Adhyaya 15
The Kingdom of God (Vaikuṇṭha) and the Curse of Jaya and Vijaya
मैत्रेय विदुरांना सांगतात—कश्यपाच्या तेजस्वी बीजामुळे दितीचे दीर्घ गर्भधारण विश्वसमतोल ढवळून काढते; सूर्य-चंद्र मंद होतात व देव घाबरतात. ते वेद-प्रवर्तक व जगत्-व्यवस्थापक ब्रह्म्याची स्तुती करून शरण जातात. ब्रह्मा आपल्या मानसपुत्र चार कुमारांची वैकुंठयात्रा वर्णन करतात—कल्पवृक्ष, सुगंधी पुष्प, तुळशीचा महिमा, रत्नमय विमान आणि काम-मत्सररहित, कीर्तनात तल्लीन वैकुंठवासी. पुढे सातव्या द्वारी द्वारपाल जय-विजय कुमारांना अडवतात; ऋषींच्या क्रोधाने त्यांना भौतिक जगात उतरायचा शाप मिळतो. पश्चात्तापी जय-विजय विस्मृतीपासून संरक्षण मागतात. तेव्हा पद्मनाभ नारायण लक्ष्मीसमवेत प्रकट होऊन दर्शन देतात; तुळशीचा सुगंध व भगवंताचे सौंदर्य कुमारांना निर्गुण जाणिवेतून सगुण भक्तीकडे वळवते. हा अध्याय जय-विजयांच्या अवतरणातून पुढील लीला उलगडतो आणि वैकुंठातील सामंजस्यात भयाचे बीज कसे दैवी योजनेचे कारण ठरते ते दाखवतो.
Shlokas
Verse 1
मैत्रेय उवाच प्रजापत्यं तु तत्तेज: परतेजोहनं दिति: । दधार वर्षाणि शतं शङ्कमाना सुरार्दनात् ॥ १ ॥
श्रीमैत्रेय म्हणाले: हे विदुर, कश्यप मुनींची पत्नी दितीला कळले की गर्भातील पुत्र देवतांना उपद्रव देतील. म्हणून परांना त्रास देण्यासाठी प्रवृत्त असे कश्यपांचे प्रजापत्य तेज तिने देवसंहाराची शंका बाळगून शंभर वर्षे धारण केले.
Verse 2
लोके तेनाहतालोके लोकपाला हतौजस: । न्यवेदयन् विश्वसृजे ध्वान्तव्यतिकरं दिशाम् ॥ २ ॥
दितीच्या गर्भबलाच्या प्रभावाने सर्व लोकांत सूर्य-चंद्राचा प्रकाश मंद झाला. लोकपाल व्याकुळ होऊन विश्वस्रष्टा ब्रह्मांना म्हणाले—“दिशादिशांना हा घोर अंधार कसा पसरला?”
Verse 3
देवा ऊचु: तम एतद्विभो वेत्थ संविग्ना यद्वयं भृशम् । न ह्यव्यक्तं भगवत: कालेनास्पृष्टवर्त्मन: ॥ ३ ॥
देव म्हणाले—हे विभो, हा अंधार तुम्हाला पूर्णपणे ज्ञात आहे; तो आम्हाला फारच व्याकुळ करीत आहे. कारण काळाचा प्रभाव तुम्हाला स्पर्शत नाही, म्हणून तुमच्यासाठी काहीही अव्यक्त नाही.
Verse 4
देवदेव जगद्धातर्लोकनाथशिखामणे । परेषामपरेषां त्वं भूतानामसि भाववित् ॥ ४ ॥
हे देवदेव, जगद्धाता, लोकनाथांचा शिरोमणी! परलोक व अपरलोक—दोन्ही जगांतील सर्व प्राण्यांचे अंतःकरणातील हेतू तुम्ही जाणता.
Verse 5
नमो विज्ञानवीर्याय माययेदमुपेयुषे । गृहीतगुणभेदाय नमस्तेऽव्यक्तयोनये ॥ ५ ॥
विज्ञान व सामर्थ्याच्या आदिस्रोताला नमस्कार! मायेद्वारे तुम्ही या जगत्-व्यवस्थेत प्रकट झाला आहात. प्रभूच्या आज्ञेने गुणभेद (विशेषतः रजोगुण) धारण करणाऱ्या, अव्यक्त-योनीतून उत्पन्न झालेल्या तुम्हाला प्रणाम।
Verse 6
ये त्वानन्येन भावेन भावयन्त्यात्मभावनम् । आत्मनि प्रोतभुवनं परं सदसदात्मकम् ॥ ६ ॥
हे प्रभो! सर्व लोक तुमच्या आत्मस्वरूपातच स्थित आहेत आणि सर्व जीव तुमच्यापासूनच उत्पन्न होतात. म्हणून तुम्हीच या विश्वाचे कारण आहात; जो कोणी अनन्य भावाने तुमचे ध्यान करतो, तो अचल भक्तिसेवा प्राप्त करतो.
Verse 7
तेषां सुपक्वयोगानां जितश्वासेन्द्रियात्मनाम् । लब्धयुष्मत्प्रसादानां न कुतश्चित्पराभव: ॥ ७ ॥
प्राणसंयमाने मन-इंद्रिये जिंकून परिपक्व योगी झालेले व तुमची कृपा प्राप्त केलेले यांना या जगात कुठेही पराभव होत नाही.
Verse 8
यस्य वाचा प्रजा: सर्वा गावस्तन्त्येव यन्त्रिता: । हरन्ति बलिमायत्तास्तस्मै मुख्याय ते नम: ॥ ८ ॥
जशी नाकात दोरी बांधून बैल चालवितात, तशी वेदवाणीने सर्व प्रजा नियंत्रित आहे व विधिनियत बलि अर्पित करते; त्या वेदप्रदाता मुख्य पुरुषास नमस्कार असो.
Verse 9
स त्वं विधत्स्व शं भूमंस्तमसा लुप्तकर्मणाम् । अदभ्रदयया दृष्टया आपन्नानर्हसीक्षितुम् ॥ ९ ॥
हे सर्वव्यापी! तमामुळे ज्यांची कर्मे थांबली आहेत अशा आम्ही आपन्नांस कल्याण प्रदान करा; आपल्या अपार करुणादृष्टीने आमच्याकडे पाहा.
Verse 10
एष देव दितेर्गर्भ ओज: काश्यपमर्पितम् । दिशस्तिमिरयन् सर्वा वर्धतेऽग्निरिवैधसि ॥ १० ॥
हे देव! दितीच्या गर्भात कश्यपाने अर्पिलेल्या तेजातून हा गर्भ, जसा इंधनाने अग्नी वाढतो तसा सर्व दिशा काळोखाने व्यापत वाढत आहे.
Verse 11
मैत्रेय उवाच स प्रहस्य महाबाहो भगवान् शब्दगोचर: । प्रत्याचष्टात्मभूर्देवान् प्रीणन् रुचिरया गिरा ॥ ११ ॥
मैत्रेय म्हणाले: हे महाबाहो! शब्दरूपाने ज्याचे ज्ञान होते असे आत्मभू भगवान् ब्रह्मा, त्यांच्या स्तुतीने प्रसन्न होऊन, मधुर वाणीने देवांना उत्तर देत त्यांना तृप्त करू लागले.
Verse 12
ब्रह्मोवाच मानसा मे सुता युष्मत्पूर्वजा: सनकादय: । चेरुर्विहायसा लोकाल्लोकेषु विगतस्पृहा: ॥ १२ ॥
ब्रह्मा म्हणाले—माझ्या मनापासून उत्पन्न सनकादी चार पुत्र हे तुमचे पूर्वज आहेत. ते भौतिक व आध्यात्मिक आकाशांत निष्काम होऊन सर्वत्र संचार करतात.
Verse 13
त एकदा भगवतो वैकुण्ठस्यामलात्मन: । ययुर्वैकुण्ठनिलयं सर्वलोकनमस्कृतम् ॥ १३ ॥
असे सर्वत्र फिरून ते एकदा निर्मलात्मा भगवंताच्या वैकुंठधामास गेले—त्या वैकुंठनिलयास, ज्याला सर्व लोक नमस्कार करतात.
Verse 14
वसन्ति यत्र पुरुषा: सर्वे वैकुण्ठमूर्तय: । येऽनिमित्तनिमित्तेन धर्मेणाराधयन् हरिम् ॥ १४ ॥
वैकुंठ लोकांत सर्व निवासी भगवंतासारख्या रूपाचे असतात. ते इंद्रियभोगाची इच्छा न ठेवता, निष्काम धर्मभक्तीने हरिची आराधना करतात.
Verse 15
यत्र चाद्य: पुमानास्ते भगवान् शब्दगोचर: । सत्त्वं विष्टभ्य विरजं स्वानां नो मृडयन् वृष: ॥ १५ ॥
वैकुंठात आदिपुरुष भगवान विराजमान आहेत, ज्यांना वेदवाणीने जाणता येते. ते निर्मळ सत्त्वात स्थित, रज-तमरहित; आणि आपल्या भक्तांसाठी धर्मवृद्धीचे कल्याण करतात.
Verse 16
यत्र नै:श्रेयसं नाम वनं कामदुघैर्द्रुमै: । सर्वर्तुश्रीभिर्विभ्राजत्कैवल्यमिव मूर्तिमत् ॥ १६ ॥
त्या वैकुंठ लोकांत ‘नैःश्रेयस’ नावाचे वन आहे, जिथे कामदुघा कल्पवृक्ष आहेत. सर्व ऋतूंच्या शोभेने ते वन सदैव उजळते, जणू कैवल्यच मूर्तिमान झाले आहे.
Verse 17
वैमानिका: सललनाश्चरितानि शश्वद् गायन्ति यत्र शमलक्षपणानि भर्तु: । अन्तर्जलेऽनुविकसन्मधुमाधवीनां गन्धेन खण्डितधियोऽप्यनिलं क्षिपन्त: ॥ १७ ॥
वैकुंठलोकांत विमानवासी आपल्या पत्नींसह विमानांतून विहार करीत सदैव प्रभूंच्या निर्मळ चरित्र-लीलांचे गान करतात. हरिकीर्तनात तल्लीन होऊन मधुभरित सुगंधी माधवी लतांची वासनेसुद्धा तुच्छ मानून वाऱ्यावर उडवितात.
Verse 18
पारावतान्यभृतसारसचक्रवाक- दात्यूहहंसशुकतित्तिरिबर्हिणां य: । कोलाहलो विरमतेऽचिरमात्रमुच्चै र्भृङ्गाधिपे हरिकथामिव गायमाने ॥ १८ ॥
जेव्हा भुंग्यांचा राजा उंच स्वरात हरिकथेप्रमाणे प्रभूची महिमा गुणगुणतो, तेव्हा पारवा, कोकीळ, सारस, चक्रवाक, हंस, पोपट, तितर आणि मोर यांचा कलरव क्षणभर थांबतो. ते दिव्य पक्षी हरिगुण ऐकण्यासाठी आपले गान रोखतात.
Verse 19
मन्दारकुन्दकुरबोत्पलचम्पकार्ण- पुन्नागनागबकुलाम्बुजपारिजाता: । गन्धेऽर्चिते तुलसिकाभरणेन तस्या यस्मिंस्तप: सुमनसो बहु मानयन्ति ॥ १९ ॥
मंदार, कुंद, कुरबक, उत्पल, चंपक, अर्ण, पुन्नाग, नागकेसर, बकुळ, कमळ व पारिजात अशी फुले दिव्य सुगंधाने परिपूर्ण असली तरी तुलसीच्या तपश्चर्येचा महिमा जाणतात. कारण भगवान स्वतः तुलसीदलांची माळ धारण करतात, म्हणून सर्व सुमने तुलसीचा विशेष मान करतात.
Verse 20
यत्संकुलं हरिपदानतिमात्रदृष्टै- र्वैदूर्यमारकतहेममयैर्विमानै: । येषां बृहत्कटितटा: स्मितशोभिमुख्य: कृष्णात्मनां न रज आदधुरुत्स्मयाद्यै: ॥ २० ॥
वैकुंठ हरिपदांचे दर्शन होताच वैदूर्य, मरकत व सुवर्णमय विमानांनी गजबजलेले असते. तेथील कृष्णपरायण निवासी मोठ्या कटितट व हास्यशोभित मुख असलेल्या प्रियतमा संगिनींनी वेढलेले असले तरी, त्यांच्या विनोद-हास्य व सौंदर्याने कामभावनेने कधीच उद्वेलित होत नाहीत.
Verse 21
श्री रूपिणी क्वणयती चरणारविन्दं लीलाम्बुजेन हरिसद्मनि मुक्तदोषा । संलक्ष्यते स्फटिककुड्य उपेतहेम्नि सम्मार्जतीव यदनुग्रहणेऽन्ययत्न: ॥ २१ ॥
वैकुंठातील स्त्रिया लक्ष्मीदेवीसारख्या रूपवती व दोषमुक्त आहेत. हातात क्रीडाकमळ घेऊन, पावलांच्या नूपुरांचा झंकार करीत त्या हरिसद्मात शोभतात. कधी त्या सुवर्णकडांनी सजलेल्या स्फटिक-मार्बल भिंती झाडताना दिसतात, जणू भगवंताची कृपा मिळविण्यासाठी ही सेवा करीत आहेत.
Verse 22
वापीषु विद्रुमतटास्वमलामृताप्सु प्रेष्यान्विता निजवने तुलसीभिरीशम् । अभ्यर्चती स्वलकमुन्नसमीक्ष्य वक्त्र- मुच्छेषितं भगवतेत्यमताङ्ग यच्छ्री: ॥ २२ ॥
लक्ष्मीदेव्या आपल्या-आपल्या उपवनांत, विद्रुमतटांनी शोभणाऱ्या निर्मळ अमृतजलाच्या वाप्यांच्या काठी, दासींसह तुलसीपत्रे अर्पून प्रभूची आराधना करतात. पूजेत जलात आपल्या उन्नत नाकाच्या सुंदर मुखाचे प्रतिबिंब पाहून त्यांना वाटते की जणू भगवंताच्या चुंबनाने त्यांची शोभा अधिकच वाढली आहे।
Verse 23
यन्न व्रजन्त्यघभिदो रचनानुवादा- च्छृण्वन्ति येऽन्यविषया: कुकथा मतिघ्नी: । यास्तु श्रुता हतभगैर्नृभिरात्तसारा- स्तांस्तान् क्षिपन्त्यशरणेषु तम:सु हन्त ॥ २३ ॥
जे पापहंता प्रभूच्या वैकुंठलोकांच्या वर्णनाचा न विचार करतात, न ऐकतात, आणि इतर विषयांच्या बुद्धी नष्ट करणाऱ्या कुकथा ऐकतात—ते हतभाग्य व खेदजनक आहेत। वैकुंठकथा सोडून भौतिक जगाच्या गप्पांत रमलेले लोक अज्ञानाच्या घोर अंधारात फेकले जातात।
Verse 24
येऽभ्यर्थितामपि च तो नृगतिं प्रपन्ना ज्ञानं च तत्त्वविषयं सहधर्मं यत्र । नाराधनं भगवतो वितरन्त्यमुष्य सम्मोहिता विततया बत मायया ते ॥ २४ ॥
ब्रह्मा म्हणाले—हे देवांनो, मानवी देह अत्यंत महत्त्वाची आहे; आम्हालाही अशी गती हवीशी वाटते, कारण मानवी रूपात तत्त्वज्ञान व परिपूर्ण धर्म प्राप्त होतो। पण जो मनुष्यदेह मिळूनही भगवंत व त्यांचे धाम समजत नाही, तो बाह्य मायेच्या व्यापक प्रभावाने फारच मोहित झाला आहे असे समजावे।
Verse 25
यच्च व्रजन्त्यनिमिषामृषभानुवृत्त्या दूरेयमा ह्युपरि न: स्पृहणीयशीला: । भर्तुर्मिथ: सुयशस: कथनानुराग- वैक्लव्यबाष्पकलया पुलकीकृताङ्गा: ॥ २५ ॥
जे प्रभूच्या यशाचे प्रेमाने श्रवण करताना भावविवश होतात, ज्यांच्या अंगावर रोमांच उभे राहतात व अश्रू येतात—ते ध्यान-तप इत्यादींची पर्वा न करता देखील परम वैकुंठराज्याला पोहोचतात। ते राज्य भौतिक विश्वांच्या पलीकडे असून ब्रह्मा आदी देवांनाही अत्यंत स्पृहणीय आहे।
Verse 26
तद्विश्वगुर्वधिकृतं भुवनैकवन्द्यं दिव्यं विचित्रविबुधाग्र्यविमानशोचि: । आपु: परां मुदमपूर्वमुपेत्य योग- मायाबलेन मुनयस्तदथो विकुण्ठम् ॥ २६ ॥
अशा प्रकारे सनक, सनातन, सनंदन आणि सनत्कुमार हे महर्षी योगमायेच्या बळाने त्या वैकुंठधामात पोहोचून अभूतपूर्व परम आनंद अनुभवू लागले। त्यांनी पाहिले की विश्वगुरूच्या अधीन असलेले, सर्व लोकांनी वंदनीय असे ते दिव्य धाम, श्रेष्ठ भक्तांनी चालवलेल्या विचित्र अलंकृत विमानांच्या तेजाने उजळलेले असून तेथे स्वयं भगवंत अधिष्ठित आहेत।
Verse 27
तस्मिन्नतीत्य मुनय: षडसज्जमाना: कक्षा: समानवयसावथ सप्तमायाम् । देवावचक्षत गृहीतगदौ परार्ध्य- केयूरकुण्डलकिरीटविटङ्कवेषौ ॥ २७ ॥
वैकुंठपुरीच्या सहा प्रवेशद्वारांमधून पुढे जाऊन, अलंकारांवर मुळीच विस्मय न मानता, मुनींनी सातव्या द्वारी समानवयस्क दोन तेजस्वी द्वारपाल पाहिले—गदा धारण केलेले आणि अमूल्य कंकण, कुंडले, किरीट, वस्त्रे इत्यादींनी अलंकृत।
Verse 28
मत्तद्विरेफवनमालिकया निवीतौ विन्यस्तयासितचतुष्टयबाहुमध्ये । वक्त्रं भ्रुवा कुटिलया स्फुटनिर्गमाभ्यां रक्तेक्षणेन च मनाग्रभसं दधानौ ॥ २८ ॥
ते दोघे ताज्या फुलांच्या वनमाळेने अलंकृत होते; त्या माळेभोवती मदोन्मत्त भुंगे गुंजारव करीत होते, आणि ती माळ त्यांच्या गळ्यात व निळ्या वर्णाच्या चार भुजांच्या मध्ये ठेवलेली होती. वाकड्या भुवया, फुगलेल्या नाकपुड्या व लालसर नेत्र यांमुळे ते किंचित उद्विग्न दिसत होते।
Verse 29
द्वार्येतयोर्निविविशुर्मिषतोरपृष्ट्वा पूर्वा यथा पुरटवज्रकपाटिका या: । सर्वत्र तेऽविषमया मुनय: स्वदृष्टया ये सञ्चरन्त्यविहता विगताभिशङ्का: ॥ २९ ॥
ते दो द्वारपाल पाहत असतानाही, न विचारता मुनी आत शिरले. त्यांची दृष्टी सर्वत्र सम होती; ‘माझे-तुझे’ असा भेदभाव नव्हता. जसे सोन्या-हिऱ्यांच्या कपाटांचे पहिले सहा द्वार ते निर्भयपणे पार करून आले, तसेच स्वेच्छेने सातव्या द्वारातूनही प्रवेश केला।
Verse 30
तान् वीक्ष्य वातारशनांश्चतुर: कुमारान् वृद्धान्दशार्धवयसो विदितात्मतत्त्वान् । वेत्रेण चास्खलयतामतदर्हणांस्तौ तेजो विहस्य भगवत्प्रतिकूलशीलौ ॥ ३० ॥
ज्यांचे वस्त्र फक्त वायूच होते असे ते चार कुमार पाहून—दिसायला पाच वर्षांचे बालक, पण सर्व जीवांत प्राचीन आणि आत्मतत्त्व जाणणारे—भगवानाला अप्रिय असा स्वभाव असलेल्या त्या दोन प्रतिहारांनी दंडाने त्यांचा मार्ग अडवला. त्यांनी त्या महात्म्यांच्या तेजाचा उपहास करून, अयोग्य रीतीने त्यांचा अवमान केला।
Verse 31
ताभ्यां मिषत्स्वनिमिषेषु निषिध्यमाना: स्वर्हत्तमा ह्यपि हरे: प्रतिहारपाभ्याम् । ऊचु: सुहृत्तमदिदृक्षितभङ्ग ईष- त्कामानुजेन सहसा त उपप्लुताक्षा: ॥ ३१ ॥
इतर देव पाहत असतानाही, श्रीहरीच्या त्या दोन प्रधान द्वारपालांनी—कुमार सर्वथा योग्य असूनही—त्यांना प्रवेशास मनाई केली. परम प्रिय स्वामी श्रीहरीचे दर्शन घ्यावे ही तीव्र उत्कंठा भंग पावल्याने क्रोधाने त्यांच्या डोळ्यांत सहसा लालिमा आली, आणि ते किंचित कठोर वाणीने बोलले।
Verse 32
मुनय ऊचु: को वामिहैत्य भगवत्परिचर्ययोच्चै- स्तद्धर्मिणां निवसतां विषम: स्वभाव: । तस्मिन् प्रशान्तपुरुषे गतविग्रहे वां को वात्मवत्कुहकयो: परिशङ्कनीय: ॥ ३२ ॥
मुनी म्हणाले—भगवंताच्या सर्वोच्च सेवेत असूनही या दोघांचा स्वभाव इतका विसंगत कसा झाला? हे वैकुंठात कसे राहतात? भगवंताच्या राज्यात शत्रूचा प्रवेश कुठून होईल? परम पुरुषोत्तमाचा शत्रू नाही; त्याच्यावर कोण मत्सर करील? बहुधा हे दोघे कपटी आहेत, म्हणून इतरांनाही आपल्या सारखेच संशयाने पाहतात।
Verse 33
न ह्यन्तरं भगवतीह समस्तकुक्षा- वात्मानमात्मनि नभो नभसीव धीरा: । पश्यन्ति यत्र युवयो: सुरलिङ्गिनो: किं व्युत्पादितं ह्युदरभेदि भयं यतोऽस्य ॥ ३३ ॥
वैकुंठात धीर पुरुष भगवंत व रहिवासी यांच्यात भेद पाहत नाहीत, जसे आकाशात मोठे-लहान आकाश वेगळे नसते। मग या सामंजस्यात भयाचे बीज कुठून उगवले? हे दोघे वैकुंठवासियांसारखा वेश धारण करतात; तरी त्यांची विसंगती कुठून आली?
Verse 34
तद्वाममुष्य परमस्य विकुण्ठभर्तु: कर्तुं प्रकृष्टमिह धीमहि मन्दधीभ्याम् । लोकानितो व्रजतमन्तरभावदृष्टया पापीयसस्त्रय इमे रिपवोऽस्य यत्र ॥ ३४ ॥
म्हणून या मंदबुद्धी व कलुषित दोघांना योग्य दंड कसा द्यावा याचा आपण विचार करू, जेणेकरून शेवटी त्यांचे हित होईल। वैकुंठजीवनात द्वैत पाहिल्यामुळे हे दूषित झाले आहेत; म्हणून त्यांना येथून भौतिक लोकांत पाठवावे, जिथे जीवांना तीन प्रकारचे शत्रू असतात।
Verse 35
तेषामितीरितमुभाववधार्य घोरं तं ब्रह्मदण्डमनिवारणमस्त्रपूगै: । सद्यो हरेरनुचरावुरु बिभ्यतस्तत्- पादग्रहावपततामतिकातरेण ॥ ३५ ॥
मुनींनी उच्चारलेला तो घोर ब्रह्मदंड, जो कोणत्याही अस्त्रसमूहाने टाळता येत नाही, हे ऐकून व समजून हरिचे अनुचर असलेले ते दोघे द्वारपाल ताबडतोब फार भयभीत झाले आणि अत्यंत व्याकुळ होऊन ब्राह्मणांच्या चरणी कोसळले।
Verse 36
भूयादघोनि भगवद्भिरकारि दण्डो यो नौ हरेत सुरहेलनमप्यशेषम् । मा वोऽनुतापकलया भगवत्स्मृतिघ्नो मोहो भवेदिह तु नौ व्रजतोरधोऽध: ॥ ३६ ॥
द्वारपाल म्हणाले—हे निष्पाप मुनीहो! तुम्ही दिलेला दंड योग्यच आहे, कारण आम्ही देवतुल्य साधूंचाही अवमान केला. पण आमच्या पश्चात्तापयुक्त विनंतीवर कृपा करून, आम्ही खाली-खाली जात असताना देखील भगवंताची स्मृती हरवणारा मोह आम्हाला येऊ नये।
Verse 37
एवं तदैव भगवानरविन्दनाभ: स्वानां विबुध्य सदतिक्रममार्यहृद्य: । तस्मिन् ययौ परमहंसमहामुनीना- मन्वेषणीयचरणौ चलयन् सहश्री: ॥ ३७ ॥
त्याच क्षणी कमलनाभ भगवान्, जे आर्यहृदयांचे प्रिय आहेत, आपल्या सेवकांनी साधूंचा केलेला अपमान जाणून श्रीसह तेथे गेले—ज्यांचे चरण परमहंस महामुनी शोधतात।
Verse 38
तं त्वागतं प्रतिहृतौपयिकं स्वपुम्भि- स्तेऽचक्षताक्षविषयं स्वसमाधिभाग्यम् । हंसश्रियोर्व्यजनयो: शिववायुलोल- च्छुभ्रातपत्रशशिकेसरशीकराम्बुम् ॥ ३८ ॥
सनकादि ऋषींनी पाहिले—ज्यांना पूर्वी समाधीत केवळ हृदयात दर्शन होत असे, तोच विष्णु आता डोळ्यांसमोर प्रकट झाला. छत्र-चामरादि उपस्करांसह पार्षदांबरोबर येताना चामरांचे शुभ्र केस जणू दोन हंसांसारखे हलके डुलत होते, आणि अनुकूल वाऱ्याने छत्रावरील मोत्यांची झालर अमृतबिंदूसारखी थरथरत होती।
Verse 39
कृत्स्नप्रसादसुमुखं स्पृहणीयधाम स्नेहावलोककलया हृदि संस्पृशन्तम् । श्यामे पृथावुरसि शोभितया श्रिया स्व- श्चूडामणिं सुभगयन्तमिवात्मधिष्ण्यम् ॥ ३९ ॥
त्यांनी प्रभूला पाहिले—सर्व आनंदाचा निधी, प्रसन्नमुख, वांछनीय तेजाने युक्त—ज्यांची स्नेहपूर्ण स्मितदृष्टी हृदयाला स्पर्श करते। श्यामवर्ण प्रभूचे विशाल वक्षःस्थल श्रीने शोभित होते; जणू ते स्वतःच दिव्यधामाच्या शिरोमणीला सौंदर्य-सौभाग्य देत आहेत।
Verse 40
पीतांशुके पृथुनितम्बिनि विस्फुरन्त्या काञ्च्यालिभिर्विरुतया वनमालया च । वल्गुप्रकोष्ठवलयं विनतासुतांसे विन्यस्तहस्तमितरेण धुनानमब्जम् ॥ ४० ॥
पीतांबराने आच्छादलेल्या त्यांच्या विशाल नितंबांवर चमकणारी कंबरपट्टा शोभत होती, आणि मधमाशांच्या गुंजारवाने युक्त वनमाळाही होती। त्यांच्या सुंदर मनगटांवर कडे झळकत होते; एक हात गरुडाच्या खांद्यावर ठेवला होता आणि दुसऱ्या हाताने ते कमळ फिरवीत होते।
Verse 41
विद्युत्क्षिपन्मकरकुण्डलमण्डनार्ह- गण्डस्थलोन्नसमुखं मणिमत्किरीटम् । दोर्दण्डषण्डविवरे हरता परार्ध्य- हारेण कन्धरगतेन च कौस्तुभेन ॥ ४१ ॥
त्यांचे गाल विजेसारखे चमकणाऱ्या मकराकृती कुंडलांची शोभा वाढवीत होते; नाक उन्नत, मस्तकी रत्नजडित मुकुट. बलवान भुजांच्या मध्ये मोहक, अतिमूल्य हार झुलत होता, आणि कंठावर कौस्तुभ मणी विराजमान होता।
Verse 42
अत्रोपसृष्टमिति चोत्स्मितमिन्दिराया: स्वानां धिया विरचितं बहुसौष्ठवाढ्यम् । मह्यं भवस्य भवतां च भजन्तमङ्गं नेमुर्निरीक्ष्य नवितृप्तदृशो मुदा कै: ॥ ४२ ॥
येथे प्रकट झालेल्या नारायणाचे अनुपम सौंदर्य भक्तांच्या बुद्धीने अनेकपटीं वाढून लक्ष्मीदेवीच्या सौंदर्यगर्वालाही जिंकून टाकीत होते. हे देवांनो, असा प्रभू माझा, शंकराचा आणि तुमचा सर्वांचा उपास्य आहे. ऋषींनी अतृप्त नजरेने त्याचे दर्शन घेत आनंदाने त्याच्या कमलचरणी मस्तक नमविले.
Verse 43
तस्यारविन्दनयनस्य पदारविन्द- किञ्जल्कमिश्रतुलसीमकरन्दवायु: । अन्तर्गत: स्वविवरेण चकार तेषां सङ्क्षोभमक्षरजुषामपि चित्ततन्वो: ॥ ४३ ॥
कमलनयन भगवंताच्या कमलचरणांवरील केसरमिश्रित तुळशी-मकरंदाचा सुगंध घेऊन आलेला वारा जेव्हा त्या ऋषींच्या नाकपुड्यांत शिरला, तेव्हा निराकार ब्रह्मासक्त असूनही त्यांच्या मन-देहात विलक्षण क्षोभ उत्पन्न झाला.
Verse 44
ते वा अमुष्य वदनासितपद्मकोश- मुद्वीक्ष्य सुन्दरतराधरकुन्दहासम् । लब्धाशिष: पुनरवेक्ष्य तदीयमङ्घ्रि- द्वन्द्वं नखारुणमणिश्रयणं निदध्यु: ॥ ४४ ॥
त्यांनी प्रभूचे मुख निळ्या कमळाच्या कोशातील अंतर्भागासारखे पाहिले आणि त्याच्या अधिक सुंदर अधरांवर कुंदफुलासारखे उमललेले हास्य पाहिले. त्या दर्शनाने तृप्त होऊन, पुढे अधिक पाहावे म्हणून त्यांनी त्याच्या चरणयुगलातील नखांकडे दृष्टी लावली—जे जणू लाल मण्यांचे आश्रय होते. अशा रीतीने वारंवार प्रभूचे दिव्य देहदर्शन करून ते त्याच्या साकार स्वरूपात ध्यानस्थ झाले.
Verse 45
पुंसां गतिं मृगयतामिह योगमार्गै- र्ध्यानास्पदं बहु मतं नयनाभिरामम् । पौंस्नं वपुर्दर्शयानमनन्यसिद्धै- रौत्पत्तिकै: समगृणन् युतमष्टभोगै: ॥ ४५ ॥
हेच ते प्रभुरूप आहे, ज्यावर येथे योगमार्गाने परमगती शोधणारे ध्यान स्थिर करतात, आणि जे नेत्रांना रम्य वाटते. हे कल्पित नसून महान सिद्ध योगींनी प्रमाणित केलेले यथार्थ रूप आहे. प्रभू अष्टसिद्धींनी परिपूर्ण आहे; परंतु इतरांना त्या सिद्धी पूर्णत्वाने साध्य होत नाहीत.
Verse 46
कुमारा ऊचु: योऽन्तर्हितो हृदि गतोऽपि दुरात्मनां त्वं सोऽद्यैव नो नयनमूलमनन्त राद्ध: । यर्ह्येव कर्णविवरेण गुहां गतो न: पित्रानुवर्णितरहा भवदुद्भवेन ॥ ४६ ॥
कुमार म्हणाले: हे अनंत प्रभो, दुरात्म्यांना तू हृदयात स्थित असूनही अप्रकट राहतोस; पण आज तू आमच्या नेत्रांसमोर प्रत्यक्ष प्रकट झालास. आमच्या पित्याकडून—ब्रह्माकडून—कानांनी जे वर्णन ऐकले होते, ते तुझ्या कृपामय प्रकटतेने आज प्रत्यक्ष सत्य झाले आहे.
Verse 47
तं त्वां विदाम भगवन् परमात्मतत्त्वं सत्त्वेन सम्प्रति रतिं रचयन्तमेषाम् । यत्तेऽनुतापविदितैर्दृढभक्तियोगै- रुद्ग्रन्थयो हृदि विदुर्मुनयो विरागा: ॥ ४७ ॥
हे भगवन्! आम्ही तुम्हाला परमात्मतत्त्व, परम सत्य जाणतो; तुम्ही शुद्ध सत्त्वगुणात आपले दिव्य रूप प्रकट करता. तुमच्या कृपेनेच दृढ भक्तियोगाने शुद्ध हृदयाचे वैराग्यशील मुनी तुमचे ते नित्य रूप अंतःकरणात जाणतात.
Verse 48
नात्यन्तिकं विगणयन्त्यपि ते प्रसादं किम्वन्यदर्पितभयं भ्रुव उन्नयैस्ते । येऽङ्ग त्वदङ्घ्रि शरणा भवत: कथाया: कीर्तन्यतीर्थयशस: कुशला रसज्ञा: ॥ ४८ ॥
हे प्रभो! जे तुमच्या चरणी शरणागत, तुमच्या कीर्तनयोग्य पवित्र लीलाकथांचे श्रवण-कीर्तन करण्यात कुशल व रसज्ञ आहेत, ते तुमच्या प्रसादालाही ‘अत्यंतिक’ वर मानत नाहीत; मग भुवया उंचावून दिलेले भयहर इतर वर तर कायच! ते मोक्षालाही तुच्छ मानतात.
Verse 49
कामं भव: स्ववृजिनैर्निरयेषु न: स्ता- च्चेतोऽलिवद्यदि नु ते पदयो रमेत । वाचश्च नस्तुलसिवद्यदि तेऽङ्घ्रि शोभा: पूर्येत ते गुणगणैर्यदि कर्णरन्ध्र: ॥ ४९ ॥
हे प्रभो! आमच्या कर्मदोषांमुळे आम्हाला नरकातही जन्म मिळो, तरी आमचे चित्त मधमाशीप्रमाणे तुमच्या चरणकमळांत रमू दे. आमची वाणी तुलसीपत्रासारखी तुमच्या चरणांची शोभा वाढवो, आणि आमचे कान सदैव तुमच्या गुणगानाने भरून राहो—हीच प्रार्थना।
Verse 50
प्रादुश्चकर्थ यदिदं पुरुहूत रूपं तेनेश निर्वृतिमवापुरलं दृशो न: । तस्मा इदं भगवते नम इद्विधेम योऽनात्मनां दुरुदयो भगवान् प्रतीत: ॥ ५० ॥
हे प्रभो! तुम्ही जे हे पुरुहूत रूप आमच्या समोर प्रकट केले, त्याने आमची दृष्टी व मन परम तृप्त झाले. म्हणून आम्ही त्या भगवंताच्या नित्य स्वरूपाला नमस्कार करतो, जे दुर्दैवी व अल्पबुद्धी लोकांना दिसत नाही.
Frequently Asked Questions
The text frames the incident as an exceptional, divinely orchestrated tension: Vaikuṇṭha is intrinsically free from material envy, yet the doorkeepers’ momentary discord becomes the instrument for the Lord’s līlā in the material world. The sages interpret the gatekeepers’ suspicion as a trace of duality incompatible with Vaikuṇṭha’s harmony, hence the curse to descend where duality naturally operates. The Lord’s subsequent appearance confirms that the event is under His supervision and becomes spiritually fruitful—revealing His beauty, eliciting repentance, and intensifying devotional realization.
Although the Kumāras are self-realized, the sensory-spiritual impact of the Lord’s personal form—especially the tulasī aroma from His lotus feet—softens the heart and redirects attention from abstract Brahman to Bhagavān’s attributes (rūpa, guṇa, līlā). Their repeated gazing at His face and lotus feet culminates in personal meditation (saguṇa-bhajana), illustrating the Bhāgavata principle that the fullest realization of the Absolute is personal and awakened by mercy rather than by austerity alone.
Jaya and Vijaya are exalted attendants of the Lord stationed at Vaikuṇṭha’s gates, emblematic of intimate service and divine guardianship. Their temporary offense to great devotees becomes a narrative hinge: their descent (by curse) sets the stage for major incarnational conflicts in the material world, where the Lord repeatedly protects devotees and rectifies cosmic disorder. The episode also teaches that even high position demands humility toward bhāgavatas (devotees), and that repentance invokes the Lord’s direct intervention.