Adhyaya 1

Verse 1

श्रीशुक उवाच एवमेतत्पुरा पृष्टो मैत्रेयो भगवान् किल । क्षत्‍त्रा वनं प्रविष्टेन त्यक्त्वा स्वगृहमृद्धिमत् ॥ १ ॥

श्रीशुकदेव गोस्वामी म्हणाले—समृद्ध घराचा त्याग करून वनात प्रवेश केलेल्या भक्तश्रेष्ठ विदुराने पूर्वी भगवान मैत्रेय ऋषींना हा प्रश्न विचारला होता।

Verse 2

यद्वा अयं मन्त्रकृद्वो भगवानखिलेश्वर: । पौरवेन्द्रगृहं हित्वा प्रविवेशात्मसात्कृतम् ॥ २ ॥

पांडवांच्या निवासगृहाबद्दल आणखी काय सांगावे? अखिलेश्वर भगवान श्रीकृष्ण त्यांच्या मंत्रीरूपाने त्या घरात स्वतःच्या घरासारखेच प्रवेश करत; दुर्योधनाच्या घराची त्यांनी पर्वा केली नाही।

Verse 3

राजोवाच कुत्र क्षत्तुर्भगवता मैत्रेयेणास सङ्गम: । कदा वा सह संवाद एतद्वर्णय न: प्रभो ॥ ३ ॥

राजा म्हणाला—विदुराचा भगवान मैत्रेय मुनींशी संगम कुठे झाला आणि संवाद कधी झाला? हे प्रभो, कृपा करून आम्हाला ते वर्णन करा।

Verse 4

न ह्यल्पार्थोदयस्तस्य विदुरस्यामलात्मन: । तस्मिन् वरीयसि प्रश्न: साधुवादोपबृंहित: ॥ ४ ॥

विदुराची आत्मा निर्मळ होती; त्याचे प्रश्न क्षुल्लक असणे शक्य नाही. म्हणून मैत्रेयांसारख्या श्रेष्ठाजवळ त्याचे प्रश्न अत्यंत अर्थपूर्ण, उच्च पातळीचे आणि साधुजनांनी अनुमोदित होते।

Verse 5

सूत उवाच स एवमृषिवर्योऽयं पृष्टो राज्ञा परीक्षिता । प्रत्याह तं सुबहुवित्प्रीतात्मा श्रूयतामिति ॥ ५ ॥

श्री सूत म्हणाले—राजा परीक्षिताने विचारल्यावर ते श्रेष्ठ ऋषी शुकदेव गोस्वामी, बहुश्रुत व प्रसन्नचित्त होऊन म्हणाले—“आता ऐका.”

Verse 6

श्रीशुक उवाच यदा तु राजा स्वसुतानसाधून् पुष्णन्नधर्मेण विनष्टद‍ृष्टि: । भ्रातुर्यविष्ठस्य सुतान् विबन्धून् प्रवेश्य लाक्षाभवने ददाह ॥ ६ ॥

श्री शुकदेव म्हणाले—अधर्माने दुष्ट पुत्रांचे पोषण करताना राजा धृतराष्ट्राची दृष्टी नष्ट झाली; मग त्याने धाकट्या भावाच्या पितृहीन पुत्र पांडवांना लाक्षागृहात घालून जाळण्याचा प्रयत्न केला.

Verse 7

यदा सभायां कुरुदेवदेव्या: केशाभिमर्शं सुतकर्म गर्ह्यम् । न वारयामास नृप: स्‍नुषाया: स्वास्रैर्हरन्त्या: कुचकुङ्कुमानि ॥ ७ ॥

सभेत कुरुदेवदेवी युधिष्ठिराची पत्नी द्रौपदी हिचे केस ओढण्याचे पुत्र दुःशासनाचे निंद्य कृत्य घडले, तरीही राजाने ते थांबवले नाही; तिचे अश्रू उरावरील कुंकू वाहून नेत होते.

Verse 8

द्यूते त्वधर्मेण जितस्य साधो: सत्यावलम्बस्य वनं गतस्य । न याचतोऽदात्समयेन दायं तमोजुषाणो यदजातशत्रो: ॥ ८ ॥

अधर्माने जुगारात जिंकल्या गेलेल्या सत्यनिष्ठ साधू अजातशत्रू युधिष्ठिराने वनवास पत्करला. वेळ पूर्ण झाल्यावर परत येऊन हक्काचा वाटा मागितला तरी मोहग्रस्त धृतराष्ट्राने तो दिला नाही.

Verse 9

यदा च पार्थप्रहित: सभायां जगद्गुरुर्यानि जगाद कृष्ण: । न तानि पुंसाममृतायनानि राजोरु मेने क्षतपुण्यलेश: ॥ ९ ॥

आणि अर्जुनाने पाठविलेला जगद्गुरू श्रीकृष्ण सभेत जे बोलला, ते काहींना (भीष्मादींना) अमृतासारखे वाटले; पण ज्याचा पुण्यलेशही क्षीण झाला होता त्या राजाने ते मनावर घेतले नाही.

Verse 10

यदोपहूतो भवनं प्रविष्टो मन्त्राय पृष्ट: किल पूर्वजेन । अथाह तन्मन्त्रद‍ृशां वरीयान् यन्मन्त्रिणो वैदुरिकं वदन्ति ॥ १० ॥

ज्येष्ठ भाऊ धृतराष्ट्राने सल्ल्यासाठी विदुरांना बोलावले; ते घरात प्रवेश करून पूर्वजाने विचारल्यावर नेमका, सारगर्भ उपदेश बोलले. विदुरांची नीति प्रसिद्ध आहे आणि कुशल मंत्र्यांनी ती मान्य केली आहे.

Verse 11

अजातशत्रो: प्रतियच्छ दायं तितिक्षतो दुर्विषहं तवाग: । सहानुजो यत्र वृकोदराहि: श्वसन् रुषा यत्त्वमलं बिभेषि ॥ ११ ॥

अजातशत्रू युधिष्ठिराला त्याचा धर्म्य वाटा परत दे. तुझ्या अपराधांमुळे आलेले असह्य दुःख तो सहन करीत राहिला आहे. तो धाकट्या भावांसह उभा आहे; तिथे सूडाग्रही भीम सर्पासारखा क्रोधाने फुत्कारत आहे—नक्कीच तुला त्याची भीती वाटते.

Verse 12

पार्थांस्तु देवो भगवान्मुकुन्दो गृहीतवान् सक्षितिदेवदेव: । आस्ते स्वपुर्यां यदुदेवदेवो विनिर्जिताशेषनृदेवदेव: ॥ १२ ॥

भगवान मुकुंद श्रीकृष्णांनी पृथेच्या पुत्रांना आपले स्वजन मानून स्वीकारले आहे; ते राजांचेही देव आहेत. सर्व नरेश श्रीकृष्णांच्या बाजूने आहेत. ते आपल्या पुरीत यदुवंशातील राजे-राजकुमार व स्वजनांसह विराजमान आहेत; त्यांनी असंख्य राजांना जिंकले असून श्रीकृष्ण त्यांचे स्वामी आहेत.

Verse 13

स एष दोष: पुरुषद्विडास्ते गृहान् प्रविष्टो यमपत्यमत्या । पुष्णासि कृष्णाद्विमुखो गतश्री- स्त्यजाश्वशैवं कुलकौशलाय ॥ १३ ॥

हा दोषरूप पुरुषद्वेषी दुर्योधन जणू यमाचा पुत्र होऊन तुझ्या घरात शिरला आहे. तू त्याला अचूक पुत्र मानून पोसतोस, पण तो श्रीकृष्णविमुख व मत्सरी आहे. म्हणून तुझी श्री निघून गेली आणि शुभ गुणांचा अभाव झाला. हे दुर्भाग्य लवकर टाकून दे आणि कुलाचे कल्याण कर.

Verse 14

इत्यूचिवांस्तत्र सुयोधनेन प्रवृद्धकोपस्फुरिताधरेण । असत्कृत: सत्स्पृहणीयशील: क्षत्ता सकर्णानुजसौबलेन ॥ १४ ॥

असे बोलत असताना तिथे क्षत्ता विदुर—ज्यांचा शील सत्पुरुषांना प्रिय होता—सुयोधनाने अपमान केला. सुयोधन क्रोधाने फुगला होता आणि त्याचे ओठ थरथरत होते. तो त्या वेळी कर्ण, धाकटे भाऊ आणि मामा शकुनी यांच्यासह होता.

Verse 15

क एनमत्रोपजुहाव जिह्मं दास्या: सुतं यद्बलिनैव पुष्ट: । तस्मिन् प्रतीप: परकृत्य आस्ते निर्वास्यतामाशु पुराच्छ्‌वसान: ॥ १५ ॥

याला इथे कोणी बोलावले—दासीचा हा पुत्र, हा वाकडा? ज्यांच्या आधाराने तो वाढला, त्यांच्याविरुद्ध शत्रूच्या हितासाठी हेरगिरी करतो. याला ताबडतोब राजवाड्यातून हाकलून द्या; फक्त प्राण शिल्लक राहू द्या।

Verse 16

स्वयं धनुर्द्वारि निधाय मायां र्भ्रातु: पुरो मर्मसु ताडितोऽपि । स इत्थमत्युल्बणकर्णबाणै- र्गतव्यथोऽयादुरु मानयान: ॥ १६ ॥

कानांत घुसलेल्या तीक्ष्ण बाणांनी विद्ध होऊन आणि हृदयाच्या मर्मावर आघात झाला तरी विदुरांनी आपले धनुष्य दाराशी ठेवले व भावाच्या राजभवनातून निघून गेले. त्यांना खेद झाला नाही; कारण मायेची लीला त्यांनी परम मानून स्वीकारली।

Verse 17

स निर्गत: कौरवपुण्यलब्धो गजाह्वयात्तीर्थपद: पदानि । अन्वाक्रमत्पुण्यचिकीर्षयोर्व्यां अधिष्ठितो यानि सहस्रमूर्ति: ॥ १७ ॥

कौरवांच्या पुण्यामुळे लाभ प्राप्त करून विदुर गजाह्वय (हस्तिनापूर) सोडून निघाले आणि प्रभूच्या चरणरूप तीर्थपदांचा आश्रय घेत अनेक पवित्र स्थानी गेले. श्रेष्ठ पुण्यजीवनाची इच्छा धरून ते त्या तीर्थांत फिरले जिथे सहस्रमूर्ती भगवान अधिष्ठित आहेत।

Verse 18

पुरेषु पुण्योपवनाद्रिकुञ्जे- ष्वपङ्कतोयेषु सरित्सर:सु । अनन्तलिङ्गै: समलङ्कृतेषु चचार तीर्थायतनेष्वनन्य: ॥ १८ ॥

तो एकटा, अनन्यभावाने, केवळ कृष्णाचेच स्मरण करीत नगरांत, पुण्य उपवनांत, डोंगर-कुंजांत, निर्मळ पाण्याच्या नद्यांत व सरोवरांत असलेल्या तीर्थायतनांत फिरू लागला. त्या देवालयांत अनंत भगवानांच्या विविध रूपांनी शोभा वाढविली होती।

Verse 19

गां पर्यटन्मेध्यविविक्तवृत्ति: सदाप्लुतोऽध:शयनोऽवधूत: । अलक्षित: स्वैरवधूतवेषो व्रतानि चेरे हरितोषणानि ॥ १९ ॥

पृथ्वीवर भ्रमण करताना विदुरांची वृत्ती शुद्ध व एकांतप्रिय होती. ते सदैव तीर्थस्नानाने पावन राहात, जमिनीवरच शयन करत, अवधूतासारखा वैराग्यभाव धारण करत. स्वैर अवधूतवेषात, नातलगांना न दिसता, ते केवळ हरितोषण करणारी व्रतेच आचरत राहिले.

Verse 20

इत्थं व्रजन् भारतमेव वर्षं कालेन यावद्‍गतवान् प्रभासम् । तावच्छशास क्षितिमेकचक्रा- मेकातपत्रामजितेन पार्थ: ॥ २० ॥

अशा रीतीने भारतवर्षातील तीर्थे भ्रमण करीत तो कालक्रमाने प्रभासक्षेत्री पोहोचला. त्या वेळी महाराज युधिष्ठिर अजेय पराक्रमाने एकचक्र व एकध्वजेखाली संपूर्ण पृथ्वीचे राज्य करीत होते.

Verse 21

तत्राथ शुश्राव सुहृद्विनष्टिं वनं यथा वेणुजवह्निसंश्रयम् । संस्पर्धया दग्धमथानुशोचन् सरस्वतीं प्रत्यगियाय तूष्णीम् ॥ २१ ॥

प्रभास तीर्थस्थानी त्याने ऐकले की उग्र आसक्तीच्या संघर्षामुळे त्याचे सर्व स्वजन नष्ट झाले—जसे बांबूंच्या घर्षणातून उठलेल्या अग्नीने अख्खे वन जळून जाते. हे ऐकून शोक करत तो मौन धरीत पश्चिमेकडे सरस्वती नदीकडे निघाला.

Verse 22

तस्यां त्रितस्योशनसो मनोश्च पृथोरथाग्नेरसितस्य वायो: । तीर्थं सुदासस्य गवां गुहस्य यच्छ्राद्धदेवस्य स आसिषेवे ॥ २२ ॥

सरस्वतीच्या तीरावर त्रित, उशनाः, मनु, पृथु, अग्नि, असित, वायु, सुदास, गो, गुह आणि श्राद्धदेव अशी अकरा तीर्थस्थाने होती. विदुरांनी ती सर्व तीर्थे सेविली व विधिपूर्वक कर्मकांड केले.

Verse 23

अन्यानि चेह द्विजदेवदेवै: कृतानि नानायतनानि विष्णो: । प्रत्यङ्गमुख्याङ्कितमन्दिराणि यद्दर्शनात्कृष्णमनुस्मरन्ति ॥ २३ ॥

येथे द्विज, देव आणि महर्षींनी स्थापिलेली विष्णूच्या विविध रूपांची अनेक मंदिरेही होती. ती प्रभूच्या मुख्य चिन्हांनी अंकित होती; ज्यांचे दर्शन होताच आद्य भगवान श्रीकृष्णाचे सतत स्मरण होते.

Verse 24

ततस्त्वतिव्रज्य सुराष्ट्रमृद्धं सौवीरमत्स्यान् कुरुजाङ्गलांश्च । कालेन तावद्यमुनामुपेत्य तत्रोद्धवं भागवतं ददर्श ॥ २४ ॥

त्यानंतर तो समृद्ध सुराष्ट्र, सौवीर, मत्स्य आणि कुरुजाङ्गल इत्यादी प्रदेश ओलांडून गेला. अखेरीस तो यमुनेच्या तीरावर पोहोचला आणि तेथे भगवान श्रीकृष्णांचे महान भक्त उद्धव यांचे दर्शन झाले.

Verse 25

स वासुदेवानुचरं प्रशान्तं बृहस्पते: प्राक् तनयं प्रतीतम् । आलिङ्ग्‍य गाढं प्रणयेन भद्रं स्वानामपृच्छद्भगवत्प्रजानाम् ॥ २५ ॥

तेव्हा विदुराने महान प्रेमाने वासुदेव श्रीकृष्णांचा शांत अनুচर, पूर्वी बृहस्पतीचा शिष्य म्हणून प्रसिद्ध असलेल्या उद्धवाला घट्ट आलिंगन दिले आणि भगवंतांच्या स्वजनांची वार्ता विचारली।

Verse 26

कच्चित्पुराणौ पुरुषौ स्वनाभ्य- पाद्मानुवृत्त्येह किलावतीर्णौ । आसात उर्व्या: कुशलं विधाय कृतक्षणौ कुशलं शूरगेहे ॥ २६ ॥

स्वनाभि-कमलातून उत्पन्न ब्रह्माच्या विनंतीने अवतरून पृथ्वीचे कल्याण करणारे ते आद्य परम पुरुषद्वय शूरसेनाच्या गृही कुशल आहेत ना?

Verse 27

कच्चित्कुरूणां परम: सुहृन्नो भाम: स आस्ते सुखमङ्ग शौरि: । यो वै स्वसृणां पितृवद्ददाति वरान् वदान्यो वरतर्पणेन ॥ २७ ॥

हे प्रिय, कुरूंचा परम मित्र आपला साळा शौरि वसुदेव कुशल आहे ना? तो अत्यंत दानशूर—बहिणींना पित्याप्रमाणे वर देतो आणि वर-तर्पणाने पत्नींना सदैव संतुष्ट ठेवतो।

Verse 28

कच्चिद्वरूथाधिपतिर्यदूनां प्रद्युम्न आस्ते सुखमङ्ग वीर: । यं रुक्‍मिणी भगवतोऽभिलेभे आराध्य विप्रान् स्मरमादिसर्गे ॥ २८ ॥

हे उद्धवा, यादवांचा सेनापती वीर प्रद्युम्न कुशल आहे ना? जो आदिसृष्टीत कामदेव होता, त्याला रुक्मिणीने विप्रांना संतुष्ट करून त्यांच्या कृपेने भगवान श्रीकृष्णापासून पुत्ररूपाने प्राप्त केले।

Verse 29

कच्चित्सुखं सात्वतवृष्णिभोज- दाशार्हकाणामधिप: स आस्ते । यमभ्यषिञ्चच्छतपत्रनेत्रो नृपासनाशां परिहृत्य दूरात् ॥ २९ ॥

हे मित्रा, सात्वत, वृष्णि, भोज आणि दाशार्ह यांचा अधिपती राजा उग्रसेन आता कुशल आहे ना? ज्याने राजसिंहासनाची आशा दूर केली होती, त्याला कमलनेत्र भगवान श्रीकृष्णांनी पुन्हा अभिषेक करून स्थापित केले।

Verse 30

कच्चिद्धरे: सौम्य सुत: सद‍ृक्ष आस्तेऽग्रणी रथिनां साधु साम्ब: । असूत यं जाम्बवती व्रताढ्या देवं गुहं योऽम्बिकया धृतोऽग्रे ॥ ३० ॥

हे सौम्य, रथिनांचा अग्रणी, हरिच्या पुत्रासारखा साधु साम्ब कुशल आहे काय? जो पूर्वी अंबिकेच्या गर्भात गुहदेव (कार्त्तिकेय) म्हणून धृत झाला होता, तोच आता व्रतसमृद्ध जांबवतीच्या गर्भातून जन्मला आहे.

Verse 31

क्षेमं स कच्चिद्युयुधान आस्ते य: फाल्गुनाल्लब्धधनूरहस्य: । लेभेऽञ्जसाधोक्षजसेवयैव गतिं तदीयां यतिभिर्दुरापाम् ॥ ३१ ॥

हे उद्धवा, युयुधान कुशल आहे काय? ज्याने फाल्गुन (अर्जुन) कडून धनुर्विद्येचे रहस्य मिळवले आणि केवळ अधोक्षजसेवेनेच ती परम गती प्राप्त केली जी महान यतींनाही दुर्लभ आहे.

Verse 32

कच्चिद् बुध: स्वस्त्यनमीव आस्ते श्वफल्कपुत्रो भगवत्प्रपन्न: । य: कृष्णपादाङ्कितमार्गपांसु- ष्वचेष्टत प्रेमविभिन्नधैर्य: ॥ ३२ ॥

कृपया सांगा, श्वफल्कपुत्र अक्रूर—जो भगवंताला शरण गेलेला निष्कलंक बुद्धिमान आहे—तो निरोग व कुशल आहे काय? ज्याने कृष्णाच्या पादचिन्हांनी अंकित मार्गाच्या धुळीत प्रेमोन्मादाने धैर्य हरपून लोळण घेतली होती.

Verse 33

कच्चिच्छिवं देवकभोजपुत्र्या विष्णुप्रजाया इव देवमातु: । या वै स्वगर्भेण दधार देवं त्रयी यथा यज्ञवितानमर्थम् ॥ ३३ ॥

देवकभोजाची कन्या देवकी—देवमातेप्रमाणे विष्णुप्रजेसारखी—जिने आपल्या गर्भात देवाला धारण केले, जसे त्रयी वेद यज्ञविधानाचा अर्थ धारण करते—ती मंगलात आहे काय?

Verse 34

अपिस्विदास्ते भगवान् सुखं वो य: सात्वतां कामदुघोऽनिरुद्ध: । यमामनन्ति स्म हि शब्दयोनिं मनोमयं सत्त्वतुरीयतत्त्वम् ॥ ३४ ॥

तुमच्याकडे भगवान अनिरुद्ध सुखाने आहेत काय—जे सात्वत भक्तांच्या इच्छा पूर्ण करणारे आहेत? ज्यांना प्राचीनांनी शब्दयोनि (ऋग्वेदाचे कारण), मनाचा स्रष्टा आणि विष्णूची चतुर्थ पूर्णांश-व्याप्ती, सत्त्वातीत तुरीय तत्त्व असे मानले आहे.

Verse 35

अपिस्विदन्ये च निजात्मदैव- मनन्यवृत्त्या समनुव्रता ये । हृदीकसत्यात्मजचारुदेष्ण- गदादय: स्वस्ति चरन्ति सौम्य ॥ ३५ ॥

हे सौम्य, हृदीक, सत्यभामेचा पुत्र, चारुदेष्ण, गद इत्यादी जे अन्य, श्रीकृष्णाला निजात्म्याचा देव मानून अनन्य वृत्तीने त्यांचा मार्ग अनुसरतात—ते सर्व कुशल आहेत काय?

Verse 36

अपि स्वदोर्भ्यां विजयाच्युताभ्यां धर्मेण धर्म: परिपाति सेतुम् । दुर्योधनोऽतप्यत यत्सभायां साम्राज्यलक्ष्म्या विजयानुवृत्त्या ॥ ३६ ॥

आणि काय महाराज युधिष्ठिर धर्मतत्त्वानुसार, धर्ममार्गाचा मान राखून राज्यरूपी सेतूचे पालन करीत आहेत काय? पूर्वी सभेत साम्राज्यलक्ष्मी व विजयाच्या प्रभावाने, कृष्ण व अर्जुन यांच्या बाहूंच्या रक्षणाखाली युधिष्ठिर सुरक्षित असल्याने दुर्योधन जळत होता।

Verse 37

किं वा कृताघेष्वघमत्यमर्षी भीमोऽहिवद्दीर्घतमं व्यमुञ्चत् । यस्याङ्‌घ्रि पातं रणभूर्न सेहे मार्गं गदायाश्चरतो विचित्रम् ॥ ३७ ॥

पाप करणाऱ्यांवर पापनाशक, अहिवत् अजेय भीमाने आपला दीर्घकाळ साठवलेला क्रोध ओतला आहे काय? ज्याच्या पावलांच्या आघातास व गदेच्या विचित्र चालास रणभूमीही सहन करू शकली नाही।

Verse 38

कच्चिद्यशोधा रथयूथपानां गाण्डीवधन्वोपरतारिरास्ते । अलक्षितो यच्छरकूटगूढो मायाकिरातो गिरिशस्तुतोष ॥ ३८ ॥

रथयोद्ध्यांमध्ये यशस्वी, गाण्डीवधारी अर्जुन—जो शत्रूंचा नाश करणारा—तो कुशल आहे काय? एकदा अज्ञात मायावी किरातरूपाने आलेल्या गिरिश (शिव) यांना बाणांच्या वर्षावाने आच्छादून त्याने संतुष्ट केले होते।

Verse 39

यमावुतस्वित्तनयौ पृथाया: पार्थैर्वृतौ पक्ष्मभिरक्षिणीव । रेमात उद्दाय मृधे स्वरिक्थं परात्सुपर्णाविव वज्रिवक्त्रात् ॥ ३९ ॥

पृथेच्या पुत्रांनी पापण्यांनी नेत्र जसे जपावे तसे जपलेले यमज (नकुल-सहदेव) कुशल आहेत काय? ज्यांनी युद्धात शत्रू दुर्योधनाकडून आपले स्वहक्काचे राज्य असे हिसकावून घेतले, जसे सुपर्ण गरुडाने वज्रधारी इंद्राच्या मुखातून अमृत हिसकावले।

Verse 40

अहो पृथापि ध्रियतेऽर्भकार्थे राजर्षिवर्येण विनापि तेन । यस्त्वेकवीरोऽधिरथो विजिग्ये धनुर्द्वितीय: ककुभश्चतस्र: ॥ ४० ॥

अहो प्रभो, पृथा (कुंती) अजून जिवंत आहे का? ती तर पितृहीन बालकांच्या हितासाठीच धैर्याने जगते; अन्यथा राजर्षिश्रेष्ठ पांडूशिवाय तिचे जगणे अशक्य होते, जो एकटाच वीर सेनापती दुसऱ्या धनुष्याच्या साहाय्याने चारही दिशा जिंकत असे।

Verse 41

सौम्यानुशोचे तमध:पतन्तं भ्रात्रे परेताय विदुद्रुहे य: । निर्यापितो येन सुहृत्स्वपुर्या अहं स्वपुत्रान् समनुव्रतेन ॥ ४१ ॥

हे सौम्य, मी त्या धृतराष्ट्रासाठी शोक करतो, जो परलोकवासी भावावरही द्रोह करून अधोगतीकडे पडत आहे. आपल्या पुत्रांच्या मार्गाचे अंधानुकरण करून त्यानेच मला—त्याचा हितचिंतक—स्वतःच्या नगरीतून हाकलून दिले।

Verse 42

सोऽहं हरेर्मर्त्यविडम्बनेन द‍ृशो नृणां चालयतो विधातु: । नान्योपलक्ष्य: पदवीं प्रसादा- च्चरामि पश्यन् गतविस्मयोऽत्र ॥ ४२ ॥

हरि मर्त्याप्रमाणे लीला करून लोकांच्या दृष्टीला भ्रमित करतो; म्हणून मला यात आश्चर्य नाही. प्रभूच्या कृपेने मी इतरांना न दिसता त्याच्या पदवीत विचरतो; येथे सर्व पाहूनही माझा विस्मय नाहीसा झाला असून मी सर्वथा प्रसन्न आहे।

Verse 43

नूनं नृपाणां त्रिमदोत्पथानां महीं मुहुश्चालयतां चमूभि: । वधात्प्रपन्नार्तिजिहीर्षयेशो- ऽप्युपैक्षताघं भगवान् कुरूणाम् ॥ ४३ ॥

तीन प्रकारच्या मदाने (अहंकाराने) उन्मत्त झालेले राजे आपल्या सैन्यांनी वारंवार पृथ्वी हलवत होते. तरीही शरणागतांचे दुःख हरायला सदैव तत्पर असलेल्या प्रभू भगवान श्रीकृष्णांनी, कुरूंचे अनेक पाप पाहूनही, त्यांचा वध न करता उपेक्षा केली।

Verse 44

अजस्य जन्मोत्पथनाशनाय कर्माण्यकर्तुर्ग्रहणाय पुंसाम् । नन्वन्यथा कोऽर्हति देहयोगं परो गुणानामुत कर्मतन्त्रम् ॥ ४४ ॥

अज (अजन्मा) प्रभूचा अवतार उन्मत्त उपद्रवींंचा नाश करण्यासाठी होतो, आणि अकर्ता असूनही त्याची कर्मे लोकांना समजावण्यासाठी प्रकट होतात. अन्यथा जो गुणातीत व कर्मतंत्रापलीकडे आहे, तो परब्रह्म देहयोग धारण करून पृथ्वीवर कशासाठी येईल?

Verse 45

तस्य प्रपन्नाखिललोकपाना- मवस्थितानामनुशासने स्वे । अर्थाय जातस्य यदुष्वजस्य वार्तां सखे कीर्तय तीर्थकीर्ते: ॥ ४५ ॥

हे सखा, तीर्थस्थानी ज्यांची कीर्ती गातात त्या प्रभूचे यश कीर्तन कर. तो अजन्मा असूनही सर्व लोकांच्या शरणागत पालकांच्या हितासाठी कृपेने प्रकट झाला आणि शुद्ध भक्त यदुवंशात अवतरला.