Adhyaya 13
Varāha-avatāra: The Boar Incarnation Lifts the Earth and Slays Hiraṇyākṣa
मैत्रेयांच्या उपदेशानंतर विदुरांची उत्कंठा वाढते; स्वायंभुव मनूचे आदर्श आचरण ते विचारतात. मैत्रेय सांगतात—मनू ब्रह्मदेवांच्या शरण गेला; ब्रह्मदेवांनी आज्ञा केली: प्रजा वाढवा, प्राण्यांचे रक्षण करा आणि यज्ञांनी हरिची उपासना करा, कारण जनार्दन प्रसन्न न झाल्यास सर्व प्रयत्न निष्फळ ठरतात. तेव्हा संकट येते—पृथ्वी महाजलात बुडते. ब्रह्मदेव विचार करत असतानाच त्यांच्या नाकपुडीतून सूक्ष्म वराह प्रकट होऊन क्षणात विशाल, अद्भुत रूप धारण करतो—तो स्वयं विष्णू. त्याच्या गर्जनेने ऊर्ध्वलोकांतील ऋषी जागे होऊन वैदिक स्तोत्रांनी स्तुती करतात. वराह समुद्रात उतरून पृथ्वी शोधतो, दातांवर सहज उचलतो आणि हिरण्याक्षाचा वध करतो. ऋषी वराहाला वेदमूर्ती व यज्ञस्वरूप मानून गहन स्तुती करतात. शेवटी फलश्रुती—भक्तीने या कथाचे श्रवण-कीर्तन केल्यास हृदयस्थ प्रभू प्रसन्न होतो व भक्त उन्नत होतो; पुढे अवतार-रक्षण व मन्वंतर इतिहास उलगडतो।
Shlokas
Verse 1
श्रीशुक उवाच निशम्य वाचं वदतो मुने: पुण्यतमां नृप । भूय: पप्रच्छ कौरव्यो वासुदेवकथादृत: ॥ १ ॥
श्रीशुकदेव गोस्वामी म्हणाले—हे राजन्! मैत्रेय मुनींची परम पुण्य वाणी ऐकून, वासुदेवकथेला प्रिय मानणारा कौरव्य विदुर पुन्हा प्रश्न करू लागला।
Verse 2
विदुर उवाच स वै स्वायम्भुव: सम्राट् प्रिय: पुत्र: स्वयम्भुव: । प्रतिलभ्य प्रियां पत्नीं किं चकार ततो मुने ॥ २ ॥
विदुर म्हणाला—हे मुने! स्वयंभू ब्रह्म्याचा प्रिय पुत्र सम्राट स्वायंभुव, अत्यंत प्रिय पत्नी मिळाल्यावर पुढे काय केले?
Verse 3
चरितं तस्य राजर्षेरादिराजस्य सत्तम । ब्रूहि मे श्रद्दधानाय विष्वक्सेनाश्रयो ह्यसौ ॥ ३ ॥
हे सत्तम! विष्वक्सेनाश्रित त्या राजर्षी आदि-राज (मनु) यांचे पवित्र चरित्र व कर्म मला श्रद्धेने सांगावे; मला ऐकण्याची फार उत्कंठा आहे।
Verse 4
श्रुतस्य पुंसां सुचिरश्रमस्य नन्वञ्जसा सूरिभिरीडितोऽर्थ: । तत्तद्गुणानुश्रवणं मुकुन्द- पादारविन्द हृदयेषु येषाम् ॥ ४ ॥
दीर्घकाळ परिश्रमाने जे ऐकले जाते, त्याचा सार तर साधुभक्तांच्या मुखातून सहज स्तुत्य ठरतो; म्हणून ज्यांच्या हृदयात मुकुंदाचे चरणकमळ वास करतात, त्या शुद्ध भक्तांचे गुणचरित्र वारंवार श्रवण करावे।
Verse 5
श्रीशुक उवाच इति ब्रुवाणं विदुरं विनीतं सहस्रशीर्ष्णश्चरणोपधानम् । प्रहृष्टरोमा भगवत्कथायां प्रणीयमानो मुनिरभ्यचष्ट ॥ ५ ॥
श्रीशुकदेव गोस्वामी म्हणाले—विनीत विदुराचे बोल ऐकून, ज्याच्या मांडीवर सहस्रशीर्ष प्रभूंनी आपले चरण ठेवले होते, मैत्रेय मुनी भगवत्कथेत रोमांचित झाले आणि त्याच्या भावनेने प्रेरित होऊन बोलू लागले।
Verse 6
मैत्रेय उवाच यदा स्वभार्यया सार्धं जात: स्वायम्भुवो मनु: । प्राञ्जलि: प्रणतश्चेदं वेदगर्भमभाषत ॥ ६ ॥
मैत्रेय मुनी म्हणाले—स्वायंभुव मनु पत्नीसमवेत प्रकट झाल्यावर, त्यांनी हात जोडून व नम्र प्रणाम करून वेदगर्भ ब्रह्मांना असे निवेदन केले।
Verse 7
त्वमेक: सर्वभूतानां जन्मकृद् वृत्तिद: पिता । तथापि न: प्रजानां ते शुश्रूषा केन वा भवेत् ॥ ७ ॥
आपणच सर्व जीवांचे जन्मदाता, पालनकर्ता व पिता आहात; तरीही आम्ही आपली प्रजा—कृपा करून आज्ञा द्या, आम्ही कोणत्या प्रकारे आपली सेवा करू शकू?
Verse 8
तद्विधेहि नमस्तुभ्यं कर्मस्वीड्यात्मशक्तिषु । यत्कृत्वेह यशो विष्वगमुत्र च भवेद्गति: ॥ ८ ॥
हे पूज्य प्रभो, आपणांस नमस्कार. आमच्या शक्तीनुसार कर्तव्यकर्म कसे करावे ते कृपया सांगावे, ज्यायोगे या लोकी यश आणि परलोकी उत्तम गती मिळो.
Verse 9
ब्रह्मोवाच प्रीतस्तुभ्यमहं तात स्वस्ति स्ताद्वां क्षितीश्वर । यन्निर्व्यलीकेन हृदा शाधि मेत्यात्मनार्पितम् ॥ ९ ॥
ब्रह्मा म्हणाले: हे तात, हे क्षितीश्वर, मी तुझ्यावर अत्यंत प्रसन्न आहे. तुझा व तुझ्या पत्नीचा कल्याण होवो. तू निष्कपट हृदयाने माझ्या उपदेशासाठी स्वतःला अर्पण केले आहेस.
Verse 10
एतावत्यात्मजैर्वीर कार्या ह्यपचितिर्गुरौ । शक्त्याप्रमत्तैर्गृह्येत सादरं गतमत्सरै: ॥ १० ॥
हे वीर, पित्यरूप गुरूप्रती पुत्राने अशीच सेवा-आदरभावना ठेवणे योग्य आहे. श्रेष्ठांप्रती हा सन्मान आवश्यक आहे. जो मत्सररहित व सावध असतो, तो पित्याची आज्ञा आनंदाने स्वीकारून पूर्ण शक्तीने पार पाडतो.
Verse 11
स त्वमस्यामपत्यानि सदृशान्यात्मनो गुणै: । उत्पाद्य शास धर्मेण गां यज्ञै: पुरुषं यज ॥ ११ ॥
म्हणून तू आपल्या पत्नीच्या गर्भात स्वतःच्या गुणांसारखी योग्य संतती उत्पन्न कर. धर्माने पृथ्वीचे शासन कर आणि यज्ञांद्वारे परम पुरुषोत्तम भगवंताची आराधना कर.
Verse 12
स त्वमस्यामपत्यानि सदृशान्यात्मनो गुणै: । उत्पाद्य शास धर्मेण गां यज्ञै: पुरुषं यज ॥ ११ ॥
हे राजन्, भौतिक जगतातील सर्व जीवांचे योग्य रक्षण तू करू शकशील तर तीच माझ्यासाठी सर्वोत्तम सेवा आहे. परमेश्वर तुला बद्ध जीवांचा उत्तम रक्षक म्हणून पाहतील तेव्हा इंद्रियांचा स्वामी भगवान नक्कीच प्रसन्न होतील.
Verse 13
येषां न तुष्टो भगवान् यज्ञलिङ्गो जनार्दन: । तेषां श्रमो ह्यपार्थाय यदात्मा नादृत: स्वयम् ॥ १३ ॥
ज्यांना यज्ञफल-स्वरूप भगवान् जनार्दन संतुष्ट होत नाहीत, त्यांचा सर्व परिश्रम व्यर्थ ठरतो. तोच परमात्मा आहे; त्याला तृप्त न केल्यास स्वतःच्या हिताचीच उपेक्षा होते.
Verse 14
मनुरुवाच आदेशेऽहं भगवतो वर्तेयामीवसूदन । स्थानं त्विहानुजानीहि प्रजानां मम च प्रभो ॥ १४ ॥
मनु म्हणाले—हे वासुदन, हे सर्वसमर्थ प्रभो! मी तुमच्या आज्ञेत वर्तेन. आता कृपा करून येथे माझे व माझ्यापासून उत्पन्न झालेल्या प्रजांचे स्थान सांगावे.
Verse 15
यदोक: सर्वभूतानां मही मग्ना महाम्भसि । अस्या उद्धरणे यत्नो देव देव्या विधीयताम् ॥ १५ ॥
हे देवदेव! सर्व भूतांचे निवासस्थान असलेली ही पृथ्वी महाजलात बुडाली आहे. कृपा करून तिच्या उद्धारासाठी प्रयत्न करा; तुमच्या प्रयत्नाने व भगवंताच्या कृपेने ते होईल.
Verse 16
मैत्रेय उवाच परमेष्ठी त्वपां मध्ये तथा सन्नामवेक्ष्य गाम् । कथमेनां समुन्नेष्य इति दध्यौ धिया चिरम् ॥ १६ ॥
मैत्रेय म्हणाले—अशा रीतीने पृथ्वी जलात बुडालेली पाहून परमेष्ठी ब्रह्मदेवांनी तिला कशी वर काढावी याचा दीर्घ काळ विचार केला.
Verse 17
सृजतो मे क्षितिर्वार्भि:प्लाव्यमाना रसां गता । अथात्र किमनुष्ठेयमस्माभि: सर्गयोजितै: । यस्याहं हृदयादासं स ईशो विदधातु मे ॥ १७ ॥
ब्रह्मा विचार करू लागले—सृष्टी करत असताना पृथ्वी जलप्रलयाने प्लावित होऊन रसातळात गेली आहे. सर्गकार्याला जोडलेले आम्ही काय करावे? ज्याच्या हृदयातून मी उत्पन्न झालो तोच ईश्वर मला मार्ग दाखवो.
Verse 18
इत्यभिध्यायतो नासाविवरात्सहसानघ । वराहतोको निरगादङ्गुष्ठपरिमाणक: ॥ १८ ॥
हे निष्पाप विदुर! ब्रह्मा ध्यान करत असतानाच सहसा त्यांच्या नाकपुडीतून अंगठ्याच्या टोकाएवढा लहान वराह-शिशु प्रकट झाला।
Verse 19
तस्याभिपश्यत: खस्थ: क्षणेन किल भारत । गजमात्र: प्रववृधे तदद्भुतमभून्महत् ॥ १९ ॥
हे भारतवंशज! ब्रह्मा पाहत असतानाच तो वराह आकाशात स्थिर होऊन क्षणातच मोठ्या हत्तीएवढा वाढला; ते अत्यंत अद्भुत होते।
Verse 20
मरीचिप्रमुखैर्विप्रै: कुमारैर्मनुना सह । हृष्ट्वा तत्सौकरं रूपं तर्कयामास चित्रधा ॥ २० ॥
मरीचि आदी ऋषी, कुमार आणि मनु यांच्यासह ब्रह्मा यांनी आकाशातील ते अद्भुत वराह-रूप पाहून आनंदित होत अनेक प्रकारे विचार-वितर्क केला।
Verse 21
किमेतत्सूकरव्याजं सत्त्वं दिव्यमवस्थितम् । अहो बताश्चर्यमिदं नासाया मे विनि:सृतम् ॥ २१ ॥
हे काय, सूकराच्या वेषात स्थित झालेले एखादे दिव्य सत्त्व आहे काय? अहो! हे किती आश्चर्य—हे माझ्या नाकातूनच बाहेर आले!
Verse 22
दृष्टोऽङ्गुष्ठशिरोमात्र: क्षणाद्गण्डशिलासम: । अपि स्विद्भगवानेष यज्ञो मे खेदयन्मन: ॥ २२ ॥
प्रथम तो हा अंगठ्याच्या टोकाएवढाच दिसला, आणि क्षणातच दगडाच्या खंडासारखा मोठा झाला। माझे मन व्याकुळ आहे—हा काय यज्ञस्वरूप भगवान विष्णूच आहे का?
Verse 23
इति मीमांसतस्तस्य ब्रह्मण: सह सूनुभि: । भगवान् यज्ञपुरुषो जगर्जागेन्द्रसन्निभ: ॥ २३ ॥
ब्रह्मा आपल्या पुत्रांसह विचार करीत असता, यज्ञपुरुष भगवान् विष्णू महान पर्वतासारखी प्रचंड गर्जना करू लागले।
Verse 24
ब्रह्माणं हर्षयामास हरिस्तांश्च द्विजोत्तमान् । स्वगर्जितेन ककुभ: प्रतिस्वनयता विभु: ॥ २४ ॥
सर्वव्यापी हरिने आपल्या गर्जनेने—जी सर्व दिशांत प्रतिध्वनित झाली—ब्रह्मा व त्या श्रेष्ठ ब्राह्मणांना हर्षित केले।
Verse 25
निशम्य ते घर्घरितं स्वखेद- क्षयिष्णु मायामयसूकरस्य । जनस्तप:सत्यनिवासिनस्ते त्रिभि: पवित्रैर्मुनयोऽगृणन् स्म ॥ २५ ॥
मायामय वराहरूप प्रभूची ती घर्घरित गर्जना—जी सर्वांचा खेद नाश करणारी—ऐकून जनलोक, तपोलोक व सत्यलोकातील मुनिंनी तीन पवित्र वेदांतील मंगल स्तुती गायिली।
Verse 26
तेषां सतां वेदवितानमूर्ति- र्ब्रह्मावधार्यात्मगुणानुवादम् । विनद्य भूयो विबुधोदयाय गजेन्द्रलीलो जलमाविवेश ॥ २६ ॥
संत भक्तांच्या वेदस्तुती—जी आत्मगुणांचे वर्णन होती—भगवान्, वेदवितानाची मूर्ती, ती आपल्यासाठीच आहे असे जाणून; देवहितासाठी पुन्हा गर्जना करून गजेन्द्रासारख्या खेळात जलात प्रवेश केला।
Verse 27
उत्क्षिप्तवाल: खचर: कठोर: सटा विधुन्वन् खररोमशत्वक् । खुराहताभ्र: सितदंष्ट्र ईक्षा- ज्योतिर्बभासे भगवान्महीध्र: ॥ २७ ॥
पृथ्वीचा उद्धार करण्यासाठी जलात उतरण्यापूर्वी भगवान् वराह आकाशात उडत होते; शेपूट उचलून फटकारत, कठोर देहावरील सटा झटकत, खुरांच्या आघाताने मेघ फाडीत, शुभ्र दंष्ट्रा झळकत आणि त्यांच्या दृष्टीचा तेज प्रकाशमान होता—जणू पर्वतच।
Verse 28
घ्राणेन पृथ्व्या: पदवीं विजिघ्रन् क्रोडापदेश: स्वयमध्वराङ्ग: । करालदंष्ट्रोऽप्यकरालदृग्भ्या- मुद्वीक्ष्य विप्रान् गृणतोऽविशत्कम् ॥ २८ ॥
ते स्वतः परम भगवान विष्णुच होते, म्हणून दिव्य; तरी वराहदेह धारण करून पृथ्वीचा मार्ग घ्राणाने शोधू लागले. भयंकर दात असूनही प्रार्थना करणाऱ्या भक्त ब्राह्मणांकडे कृपादृष्टी टाकून ते जलात प्रविष्ट झाले।
Verse 29
स वज्रकूटाङ्गनिपातवेग- विशीर्णकुक्षि: स्तनयन्नुदन्वान् । उत्सृष्टदीर्घोर्मिभुजैरिवार्त- श्चुक्रोश यज्ञेश्वर पाहि मेति ॥ २९ ॥
वज्रकूट पर्वतासारख्या वेगाने झेपावत वराहभगवानांनी समुद्राचा मध्यभाग फाडला; समुद्राचे पोट जणू फाटले आणि तो गर्जू लागला. उंच लाटा जणू त्याच्या भुजा होऊन आर्तपणे ओरडल्या— “हे यज्ञेश्वरा, मला वाचवा; मला दोन भागांत कापू नका।”
Verse 30
खुरै: क्षुरप्रैर्दरयंस्तदाप उत्पारपारं त्रिपरू रसायाम् । ददर्श गां तत्र सुषुप्सुरग्रे यां जीवधानीं स्वयमभ्यधत्त ॥ ३० ॥
तीक्ष्ण बाणांसारख्या खुरांनी जल फाडीत वराहभगवान रसातळात गेले आणि असीम समुद्राचीही सीमा त्यांनी पाहिली. तेथे सृष्टीच्या आरंभी जशी होती तशी पडलेली पृथ्वी—सर्व जीवांचे अधिष्ठान—पाहून त्यांनी तिला स्वतः उचलले।
Verse 31
स्वदंष्ट्रयोद्धृत्य महीं निमग्नां स उत्थित: संरुरुचे रसाया: । तत्रापि दैत्यं गदयापतन्तं सुनाभसन्दीपिततीव्रमन्यु: ॥ ३१ ॥
वराहभगवानांनी आपल्या दंष्ट्रांवर बुडालेली पृथ्वी उचलली आणि रसातळाच्या जलातून वर येऊन तेजस्वी शोभा धारण केली. तेव्हा गदा घेऊन झेपावणाऱ्या दैत्यावर, सुदर्शनचक्रासारख्या दाहक क्रोधाने, त्यांनी क्षणातच त्याचा संहार केला।
Verse 32
जघान रुन्धानमसह्यविक्रमं स लीलयेभं मृगराडिवाम्भसि । तद्रक्तपङ्काङ्कितगण्डतुण्डो यथा गजेन्द्रो जगतीं विभिन्दन् ॥ ३२ ॥
मग जलात मार्ग अडवणाऱ्या असह्य पराक्रमी दैत्याला भगवान वराहांनी लीलया सिंह जसा हत्तीला मारतो तसा ठार केले. दैत्याच्या रक्ताने त्यांच्या गालांवर व मुखावर लालसर डाग पडले, जसे गजेन्द्र जांभळ्या मातीला फोडून लालिमा धारण करतो।
Verse 33
तमालनीलं सितदन्तकोट्या क्ष्मामुत्क्षिपन्तं गजलीलयाङ्ग । प्रज्ञाय बद्धाञ्जलयोऽनुवाकै- र्विरिञ्चिमुख्या उपतस्थुरीशम् ॥ ३३ ॥
मग प्रभूंनी हत्तीच्या लीलेप्रमाणे आपल्या वाकड्या शुभ्र दातांच्या टोकावर पृथ्वी उचलून धरली. तमाळवृक्षासारखा निळा वर्ण धारण करून ते परमेश्वर प्रकट झाले; ब्रह्मा-आदि ऋषींनी त्यांना ओळखून हात जोडून स्तुतीसह नमस्कार केला।
Verse 34
ऋषय ऊचु: जितं जितं तेऽजित यज्ञभावन त्रयीं तनुं स्वां परिधुन्वते नम: । यद्रोमगर्ेषु निलिल्युरद्धय- स्तस्मै नम: कारणसूकराय ते ॥ ३४ ॥
ऋषी म्हणाले—हे अजित, यज्ञांचे पोषक! तुझा जय जयकार असो. त्रयी-वेदस्वरूप देह हलवित चाललेल्या तुला नमस्कार. ज्याच्या रोमकूपांत समुद्र लपले आहेत, त्या कारणसूकररूप धारण करणाऱ्या तुला प्रणाम।
Verse 35
रूपं तवैतन्ननु दुष्कृतात्मनां दुर्दर्शनं देव यदध्वरात्मकम् । छन्दांसि यस्य त्वचि बर्हिरोम- स्वाज्यं दृशि त्वङ्घ्रि षु चातुर्होत्रम् ॥ ३५ ॥
हे देव! तुझे हे यज्ञस्वरूप रूप आहे; पण दुष्कृत्यात्म्यांना ते दुर्दर्शन आहे. तुझ्या त्वचेत गायत्री आदि छंद आहेत, तुझ्या रोमांत कुशतृण आहे, तुझ्या दृष्टीत घृत आहे, आणि तुझ्या चार पायांत चातुर्होत्र—चार प्रकारची कर्मे—आहेत।
Verse 36
स्रक्तुण्ड आसीत्स्रुव ईश नासयो- रिडोदरे चमसा: कर्णरन्ध्रे । प्राशित्रमास्ये ग्रसने ग्रहास्तु ते यच्चर्वणं ते भगवन्नग्निहोत्रम् ॥ ३६ ॥
हे ईश! तुझी जीभ स्रक्तुण्ड (हविर्ग्रहण पात्र) आहे, तुझ्या नासिका स्रुव (हवन-चमचा) आहेत, तुझ्या उदरात इडाचा चमस आहे, आणि कानांच्या रंध्रांत चमस आहेत. तुझ्या मुखात प्राशित्र पात्र, कंठात सोम-ग्रह; आणि हे भगवन्, तुझे जे चर्वण तेच अग्निहोत्र आहे।
Verse 37
दीक्षानुजन्मोपसद: शिरोधरं त्वं प्रायणीयोदयनीयदंष्ट्र: । जिह्वा प्रवर्ग्यस्तव शीर्षकं क्रतो: सत्यावसथ्यं चितयोऽसवो हि ते ॥ ३७ ॥
हे प्रभु! तुझे पुनः प्राकट्य हे दीक्षा व उपसद् इत्यादींचे कारण आहे; तुझी मान शिरोधर आहे. तुझे दात प्रायणीय व उदयनीय—दीक्षेचे फल व समाप्ती—आहेत. तुझी जीभ प्रवर्ग्य, तुझे शिर क्रतूचे शीर्षक; सत्यावसथ्य तुझ्या वेद्या, आणि तुझे प्राणच चित्या—समस्त यज्ञाग्नींचा समुच्चय—आहेत।
Verse 38
सोमस्तु रेत: सवनान्यवस्थिति: संस्थाविभेदास्तव देव धातव: । सत्राणि सर्वाणि शरीरसन्धि- स्त्वं सर्वयज्ञक्रतुरिष्टिबन्धन: ॥ ३८ ॥
हे देवा! तुझे रेत म्हणजे सोम-यज्ञ; प्रातःसवनाची कर्मे ही तुझी वाढ आहे. तुझी त्वचा व स्पर्शसंवेदना अग्निष्टोम यज्ञातील धातू आहेत; तुझ्या देहसंधी बारादिवसी सत्रांच्या विविध संस्थांचा संकेत आहेत. म्हणून तूच सर्व यज्ञांचा विषय आणि यज्ञांनीच बांधला जाणारा आहेस।
Verse 39
नमो नमस्तेऽखिलमन्त्रदेवता- द्रव्याय सर्वक्रतवे क्रियात्मने । वैराग्यभक्त्यात्मजयानुभावित- ज्ञानाय विद्यागुरवे नमो नम: ॥ ३९ ॥
तुला पुनःपुन्हा नमस्कार—तू सर्व मंत्रांचा देवता, यज्ञद्रव्यांचा अधिष्ठाता, सर्व क्रतूंचा स्वामी आणि क्रियास्वरूप आहेस। वैराग्य, भक्ती व आत्मजयाने अनुभूत होणाऱ्या ज्ञानस्वरूपा, भक्तिविद्येच्या परम गुरू—तुला नमो नमः।
Verse 40
दंष्ट्राग्रकोट्या भगवंस्त्वया धृता विराजते भूधर भू: सभूधरा । यथा वनान्नि:सरतो दता धृता मतङ्गजेन्द्रस्य सपत्रपद्मिनी ॥ ४० ॥
हे भगवन्, हे भूधर! तुझ्या दंष्ट्रेच्या अग्रभागावर उचललेली पर्वतांसह ही पृथ्वी अशी शोभून दिसते, जशी पाण्यातून नुकताच बाहेर आलेल्या उन्मत्त गजेन्द्राच्या दातावर पानांसह कमळिनी शोभते।
Verse 41
त्रयीमयं रूपमिदं च सौकरं भूमण्डलेनाथ दता धृतेन ते । चकास्ति शृङ्गोढघनेन भूयसा कुलाचलेन्द्रस्य यथैव विभ्रम: ॥ ४१ ॥
हे प्रभो! वेदत्रयीमय तुझे हे वराहरूप, दंष्ट्रेच्या टोकावर पृथ्वी धारण केल्याने भूमंडलावर अधिकच शोभून दिसते; जसे महान पर्वतशिखर घन मेघांनी अलंकृत झाल्यावर रम्य भासते।
Verse 42
संस्थापयैनां जगतां सतस्थुषां लोकाय पत्नीमसि मातरं पिता । विधेम चास्यै नमसा सह त्वया यस्यां स्वतेजोऽग्निमिवारणावधा: ॥ ४२ ॥
हे प्रभो! चराचर सर्व जीवांच्या निवासासाठी या पृथ्वीला स्थिर कर. ही पृथ्वी तुझी पत्नी आहे आणि तू परम पिता आहेस. ज्या पृथ्वीमध्ये तू आपले तेज असे रोवले आहेस जसे कुशल यजमान अरणी-काष्ठात अग्नी प्रकट करतो, त्या माता-भूमीसह आम्ही तुला नमस्कार करतो।
Verse 43
क: श्रद्दधीतान्यतमस्तव प्रभो रसां गताया भुव उद्विबर्हणम् । न विस्मयोऽसौ त्वयि विश्वविस्मये यो माययेदं ससृजेऽतिविस्मयम् ॥ ४३ ॥
हे प्रभो! जलात गेलेली पृथ्वी रसातळातून उचलण्यास तुमच्यावाचून दुसरा कोण समर्थ? तुम्हीच विश्व-विस्मय आहात; म्हणून हे आश्चर्य नाही, कारण तुमच्या मायाशक्तीनेच हे अद्भुत विश्व निर्माण झाले आहे।
Verse 44
विधुन्वता वेदमयं निजं वपु- र्जनस्तप:सत्यनिवासिनो वयम् । सटाशिखोद्धूतशिवाम्बुबिन्दुभि- र्विमृज्यमाना भृशमीश पाविता: ॥ ४४ ॥
हे ईश्वरा! आम्ही जन, तप आणि सत्यलोकांचे निवासी असलो तरी, तुम्ही तुमचे वेदमय शरीर झटकले तेव्हा तुमच्या खांद्यावरील केसांतून उडालेल्या कल्याणकारी जलकणांनी आम्हाला धुऊन अत्यंत पवित्र केले।
Verse 45
स वै बत भ्रष्टमतिस्तवैषते य: कर्मणां पारमपारकर्मण: । यद्योगमायागुणयोगमोहितं विश्वं समस्तं भगवन् विधेहि शम् ॥ ४५ ॥
हे भगवन्! तुमच्या लीलांना अंत नाही. त्यांच्या मर्यादा जाणू इच्छिणारा निश्चयच भ्रमित बुद्धीचा आहे. योगमायेच्या गुणसंयोगाने हे सर्व जग मोहित झाले आहे; कृपा करून या बद्ध जीवांना निरहेतुक दया देऊन कल्याण प्रदान करा।
Verse 46
मैत्रेय उवाच इत्युपस्थीयमानोऽसौ मुनिभिर्ब्रह्मवादिभि: । सलिले स्वखुराक्रान्त उपाधत्तावितावनिम् ॥ ४६ ॥
मैत्रेय म्हणाले—अशा प्रकारे मुनि व ब्रह्मवाद्यांनी स्तुती केल्यावर भगवानांनी जलात आपल्या खुरांनी पृथ्वीला स्पर्श करून तिला पाण्यावर स्थिर केले।
Verse 47
स इत्थं भगवानुर्वीं विष्वक्सेन: प्रजापति: । रसाया लीलयोन्नीतामप्सु न्यस्य ययौ हरि: ॥ ४७ ॥
अशा प्रकारे भगवान हरि—विष्वक्सेन, प्रजापती व सर्व जीवांचे पालनकर्ता—यांनी लीलया रसातळातून पृथ्वी उचलली, तिला पाण्यावर तरंगत ठेवून आपल्या धामास परत गेले।
Verse 48
य एवमेतां हरिमेधसो हरे: । कथां सुभद्रां कथनीयमायिन: । शृण्वीत भक्त्या श्रवयेत वोशतीं जनार्दनोऽस्याशु हृदि प्रसीदति ॥ ४८ ॥
जो भक्तिभावाने हरिच्या वराहावताराची ही मंगल, वर्णनीय कथा ऐकतो व सांगतो, त्याच्या हृदयात वसणारा जनार्दन लवकरच प्रसन्न होतो।
Verse 49
तस्मिन् प्रसन्ने सकलाशिषां प्रभौ किं दुर्लभं ताभिरलं लवात्मभि: । अनन्यदृष्टया भजतां गुहाशय: स्वयं विधत्ते स्वगतिं पर: पराम् ॥ ४९ ॥
सर्व आशीर्वादांचे स्वामी प्रभू प्रसन्न झाले की मग कोणती गोष्ट दुर्लभ राहते? दिव्य सिद्धींमुळे इतर सर्व क्षुल्लक वाटते. जो अनन्य भावाने भजन करतो, त्याच्या हृदयात वसणारा परम प्रभू स्वतः त्याला परम गती देतो।
Verse 50
को नाम लोके पुरुषार्थसारवित् पुराकथानां भगवत्कथासुधाम् । आपीय कर्णाञ्जलिभिर्भवापहा- महो विरज्येत विना नरेतरम् ॥ ५० ॥
या जगात पुरुषार्थाचा सार जाणणारा कोण असा आहे की, भवताप हरून टाकणारी भगवंतांच्या लीलांची अमृतमय पुराकथा कानांच्या अंजलीने पिऊनही विरक्त होईल? नर-इतराशिवाय कोण?
Frequently Asked Questions
The episode emphasizes that secondary creation (visarga) under Brahmā ultimately depends on the Supreme Lord. The startling emergence from Brahmā’s body signals divine sovereignty over cosmic administration: when the earth is lost and Brahmā reaches the limit of his capacity, Viṣṇu manifests and directs the outcome, illustrating poṣaṇa—protection that transcends the creator’s power.
The stuti maps sacrificial components onto Varāha’s limbs—skin as Vedic meters, hairs as kuśa, eyes as ghee, mouth and tongue as offering-plates—teaching that yajña is ultimately personal and culminates in Viṣṇu. This is a theological claim: the Lord is both the meaning of the Vedas and the recipient of sacrifice; ritual becomes fruitful only when it satisfies Him (Janārdana).
Hiraṇyākṣa is the demonic force opposing cosmic order, associated here with the submergence and destabilization of the earth. His slaying demonstrates that the Lord’s protection is not only restorative (lifting the earth) but also corrective (removing the obstructive adharma). The victory frames avatāra-kathā as both cosmological rescue and moral-theological restoration.
The text states that hearing and describing Varāha-kathā with a devotional attitude pleases the Lord situated in everyone’s heart. When He is pleased, nothing essential remains unachieved: devotion matures into the highest perfection, and other attainments are seen as secondary to loving service.