!”

Verse 28

त्वं लोकपालोऽधिपतिर्बृहच्छ्रवा वीर्यापहो दुर्मदवीरमानिनाम् । विजित्य लोकेऽखिलदैत्यदानवान् यद्राजसूयेन पुरायजत्प्रभो ॥ २८ ॥

आपण एका लोकमंडलाचे लोकपाल, व्यापक कीर्तीचे अधिपती आहात; उन्मत्त व अहंकारी वीरांचे बळ हरून घेणारे. जगातील सर्व दैत्य-दानव जिंकून आपण पूर्वी प्रभूसाठी राजसूय यज्ञ केला होता।

Verse 29

स एवमुत्सिक्तमदेन विद्विषा द‍ृढं प्रलब्धो भगवानपां पति: । रोषं समुत्थं शमयन् स्वया धिया व्यवोचदङ्गोपशमं गता वयम् ॥ २९ ॥

अशा रीतीने अमर्याद मदाने उन्मत्त शत्रूने कठोर थट्टा केल्यावर पूज्य जलपती वरुण क्रोधित झाला; पण आपल्या बुद्धीने उठलेला रोष आवरून तो म्हणाला—“प्रिय, आम्ही आता युद्ध थांबविले आहे; लढाईसाठी आम्ही फार वृद्ध झालो आहोत.”

Verse 30

पश्यामि नान्यं पुरुषात्पुरातनाद् य: संयुगे त्वां रणमार्गकोविदम् । आराधयिष्यत्यसुरर्षभेहि तं मनस्विनो यं गृणते भवाद‍ृशा: ॥ ३० ॥

रणांगणात तुला तृप्त करू शकेल असा कोणी मला दिसत नाही, त्या आदिपुरुष भगवान विष्णूखेरीज. म्हणून, हे असुरश्रेष्ठा, त्याच्याकडे जा; ज्याची स्तुती तुझ्यासारखे शूरही करतात.

Verse 31

तं वीरमारादभिपद्य विस्मय: शयिष्यसे वीरशये श्वभिर्वृत: । यस्त्वद्विधानामसतां प्रशान्तये रूपाणि धत्ते सदनुग्रहेच्छया ॥ ३१ ॥

त्या वीर प्रभूजवळ पोहोचताच तुझा गर्व क्षणात नष्ट होईल, आणि कुत्र्यांनी वेढलेल्या रणभूमीवर तू वीरशय्येवर चिरनिद्रेत पडशील. दुष्टांचा नाश व सज्जनांवर कृपा करण्यासाठी तो वराहादि अवतार धारण करतो.