Adhyaya 11

Verse 1

मैत्रेय उवाच चरम: सद्विशेषाणामनेकोऽसंयुत: सदा । परमाणु: स विज्ञेयो नृणामैक्यभ्रमो यत: ॥ १ ॥

मैत्रेय म्हणाले—भौतिक विशेषांचे अंतिम तत्त्व परमाणू आहे; तो सदैव अनेक, अविभाज्य व असंयुत असतो. त्यालाच परमाणू म्हणून जाणावे, कारण देह एकच आहे असा भ्रम मनुष्यात त्यातूनच होतो. सर्व रूपांचा लय झाल्यावरही तो सूक्ष्म स्वरूपात टिकून राहतो.

Verse 2

सत एव पदार्थस्य स्वरूपावस्थितस्य यत् । कैवल्यं परममहानविशेषो निरन्तर: ॥ २ ॥

सत्-तत्त्वात स्थित पदार्थाचे जे स्वतःच्या स्वरूपात अखंड एकत्व आहे, तेच परम महान् कैवल्य होय। देहादी भेद दिसतात, पण परमाणूच सर्व व्यक्त जगताची पूर्ण अभिव्यक्ती करतात।

Verse 3

एवं कालोऽप्यनुमित: सौक्ष्म्ये स्थौल्ये च सत्तम । संस्थानभुक्त्या भगवानव्यक्तो व्यक्तभुग्विभु: ॥ ३ ॥

हे सत्तम! सूक्ष्म व स्थूल देहसमूहांच्या संयोग-वियोगाच्या गतीने काळाचा अंदाज होतो. तो काळ भगवान् हरिची शक्ती आहे; ते अव्यक्त असूनही सर्व गतीचे नियंता व व्यक्त जगताचे भोक्ता, सर्वव्यापी आहेत।

Verse 4

स काल: परमाणुर्वै यो भुङ्क्ते परमाणुताम् । सतोऽविशेषभुग्यस्तु स काल: परमो महान् ॥ ४ ॥

जो काळ परमाणु-देश व्यापतो, तो परमाणु-काल म्हणतात. आणि जो काळ अव्यक्त परमाणुसमष्टीच्या अविशेष अवस्थेला व्यापून भोगतो, तोच परम महान् महाकाळ होय.

Verse 5

अणुर्द्वौ परमाणु स्यात्त्रसरेणुस्त्रय: स्मृत: । जालार्करश्म्यवगत: खमेवानुपतन्नगात् ॥ ५ ॥

दोन अणू मिळून एक परमाणू होतो आणि तीन परमाणू मिळून त्रसरेणु म्हणतात. जाळीदार खिडकीच्या छिद्रांतून येणाऱ्या सूर्यकिरणांत हा त्रसरेणु दिसतो आणि तो आकाशाकडे वर जातो असे भासते.

Verse 6

त्रसरेणुत्रिकं भुङ्क्ते य: काल: स त्रुटि: स्मृत: । शतभागस्तु वेध: स्यात्तैस्त्रिभिस्तु लव: स्मृत: ॥ ६ ॥

तीन त्रसरेणूंच्या संयोगास जितका काळ लागतो, त्याला त्रुटि म्हणतात. शंभर त्रुटि मिळून एक वेध होतो आणि तीन वेध मिळून एक लव म्हणतात.

Verse 7

निमेषस्त्रिलवो ज्ञेय आम्नातस्ते त्रय: क्षण: । क्षणान् पञ्च विदु: काष्ठां लघु ता दश पञ्च च ॥ ७ ॥

तीन लवांचा काळ एक निमेष होय; तीन निमेषांनी एक क्षण होतो. पाच क्षणांनी एक काष्ठा, आणि पंधरा काष्ठांनी एक लघु ठरतो.

Verse 8

लघूनि वै समाम्नाता दश पञ्च च नाडिका । ते द्वे मुहूर्त: प्रहर: षड्याम: सप्त नृणाम् ॥ ८ ॥

पंधरा लघु मिळून एक नाडिका (दंड) होते. दोन दंडांनी एक मुहूर्त होतो; आणि मनुष्यांच्या मापाने सहा किंवा सात दंडांनी एक प्रहर (याम) ठरतो.

Verse 9

द्वादशार्धपलोन्मानं चतुर्भिश्चतुरङ्गुलै: । स्वर्णमाषै: कृतच्छिद्रं यावत्प्रस्थजलप्लुतम् ॥ ९ ॥

नाडिका (दंड) मोजण्यासाठी साडेसहा पल वजनाचे तांब्याचे पात्र करतात. त्यात चार अंगुळ लांबीची व चार माषा सोन्याची सळी घालून छिद्र करतात; पाण्यावर ठेवले असता पात्रात पाणी भरून ओसंडेपर्यंतचा काळ एक दंड होय.

Verse 10

यामाश्चत्वारश्चत्वारो मर्त्यानामहनी उभे । पक्ष: पञ्चदशाहानि शुक्ल: कृष्णश्च मानद ॥ १० ॥

मर्त्यांच्या दिवसा चार आणि रात्रीही चार प्रहर (याम) मानले आहेत. तसेच पंधरा दिवस-रात्र मिळून एक पक्ष; महिन्यात शुक्ल व कृष्ण असे दोन पक्ष असतात.

Verse 11

तयो: समुच्चयो मास: पितृणां तदहर्निशम् । द्वौ तावृतु: षडयनं दक्षिणं चोत्तरं दिवि ॥ ११ ॥

शुक्ल व कृष्ण या दोन पक्षांचा मिळून एक मास होतो; पितृलोकात तोच एक दिवस-रात्र मानला जातो. असे दोन मास मिळून एक ऋतु; आणि सहा मासांनी सूर्याचे दक्षिणायन व उत्तरायण असे अयन पूर्ण होते.

Verse 12

अयने चाहनी प्राहुर्वत्सरो द्वादश स्मृत: । संवत्सरशतं नृणां परमायुर्निरूपितम् ॥ १२ ॥

देवांचा एक दिवस-रात्र दोन अयनांनी बनतो; त्याच दिवस-रात्रीचा संयोग मनुष्यांसाठी एक पूर्ण संवत्सर मानला आहे. मनुष्याचे परम आयुष्य शंभर वर्षे ठरविले आहे.

Verse 13

ग्रहर्क्षताराचक्रस्थ: परमाण्वादिना जगत् । संवत्सरावसानेन पर्येत्यनिमिषो विभु: ॥ १३ ॥

ग्रह, नक्षत्र, तारे, ज्योती आणि परमाणू इत्यादी सर्व जगत् आपल्या-आपल्या कक्षेत फिरते; सर्वव्यापी परमेश्वर नित्य काळरूपाने संवत्सराच्या परिभ्रमणाच्या शेवटीपर्यंत त्यांना चालवितो.

Verse 14

संवत्सर: परिवत्सर इडावत्सर एव च । अनुवत्सरो वत्सरश्च विदुरैवं प्रभाष्यते ॥ १४ ॥

संवत्सर, परिवत्सर, इडावत्सर, अनुवत्सर आणि वत्सर—आकाशातील सूर्य-चंद्र-तारे इत्यादींच्या परिभ्रमणकालासाठी ही पाच नावे सांगितली जातात, असे विदुर म्हणाला.

Verse 15

य: सृज्यशक्तिमुरुधोच्छ्‌वसयन् स्वशक्त्या पुंसोऽभ्रमाय दिवि धावति भूतभेद: । कालाख्यया गुणमयं क्रतुभिर्वितन्वं- स्तस्मै बलिं हरत वत्सरपञ्चकाय ॥ १५ ॥

हे विदुर! सूर्य आपल्या शक्तीने सर्व जीवांत प्राणशक्ती जागवितो. भौतिक आसक्तीच्या मोहातून मुक्त करण्यासाठी तो सर्वांची आयुष्य-कालमर्यादा कमी करतो आणि यज्ञकर्मांनी स्वर्गारोहणाचा मार्ग विस्तारतो. म्हणून आकाशात वेगाने धावणाऱ्या त्या काळरूप सूर्याला पाच वर्षांनी एकदा सर्व पूजासाहित्यांसह अर्घ्य-बलि अर्पण करा.

Verse 16

विदुर उवाच पितृदेवमनुष्याणामायु: परमिदं स्मृतम् । परेषां गतिमाचक्ष्व ये स्यु:कल्पाद् बहिर्विद: ॥ १६ ॥

विदुर म्हणाला: पितृलोक, देवलोक आणि मनुष्यांची आयुष्य-सीमा ही परम रूपाने मला समजली आहे. आता कृपा करून कल्पाच्या मर्यादेपलीकडे असलेल्या त्या महाविद्वान जीवांची आयुर्मर्यादा सांगा.

Verse 17

भगवान् वेद कालस्य गतिं भगवतो ननु । विश्वं विचक्षते धीरा योगराद्धेन चक्षुषा ॥ १७ ॥

हे महाभाग! आपण भगवंताच्या कालरूपाची नित्य गती जाणता. योगदृष्टीच्या सिद्धीने आत्मसाक्षात्कारी होऊन आपण सर्व विश्व स्पष्ट पाहता.

Verse 18

मैत्रेय उवाच कृतं त्रेता द्वापरं च कलिश्चेति चतुर्युगम् । दिव्यैर्द्वादशभिर्वर्षै: सावधानं निरूपितम् ॥ १८ ॥

मैत्रेय म्हणाले—हे विदुर! कृत, त्रेता, द्वापर आणि कलि—ही चार युगे मिळून चतुर्युग होय. या सर्वांचा एकूण काल देववर्षांनी बारा हजार वर्षे असा सांगितला आहे.

Verse 19

चत्वारि त्रीणि द्वै चैकं कृतादिषु यथाक्रमम् । संख्यातानि सहस्राणि द्विगुणानि शतानि च ॥ १९ ॥

क्रमाने कृतयुगात चार, त्रेत्यात तीन, द्वापरात दोन आणि कलियुगात एक—हजारांची संख्या; आणि शेकड्यांची संख्या त्याच्या दुप्पट. म्हणून कृत ४८००, त्रेता ३६००, द्वापर २४०० व कलि १२०० देववर्षे आहेत.

Verse 20

सन्ध्यासन्ध्यांशयोरन्तर्य: काल: शतसंख्ययो: । तमेवाहुर्युगं तज्ज्ञा यत्र धर्मो विधीयते ॥ २० ॥

प्रत्येक युगाच्या आधी व नंतरचे संक्रमणकाळ, वर सांगितल्याप्रमाणे काहीशे वर्षांचे, तज्ज्ञ ज्योतिषी ‘युगसंध्या’ म्हणतात. त्या काळात विविध धर्मकर्मे केली जातात.

Verse 21

धर्मश्चतुष्पान्मनुजान् कृते समनुवर्तते । स एवान्येष्वधर्मेण व्येति पादेन वर्धता ॥ २१ ॥

हे विदुर! कृतयुगात धर्म चार पायांनी पूर्णपणे मनुष्यात वर्तत होता; पण इतर युगांत अधर्म वाढत गेल्याने धर्म एकेक पायाने कमी होत जातो.

Verse 22

त्रिलोक्या युगसाहस्रं बहिराब्रह्मणो दिनम् । तावत्येव निशा तात यन्निमीलति विश्वसृक् ॥ २२ ॥

त्रिलोक (स्वर्ग, मर्त्य, पाताळ) यांच्या पलीकडे ब्रह्मलोकी चार युगांचे हजारपट हे ब्रह्मदेवांचा एक दिवस होय. तितकाच काळ ब्रह्मरात्रि, ज्यात विश्वस्रष्टा निमीलित होऊन निद्रेत जातो.

Verse 23

निशावसान आरब्धो लोककल्पोऽनुवर्तते । यावद्दिनं भगवतो मनून् भुञ्जंश्चतुर्दश ॥ २३ ॥

ब्रह्मरात्रीच्या शेवटी ब्रह्मदिनी लोककल्पाचा आरंभ होतो आणि तो चालू राहतो, जोपर्यंत भगवंत ब्रह्माच्या दिवशी क्रमाने चौदा मनू आपापला काळ भोगतात।

Verse 24

स्वं स्वं कालं मनुर्भुङ्क्ते साधिकां ह्येकसप्ततिम् ॥ २४ ॥

प्रत्येक मनू आपापला काळ भोगतो—चार युगांच्या एकाहत्तर चक्रांपेक्षा किंचित अधिक।

Verse 25

मन्वन्तरेषु मनवस्तद्वंश्या ऋषय: सुरा: । भवन्ति चैव युगपत्सुरेशाश्चानु ये च तान् ॥ २५ ॥

प्रत्येक मन्वंतराच्या समाप्तीनंतर पुढील मनू क्रमाने येतो; त्याच्यासोबत लोकांचे शासन करणारे त्याचे वंशजही येतात. परंतु सप्तर्षी, इंद्रादी देव आणि त्यांचे अनुचर—गंधर्वादी—मनूसह एकाच वेळी प्रकट होतात।

Verse 26

एष दैनन्दिन: सर्गो ब्राह्मस्त्रैलोक्यवर्तन: । तिर्यङ्‌नृपितृदेवानां सम्भवो यत्र कर्मभि: ॥ २६ ॥

हा ब्रह्माच्या दिवसातील दैनंदिन सर्ग आहे, ज्यात त्रिलोक (स्वर्ग, मर्त्य, पाताळ) फिरत राहतात. येथेच तिर्यक् (पशु), मनुष्य, पितर आणि देव हे आपल्या कर्मांनुसार उत्पन्न होतात व लय पावतात।

Verse 27

मन्वन्तरेषु भगवान् बिभ्रत्सत्त्वं स्वमूर्तिभि: । मन्वादिभिरिदं विश्वमवत्युदितपौरुष: ॥ २७ ॥

प्रत्येक मन्वंतरात भगवान् आपली अंतरंग शक्ती प्रकट करून मनु इत्यादी रूपांनी अवतार धारण करतात आणि प्रकट पराक्रमाने हे विश्व सांभाळतात।

Verse 28

तमोमात्रामुपादाय प्रतिसंरुद्धविक्रम: । कालेनानुगताशेष आस्ते तूष्णीं दिनात्यये ॥ २८ ॥

दिवसाच्या शेवटी तमोगुणाच्या अल्प अंशामुळे विश्वाची प्रबळ गती आवरली जाते; कालाच्या प्रभावाने असंख्य जीव त्या लयात लीन राहतात आणि सर्वत्र शांतता पसरते।

Verse 29

तमेवान्वपिधीयन्ते लोको भूरादयस्त्रय: । निशायामनुवृत्तायां निर्मुक्तशशिभास्करम् ॥ २९ ॥

ब्रह्माची रात्रि सुरू झाली की भूर् इत्यादी तिन्ही लोक दृष्टीआड होतात आणि सूर्य-चंद्राचे तेजही मावळते, जसे सामान्य रात्रीत होते।

Verse 30

त्रिलोक्यां दह्यमानायां शक्त्या सङ्कर्षणाग्निना । यान्त्यूष्मणा महर्लोकाज्जनं भृग्वादयोऽर्दिता: ॥ ३० ॥

संकर्षणाच्या मुखातून निघालेल्या अग्निशक्तीने खालील त्रिलोकी जळू लागते; त्या प्रचंड उष्णतेने त्रस्त भृगु आदी महर्लोकवासी ऋषी जनलोकात जातात।

Verse 31

तावत्‍त्रिभुवनं सद्य: कल्पान्तैधितसिन्धव: । प्लावयन्त्युत्कटाटोपचण्डवातेरितोर्मय: ॥ ३१ ॥

प्रलयाच्या आरंभी कल्पांताने फुगलेले समुद्र ताबडतोब उफाळून त्रिभुवन जलमय करतात; प्रचंड वादळाने उठलेल्या भयानक लाटा क्षणात सर्वत्र पाणी भरून टाकतात।

Verse 32

अन्त: स तस्मिन् सलिल आस्तेऽनन्तासनो हरि: । योगनिद्रानिमीलाक्ष: स्तूयमानो जनालयै: ॥ ३२ ॥

अनंतशेषाच्या आसनावर जलात भगवान हरि योगनिद्रेत नेत्र मिटून शयन करतात. जनलोकातील निवासी हात जोडून त्यांच्या महिमेचे स्तवन करतात.

Verse 33

एवंविधैरहोरात्रै: कालगत्योपलक्षितै: । अपक्षितमिवास्यापि परमायुर्वय: शतम् ॥ ३३ ॥

अशा रीतीने काळगतीने ओळखल्या जाणाऱ्या अहोरात्रांच्या प्रवाहात सर्व जीवांचे आयुष्य क्षीण होत जाते. ब्रह्मा आदिंचेही परम आयुष्य लोकमानाने केवळ शंभर वर्षेच मानले जाते.

Verse 34

यदर्धमायुषस्तस्य परार्धमभिधीयते । पूर्व: परार्धोऽपक्रान्तो ह्यपरोऽद्य प्रवर्तते ॥ ३४ ॥

ब्रह्म्याच्या शंभर वर्षांच्या आयुष्याचे दोन भाग आहेत—पूर्व परार्ध आणि उत्तर परार्ध. पहिला परार्ध संपला असून दुसरा परार्ध आता प्रवर्तत आहे.

Verse 35

पूर्वस्यादौ परार्धस्य ब्राह्मो नाम महानभूत् । कल्पो यत्राभवद्ब्रह्मा शब्दब्रह्मेति यं विदु: ॥ ३५ ॥

पूर्व परार्धाच्या आरंभी ‘ब्राह्म-कल्प’ नावाचा महान कल्प झाला, ज्यात ब्रह्मा प्रकट झाले. त्याच वेळी वेदही ‘शब्दब्रह्म’ रूपाने ब्रह्म्यासह उत्पन्न झाले, असे जाणकार सांगतात.

Verse 36

तस्यैव चान्ते कल्पोऽभूद् यं पाद्ममभिचक्षते । यद्धरेर्नाभिसरस आसील्लोकसरोरुहम् ॥ ३६ ॥

त्याच ब्राह्म-कल्पाच्या शेवटी ‘पाद्म-कल्प’ झाला, असे म्हणतात. त्या कल्पात भगवान हरि यांच्या नाभी-सरसातील जलाशयातून विश्वकमळ—लोकपद्म—उगवले.

Verse 37

अयं तु कथित: कल्पो द्वितीयस्यापि भारत । वाराह इति विख्यातो यत्रासीच्छूकरो हरि: ॥ ३७ ॥

हे भारतवंशजा! हा कल्प ब्रह्मदेवाच्या जीवनाच्या द्वितीय परार्धातीलही सांगितला आहे; तो ‘वाराह-कल्प’ म्हणून प्रसिद्ध आहे, कारण त्यात हरिने शूकर-अवतार धारण केला.

Verse 38

कालोऽयं द्विपरार्धाख्यो निमेष उपचर्यते । अव्याकृतस्यानन्तस्य ह्यनादेर्जगदात्मन: ॥ ३८ ॥

‘द्वि-परार्ध’ नावाचा हा काल, अव्यक्त, अनंत, अनादी आणि जगदात्मा परम पुरुषासाठी जणू एका निमेषाइतका मानला जातो.

Verse 39

कालोऽयं परमाण्वादिर्द्विपरार्धान्त ईश्वर: । नैवेशितुं प्रभुर्भूम्न ईश्वरो धाममानिनाम् ॥ ३९ ॥

हा शाश्वत काळ परमाणूपासून ब्रह्मायुष्याच्या द्वि-परार्धापर्यंत सर्व परिमाणांचा नियंता आहे; तरीही तो परम प्रभूच्या अधीन आहे. काळ देहाभिमानी जीवांनाच—सत्यलोकादी उच्च लोकांपर्यंत—वश करू शकतो.

Verse 40

विकारै: सहितो युक्तैर्विशेषादिभिरावृत: । आण्डकोशो बहिरयं पञ्चाशत्कोटिविस्तृत: ॥ ४० ॥

आठ भौतिक तत्त्वांच्या विकारांनी युक्त आणि विशेष इत्यादी आवरणांनी वेढलेला हा ब्रह्मांड-कोश बाहेरच्या बाजूस पन्नास कोटी योजनांपर्यंत विस्तृत आहे.

Verse 41

दशोत्तराधिकैर्यत्र प्रविष्ट: परमाणुवत् । लक्ष्यतेऽन्तर्गताश्चान्ये कोटिशो ह्यण्डराशय: ॥ ४१ ॥

जिथे प्रत्येक आवरण आधीच्या आवरणापेक्षा दहापट अधिक जाड आहे; आणि आत असलेले असंख्य ब्रह्मांडसमूह एका महान समुच्चयात परमाणूसारखे दिसतात.

Verse 42

तदाहुरक्षरं ब्रह्म सर्वकारणकारणम् । विष्णोर्धाम परं साक्षात्पुरुषस्य महात्मन: ॥ ४२ ॥

म्हणून श्रीकृष्ण, परम पुरुषोत्तम, सर्व कारणांचेही आदिकारण असे सांगितले आहेत. म्हणून विष्णूचे परम धाम निःसंशय नित्य आहे आणि तेच सर्व प्रकट्यांचे मूळ असलेल्या महाविष्णूचेही धाम आहे.