Adhyaya 5
Nārada Instructs Dakṣa’s Sons; Allegory of the World; Dakṣa Curses Nārada
विसर्गातील प्रजापती-परंपरेत दक्षाने हर्यश्वांना उत्पन्न करून त्यांना प्रजावृद्धीचा आदेश दिला. ते पश्चिमेकडे सिंधूच्या समुद्र-संगमाजवळील नारायणसरस् तीर्थी गेले व तप-शुद्धीने परमहंस-वृत्तीला लागले. तेथे नारद येऊन ‘एक पुरुष’, ‘अव्यभिचारिणी स्त्री’, ‘दोन मार्गांची नदी’, ‘पंचवीसांचे घर’, ‘हंस’ आणि ‘क्षुरधारेसारखा काळ’ अशा रूपकांनी त्यांची बुद्धी कर्मफल-विस्तारातून मुक्तीकडे वळवतो. हर्यश्व त्या संकेतांचा तात्त्विक अर्थ उलगडतात—परम भोक्ता, माया-बुद्धी, प्रकृतीचे चक्र, तत्त्वसमूह, शास्त्र-विवेक आणि काळ. नारदांना गुरु मानून ते अनावृत्तीच्या मार्गाने निघून जातात. नंतर दक्ष सवलाश्वांना उत्पन्न करतो; तेही त्याच तीर्थी तप करतात आणि नारदांच्या ‘ज्येष्ठ भावांचा अनुकरण करा’ या संक्षिप्त उपदेशाने वैराग्य व भक्तीत प्रवृत्त होऊन प्रस्थान करतात. अखेरीस दक्ष शोक-क्रोधाने नारदांवर अकाली वैराग्य लावल्याचा आरोप करतो, देव-ऋषि-पितृ अशी ‘तीन ऋणे’ सांगतो आणि नारदांना स्थिर निवास न मिळो असा शाप देतो; सहिष्णू महर्षी तो शाप स्वीकारतात।
Shlokas
Verse 1
श्रीशुक उवाच तस्यां स पाञ्चजन्यां वै विष्णुमायोपबृंहित: । हर्यश्वसंज्ञानयुतं पुत्रानजनयद्विभु: ॥ १ ॥
श्रीशुक म्हणाले—विष्णूच्या मायेनें प्रेरित होऊन प्रजापती दक्षाने पाञ्चजनि (असिक्नी)च्या गर्भात दहा हजार पुत्र उत्पन्न केले; ते ‘हर्यश्व’ म्हणून ओळखले गेले।
Verse 2
अपृथग्धर्मशीलास्ते सर्वे दाक्षायणा नृप । पित्रा प्रोक्ता: प्रजासर्गे प्रतीचीं प्रययुर्दिशम् ॥ २ ॥
हे नृप! दाक्षायण ते सर्व पुत्र स्वभाव-धर्मात एकसारखे व पित्याच्या आज्ञेला मानणारे होते. प्रजासर्गाचा आदेश मिळताच ते पश्चिम दिशेकडे गेले।
Verse 3
तत्र नारायणसरस्तीर्थं सिन्धुसमुद्रयो: । सङ्गमो यत्र सुमहन्मुनिसिद्धनिषेवितम् ॥ ३ ॥
पश्चिमेस, जिथे सिंधू नदी समुद्राला मिळते, तिथे ‘नारायण-सरस्’ नावाचे महान तीर्थ आहे; ते मुनि व सिद्धांनी सेविलेले आहे।
Verse 4
तदुपस्पर्शनादेव विनिर्धूतमलाशया: । धर्मे पारमहंस्ये च प्रोत्पन्नमतयोऽप्युत ॥ ४ ॥ तेपिरे तप एवोग्रं पित्रादेशेन यन्त्रिता: । प्रजाविवृद्धये यत्तान् देवर्षिस्तान् ददर्श ह ॥ ५ ॥
त्या सरोवराच्या जलाचा स्पर्श व स्नान यामुळे त्यांच्या अंतःकरणातील मल निघून गेला आणि परमहंस-धर्माकडे त्यांची बुद्धी वळू लागली. तरीही पित्याच्या आज्ञेने बांधलेले असल्याने प्रजावृद्धीसाठी त्यांनी उग्र तप केले. एके दिवशी देवर्षि नारदांनी त्यांना असे तप करताना पाहिले व ते त्यांच्या जवळ आले।
Verse 5
तदुपस्पर्शनादेव विनिर्धूतमलाशया: । धर्मे पारमहंस्ये च प्रोत्पन्नमतयोऽप्युत ॥ ४ ॥ तेपिरे तप एवोग्रं पित्रादेशेन यन्त्रिता: । प्रजाविवृद्धये यत्तान् देवर्षिस्तान् ददर्श ह ॥ ५ ॥
त्या पवित्र स्थानी हर्यश्वांनी सरोवराच्या जलाला स्पर्श करून नियमित स्नान केले. त्यामुळे त्यांच्या अंतःकरणातील मल निघून गेला आणि ते परमहंस-धर्माकडे प्रवृत्त झाले. तरीही पित्याच्या आज्ञेने प्रजा-वृद्धीसाठी त्यांनी उग्र तप केले. एके दिवशी देवर्षी नारदांनी त्या कुमारांना असे श्रेष्ठ तप करताना पाहिले व त्यांच्याकडे आले.
Verse 6
उवाच चाथ हर्यश्वा: कथं स्रक्ष्यथ वै प्रजा: । अदृष्ट्वान्तं भुवो यूयं बालिशा बत पालका: ॥ ६ ॥ तथैकपुरुषं राष्ट्रं बिलं चादृष्टनिर्गमम् । बहुरूपां स्त्रियं चापि पुमांसं पुंश्चलीपतिम् ॥ ७ ॥ नदीमुभयतो वाहां पञ्चपञ्चाद्भुतं गृहम् । क्वचिद्धंसं चित्रकथं क्षौरपव्यं स्वयं भ्रमि ॥ ८ ॥
देवर्षी नारद म्हणाले—हे हर्यश्वांनो, तुम्ही पृथ्वीचा अंत पाहिलेला नाही; म्हणून तुम्ही अज्ञ बालक आहात. एक असे राज्य आहे जिथे फक्त एकच पुरुष राहतो, आणि एक असे बिल आहे की त्यात शिरल्यावर कोणीही बाहेर येत नाही. तिथे अत्यंत व्यभिचारिणी स्त्री अनेक रूपांचे वस्त्र-आभूषण धारण करून सजते, आणि तो एकच पुरुष तिचा पती आहे. तिथे दोन्ही बाजूंनी वाहणारी नदी आहे, पंचवीस तत्त्वांनी बनलेले अद्भुत घर आहे, विविध ध्वनी करणारा हंस आहे, आणि उस्तरे व वज्रासारख्या तीक्ष्ण वस्तूंनी बनलेले आपोआप फिरणारे यंत्रही आहे. हे सर्व न पाहता तुम्ही प्रजा कशी निर्माण कराल?
Verse 7
उवाच चाथ हर्यश्वा: कथं स्रक्ष्यथ वै प्रजा: । अदृष्ट्वान्तं भुवो यूयं बालिशा बत पालका: ॥ ६ ॥ तथैकपुरुषं राष्ट्रं बिलं चादृष्टनिर्गमम् । बहुरूपां स्त्रियं चापि पुमांसं पुंश्चलीपतिम् ॥ ७ ॥ नदीमुभयतो वाहां पञ्चपञ्चाद्भुतं गृहम् । क्वचिद्धंसं चित्रकथं क्षौरपव्यं स्वयं भ्रमि ॥ ८ ॥
देवर्षी नारद म्हणाले—हे हर्यश्वांनो, तुम्ही पृथ्वीचा अंत पाहिलेला नाही; म्हणून तुम्ही अज्ञ बालक आहात. एक असे राज्य आहे जिथे फक्त एकच पुरुष राहतो, आणि एक असे बिल आहे की त्यात शिरल्यावर कोणीही बाहेर येत नाही. तिथे अत्यंत व्यभिचारिणी स्त्री अनेक रूपांचे वस्त्र-आभूषण धारण करून सजते, आणि तो एकच पुरुष तिचा पती आहे. तिथे दोन्ही बाजूंनी वाहणारी नदी आहे, पंचवीस तत्त्वांनी बनलेले अद्भुत घर आहे, विविध ध्वनी करणारा हंस आहे, आणि उस्तरे व वज्रासारख्या तीक्ष्ण वस्तूंनी बनलेले आपोआप फिरणारे यंत्रही आहे. हे सर्व न पाहता तुम्ही प्रजा कशी निर्माण कराल?
Verse 8
उवाच चाथ हर्यश्वा: कथं स्रक्ष्यथ वै प्रजा: । अदृष्ट्वान्तं भुवो यूयं बालिशा बत पालका: ॥ ६ ॥ तथैकपुरुषं राष्ट्रं बिलं चादृष्टनिर्गमम् । बहुरूपां स्त्रियं चापि पुमांसं पुंश्चलीपतिम् ॥ ७ ॥ नदीमुभयतो वाहां पञ्चपञ्चाद्भुतं गृहम् । क्वचिद्धंसं चित्रकथं क्षौरपव्यं स्वयं भ्रमि ॥ ८ ॥
देवर्षी नारद म्हणाले—हे हर्यश्वांनो, तुम्ही पृथ्वीचा अंत पाहिलेला नाही; म्हणून तुम्ही अज्ञ बालक आहात. एक असे राज्य आहे जिथे फक्त एकच पुरुष राहतो, आणि एक असे बिल आहे की त्यात शिरल्यावर कोणीही बाहेर येत नाही. तिथे अत्यंत व्यभिचारिणी स्त्री अनेक रूपांचे वस्त्र-आभूषण धारण करून सजते, आणि तो एकच पुरुष तिचा पती आहे. तिथे दोन्ही बाजूंनी वाहणारी नदी आहे, पंचवीस तत्त्वांनी बनलेले अद्भुत घर आहे, विविध ध्वनी करणारा हंस आहे, आणि उस्तरे व वज्रासारख्या तीक्ष्ण वस्तूंनी बनलेले आपोआप फिरणारे यंत्रही आहे. हे सर्व न पाहता तुम्ही प्रजा कशी निर्माण कराल?
Verse 9
कथं स्वपितुरादेशमविद्वांसो विपश्चित: । अनुरूपमविज्ञाय अहो सर्गं करिष्यथ ॥ ९ ॥
अहो! तुम्हाला पित्याच्या आज्ञेचा खरा हेतूच कळलेला नाही. पिता सर्वज्ञ आहेत; पण त्यांचा अभिप्राय न समजता, योग्य रीती न जाणता, तुम्ही सर्गकार्य म्हणजे प्रजा-निर्मिती कशी कराल?
Verse 10
श्रीशुक उवाच तन्निशम्याथ हर्यश्वा औत्पत्तिकमनीषया । वाच: कूटं तु देवर्षे: स्वयं विममृशुर्धिया ॥ १० ॥
श्रीशुकदेव गोस्वामी म्हणाले—देवर्षी नारदांची गूढ वचने ऐकून हर्यश्वांनी इतरांच्या मदतीशिवाय आपल्या स्वाभाविक बुद्धीने त्यांचा विचार केला।
Verse 11
भू: क्षेत्रं जीवसंज्ञं यदनादि निजबन्धनम् । अदृष्ट्वा तस्य निर्वाणं किमसत्कर्मभिर्भवेत् ॥ ११ ॥
‘भूः’ म्हणजे कर्मक्षेत्र; जीवाचा हा देहच कर्मांचा क्षेत्र व खोट्या उपाधींचे कारण आहे. अनादी काळापासून विविध देह मिळून तो संसारबंधनाच्या मुळाशी अडकला आहे. जो या बंधननिवृत्तीकडे न पाहता क्षणभंगुर फल देणाऱ्या कर्मांत रमत राहतो, त्याला काय लाभ?
Verse 12
एक एवेश्वरस्तुर्यो भगवान् स्वाश्रय: पर: । तमदृष्ट्वाभवं पुंस: किमसत्कर्मभिर्भवेत् ॥ १२ ॥
एकमेव भोक्ता व ईश्वर परम भगवान आहेत—स्वतंत्र, सर्वद्रष्टा, षडैश्वर्यसंपन्न व त्रिगुणातीत। ज्यांना न समजता माणसे क्षणिक सुखासाठी दिवस-रात्र व्यर्थ कष्ट करतात, त्यांच्या कर्मांचा काय लाभ?
Verse 13
पुमान्नैवैति यद्गत्वा बिलस्वर्गं गतो यथा । प्रत्यग्धामाविद इह किमसत्कर्मभिर्भवेत् ॥ १३ ॥
जसा पाताळरूपी ‘बिल’ मध्ये गेलेला मनुष्य क्वचितच परत दिसतो, तसा वैकुंठधाम (प्रत्यग्धाम) गाठलेला जीव पुन्हा या संसारात येत नाही. असे परम पद असताना ते न पाहता जो या क्षणिक जगात माकडासारखा उड्या मारतो, त्याच्या असत्कर्मांचा काय लाभ?
Verse 14
नानारूपात्मनो बुद्धि: स्वैरिणीव गुणान्विता । तन्निष्ठामगतस्येह किमसत्कर्मभिर्भवेत् ॥ १४ ॥
रजोगुणमिश्र चंचल बुद्धी स्वैरिणी वेश्येसारखी गुणांनुसार नाना रूपे धारण करते. हे न समजता जो केवळ तात्पुरत्या फल देणाऱ्या कर्मांतच निष्ठा ठेवतो, त्याला खरे तर काय मिळते?
Verse 15
तत्सङ्गभ्रंशितैश्वर्यं संसरन्तं कुभार्यवत् । तद्गतीरबुधस्येह किमसत्कर्मभिर्भवेत् ॥ १५ ॥
जशी वेश्या-पतीची स्वातंत्र्यहानी होते, तशीच दूषित बुद्धीचा जीव संसारात दीर्घकाळ भटकतो. प्रकृतीने त्रस्त होऊन तो बुद्धीच्या गतीप्रमाणे सुख-दुःख भोगतो; अशा स्थितीत असत्कर्मांनी काय लाभ?
Verse 16
सृष्ट्यप्ययकरीं मायां वेलाकूलान्तवेगिताम् । मत्तस्य तामविज्ञस्य किमसत्कर्मभिर्भवेत् ॥ १६ ॥
सृष्टी व प्रलय घडविणारी माया नदीसारखी दोन्ही बाजूंनी वाहते; काठाजवळ तिचा वेग अधिक तीव्र असतो. जो अज्ञ जीव त्यात पडतो तो लाटांत बुडून बाहेर येऊ शकत नाही; अशा माया-नदीत फलाची अपेक्षा ठेवून कर्म केल्याने काय लाभ?
Verse 17
पञ्चविंशतितत्त्वानां पुरुषोऽद्भुतदर्पण: । अध्यात्ममबुधस्येह किमसत्कर्मभिर्भवेत् ॥ १७ ॥
पंचवीस तत्त्वांचा आश्रय व कारण-कार्याचा नियंता परम पुरुष भगवान् आहेत, जणू अद्भुत दर्पण. त्या परम पुरुषाला न जाणता जो क्षणिक फळासाठी कर्म करतो, त्याला काय लाभ?
Verse 18
ऐश्वरं शास्त्रमुत्सृज्य बन्धमोक्षानुदर्शनम् । विविक्तपदमज्ञाय किमसत्कर्मभिर्भवेत् ॥ १८ ॥
बंधन व मोक्षाचे साधन सांगणारे ऐश्वर्यशाली शास्त्र सोडून, हंसासारखे विवेकपद न जाणता जो मूढ क्षणिक कर्मांत रमतो—त्याच्या असत्कर्मांनी काय फल?
Verse 19
कालचक्रं भ्रमि तीक्ष्णं सर्वं निष्कर्षयज्जगत् । स्वतन्त्रमबुधस्येह किमसत्कर्मभिर्भवेत् ॥ १९ ॥
कालचक्र अत्यंत तीक्ष्ण आहे, जणू उस्तरा व वज्रांनी बनलेले; ते अखंड व स्वतंत्रपणे सर्व जगाला ओढून नेत असते. जो मूढ कालतत्त्वाचा विचार करत नाही, त्याला क्षणिक भौतिक कर्मांनी काय लाभ?
Verse 20
शास्त्रस्य पितुरादेशं यो न वेद निवर्तकम् । कथं तदनुरूपाय गुणविस्रम्भ्युपक्रमेत् ॥ २० ॥
जो शास्त्ररूपी पित्याचा संसारातून निवृत्त करणारा आदेश जाणत नाही, तो त्यानुरूप श्रद्धेने कसा आरंभ करील?
Verse 21
इति व्यवसिता राजन् हर्यश्वा एकचेतस: । प्रययुस्तं परिक्रम्य पन्थानमनिवर्तनम् ॥ २१ ॥
हे राजन्, नारदांचे उपदेश ऐकून हर्यश्व एकचित्त होऊन दृढ निश्चयास आले. त्यांना गुरु मानून परिक्रमा करून ते अनावर्तनाच्या मार्गाने निघाले.
Verse 22
स्वरब्रह्मणि निर्भातहृषीकेशपदाम्बुजे । अखण्डं चित्तमावेश्य लोकाननुचरन्मुनि: ॥ २२ ॥
सामवेदजन्य स्वरांनी भगवंतांच्या लीला-गुणांचे कीर्तन करीत नारद मुनींनी हृषीकेशाच्या चरणकमळांवर अखंड चित्त स्थिर केले आणि लोकलोकांतरी भ्रमण केले.
Verse 23
नाशं निशम्य पुत्राणां नारदाच्छीलशालिनाम् । अन्वतप्यत क: शोचन् सुप्रजस्त्वं शुचां पदम् ॥ २३ ॥
नारदामुळे शीलवान पुत्रांचा नाश/वियोग ऐकून दक्ष शोकाने व्याकुळ झाला. उत्तम संततीचा पिता असूनही तो दुःखाच्या अवस्थेला पोहोचला.
Verse 24
स भूय: पाञ्चजन्यायामजेन परिसान्त्वित: । पुत्रानजनयद्दक्ष: सवलाश्वान्सहस्रिण: ॥ २४ ॥
पुत्रवियोगाने शोकाकुल झालेल्या दक्षाला अज ब्रह्मांनी उपदेश देऊन शांत केले. मग त्याने पत्नी पाञ्चजन्येच्या गर्भात एक हजार पुत्र उत्पन्न केले; ते सवलाश्व म्हणून ओळखले गेले.
Verse 25
ते च पित्रा समादिष्टा: प्रजासर्गे धृतव्रता: । नारायणसरो जग्मुर्यत्र सिद्धा: स्वपूर्वजा: ॥ २५ ॥
पित्याच्या आज्ञेने प्रजा-सृष्टीसाठी दृढ व्रत धारण करून तेही नारायण-सरोवरास गेले; जिथे त्यांच्या ज्येष्ठ बंधूंनी पूर्वी सिद्धी प्राप्त केली होती।
Verse 26
तदुपस्पर्शनादेव विनिर्धूतमलाशया: । जपन्तो ब्रह्म परमं तेपुस्तत्र महत्तप: ॥ २६ ॥
त्या पवित्र जलाच्या स्पर्शानेच त्यांच्या अंतःकरणातील मलिन इच्छा नष्ट झाल्या; ते ओंकारादि परब्रह्माचा जप करीत तेथे महान तप करू लागले।
Verse 27
अब्भक्षा: कतिचिन्मासान् कतिचिद्वायुभोजना: । आराधयन् मन्त्रमिममभ्यस्यन्त इडस्पतिम् ॥ २७ ॥ ॐ नमो नारायणाय पुरुषाय महात्मने । विशुद्धसत्त्वधिष्ण्याय महाहंसाय धीमहि ॥ २८ ॥
काही महिने ते फक्त पाणी पित, तर काही काळ वायूलाच आहार मानत; अशा महान तपात त्यांनी हा मंत्र जपून इडस्पती नारायणाची आराधना केली।
Verse 28
अब्भक्षा: कतिचिन्मासान् कतिचिद्वायुभोजना: । आराधयन् मन्त्रमिममभ्यस्यन्त इडस्पतिम् ॥ २७ ॥ ॐ नमो नारायणाय पुरुषाय महात्मने । विशुद्धसत्त्वधिष्ण्याय महाहंसाय धीमहि ॥ २८ ॥
ॐ—महात्मा पुरुष नारायणास नमस्कार; जो विशुद्ध सत्त्वाचे धाम आहेत त्या महाहंसाचे आम्ही ध्यान करतो।
Verse 29
इति तानपि राजेन्द्र प्रजासर्गधियो मुनि: । उपेत्य नारद: प्राह वाच: कूटानि पूर्ववत् ॥ २९ ॥
हे राजेंद्र! प्रजा-सृष्टीच्या हेतूने तपात रत असलेल्या त्या पुत्रांकडेही नारद मुनी आले आणि पूर्वीप्रमाणेच कूट वचने बोलले।
Verse 30
दाक्षायणा: संशृणुत गदतो निगमं मम । अन्विच्छतानुपदवीं भ्रातृणां भ्रातृवत्सला: ॥ ३० ॥
हे दक्षपुत्रांनो, माझे उपदेशवचन लक्षपूर्वक ऐका. तुम्ही ज्येष्ठ बंधू हर्यश्वांवर फार प्रेम करता; म्हणून त्यांच्या पावलावर पाऊल ठेवून त्यांचाच मार्ग अनुसरा.
Verse 31
भ्रातृणां प्रायणं भ्राता योऽनुतिष्ठति धर्मवित् । स पुण्यबन्धु: पुरुषो मरुद्भि: सह मोदते ॥ ३१ ॥
जो भाऊ धर्मतत्त्व जाणतो, तो ज्येष्ठ बंधूंच्या पावलांवर चालतो. असा पुण्यशील बंधू भ्रातृस्नेहयुक्त मरुत् इत्यादी देवांसह संगती मिळवून आनंदित होतो.
Verse 32
एतावदुक्त्वा प्रययौ नारदोऽमोघदर्शन: । तेऽपि चान्वगमन् मार्गं भ्रातृणामेव मारिष ॥ ३२ ॥
शुकदेव गोस्वामी म्हणाले: हे श्रेष्ठ आर्य, इतके सांगून अमोघ कृपादृष्टी असलेले नारद मुनी आपल्या योजनेप्रमाणे निघून गेले. दक्षपुत्रांनीही ज्येष्ठ बंधूंचाच मार्ग धरला; संतती निर्माण न करता ते कृष्णचेतनेत रमले.
Verse 33
सध्रीचीनं प्रतीचीनं परस्यानुपथं गता: । नाद्यापि ते निवर्तन्ते पश्चिमा यामिनीरिव ॥ ३३ ॥
सवलाश्व योग्य मार्गावर गेले—जो भक्तिसेवेच्या जीवनपद्धतीने किंवा परम पुरुषोत्तमाच्या कृपेने प्राप्त होतो. पश्चिमेकडे गेलेल्या रात्रींसारखे ते आजवर परतले नाहीत.
Verse 34
एतस्मिन् काल उत्पातान् बहून् पश्यन् प्रजापति: । पूर्ववन्नारदकृतं पुत्रनाशमुपाशृणोत् ॥ ३४ ॥
त्या वेळी प्रजापती दक्षाने अनेक अशुभ संकेत पाहिले. मग विविध ठिकाणांहून त्याने ऐकले की नारदांच्या उपदेशानुसार त्याचा दुसरा पुत्रसमूह सवलाश्वही ज्येष्ठ बंधूंच्या मार्गाने गेला आहे; त्यामुळे पूर्वीप्रमाणे पुत्रनाश झाला.
Verse 35
चुक्रोध नारदायासौ पुत्रशोकविमूर्च्छित: । देवर्षिमुपलभ्याह रोषाद्विस्फुरिताधर: ॥ ३५ ॥
सवलाश्वही भगवद्भक्तीसेवेसाठी हा लोक सोडून गेले, हे ऐकताच दक्ष नारदावर क्रोधावला आणि पुत्रशोकाने जणू मूर्छित झाला. देवर्षि नारद समोर येताच त्याचे ओठ रागाने थरथरले आणि तो बोलू लागला।
Verse 36
श्रीदक्ष उवाच अहो असाधो साधूनां साधुलिङ्गेन नस्त्वया । असाध्वकार्यर्भकाणां भिक्षोर्मार्ग: प्रदर्शित: ॥ ३६ ॥
श्रीदक्ष म्हणाले—अहो, हे असाधू! साधूचा वेष घेऊनही तू साधू नाहीस. भिक्षू असून तू माझ्या निरागस मुलांना त्यागाचा मार्ग दाखवून माझ्यावर घोर अन्याय केला आहेस।
Verse 37
ऋणैस्त्रिभिरमुक्तानाममीमांसितकर्मणाम् । विघात: श्रेयस: पाप लोकयोरुभयो: कृत: ॥ ३७ ॥
ते तिन्ही ऋणांतून मुक्त नव्हते आणि कर्तव्यांचा विचारही केला नव्हता. हे नारदा, पापस्वरूपा! ऋषी, देव आणि पित्याच्या ऋणाने बांधलेल्या माझ्या पुत्रांचे या लोकात व परलोकात—दोन्ही ठिकाणी कल्याण तू अडवलेस।
Verse 38
एवं त्वं निरनुक्रोशो बालानां मतिभिद्धरे: । पार्षदमध्ये चरसि यशोहा निरपत्रप: ॥ ३८ ॥
अशा रीतीने तू निर्दयपणे निरागस मुलांची बुद्धी फोडतोस आणि तरीही स्वतःला हरिचा पार्षद म्हणवतोस. तू भगवंताच्या यशाला कलंक लावला आहेस; तू निर्लज्ज व करुणाहीन आहेस. मग परमेश्वराच्या पार्षदांमध्ये तू कसा वावरतोस?
Verse 39
ननु भागवता नित्यं भूतानुग्रहकातरा: । ऋते त्वां सौहृदघ्नं वै वैरङ्करमवैरिणाम् ॥ ३९ ॥
भगवंताचे भक्त नेहमीच जीवांवर कृपा करण्यास आतुर असतात—तुझ्यावाचून. तू तर मैत्रीचा घात करणारा; ज्यांच्याशी वैर नाही त्यांच्यातही वैर निर्माण करणारा आहेस. भक्ताचा वेष घेऊन अशी घृणास्पद कृत्ये करताना तुला लाज वाटत नाही का?
Verse 40
नेत्थं पुंसां विराग: स्यात् त्वया केवलिना मृषा । मन्यसे यद्युपशमं स्नेहपाशनिकृन्तनम् ॥ ४० ॥
दक्ष प्रजापती म्हणाला—हे केवलिन! केवळ वैराग्य जागविल्याने पुरुषांचा संसारविराग होत नाही; तुझे म्हणणे खोटे आहे. पूर्ण ज्ञान न जागता, तू जसा वेष बदललास तसा फक्त वेषांतर केल्याने स्नेहपाश तुटत नाही।
Verse 41
नानुभूय न जानाति पुमान् विषयतीक्ष्णताम् । निर्विद्यते स्वयं तस्मान्न तथा भिन्नधी: परै: ॥ ४१ ॥
मनुष्य विषयभोगाची तीक्ष्ण वेदना स्वतः अनुभवल्याशिवाय जाणत नाही; म्हणून तो स्वतःच निर्वेद पावतो. परक्यांनी बुद्धी बदललेला तितका विरक्त होत नाही, जितका स्वानुभवाने बुद्धी बदललेला होतो।
Verse 42
यन्नस्त्वं कर्मसन्धानां साधूनां गृहमेधिनाम् । कृतवानसि दुर्मर्षं विप्रियं तव मर्षितम् ॥ ४२ ॥
तू आमच्यासारख्या वेदविधीनुसार कर्मकांड करणाऱ्या, गृहस्थधर्म पाळणाऱ्या साधू गृहमेधिनांवर अत्यंत असह्य असे अप्रिय कृत्य केलेस; ते मी सहन करतो. पत्नी-पुत्रांसह गृहस्थ असूनही मी यज्ञ-व्रतांचे पालन करतो; पण तू विनाकारण माझ्या पुत्रांना त्यागमार्गाकडे भुलवलेस—हे एकदा सह्य आहे।
Verse 43
तन्तुकृन्तन यन्नस्त्वमभद्रमचर: पुन: । तस्माल्लोकेषु ते मूढ न भवेद्भ्रमत: पदम् ॥ ४३ ॥
हे तंतुकृंतन! तू एकदा माझे पुत्र हिरावून घेतलेस, आणि आता पुन्हा तेच अशुभ कृत्य केलेस. म्हणून हे मूढा, मी तुला शाप देतो—तू सर्व लोकांत भटकशील, पण कुठेही तुझे स्थिर निवासस्थान होणार नाही।
Verse 44
श्रीशुक उवाच प्रतिजग्राह तद्बाढं नारद: साधुसम्मत: । एतावान्साधुवादो हि तितिक्षेतेश्वर: स्वयम् ॥ ४४ ॥
श्रीशुकदेव गोस्वामी म्हणाला—हे राजा! साधूंमध्ये मान्य नारद मुनींनी दक्षाच्या शापावर “तद् बाढम्—ठीक आहे” असे म्हणत तो स्वीकारला. हीच साधुता—समर्थ असूनही तो सहन करतो आणि प्रत्युत्तरादाखल शाप देत नाही।
Frequently Asked Questions
The Haryaśvas interpret it as a complete map of saṁsāra and liberation: (1) ‘one man’ = the Supreme Enjoyer, Bhagavān, independent of guṇas; (2) ‘hole with no return’ = either descent into Pātāla (rare return) and, more importantly, entry into Vaikuṇṭha (no return to misery); (3) ‘unchaste woman’ = fickle, passion-mixed intelligence that changes ‘dress’ (identities) to attract the jīva; (4) ‘husband’ = the conditioned soul enslaved by that buddhi; (5) ‘river flowing both ways’ = prakṛti’s cycles of creation and dissolution; (6) ‘house of twenty-five’ = the tattva framework (elements) resting in the Supreme as cause and controller; (7) ‘haṁsa’ = śāstra-guided discrimination between matter and spirit; (8) ‘razors and thunderbolts’ = relentless kāla driving all change. The point is that without knowing these truths, producing progeny as an ultimate goal is spiritually misdirected.
Dakṣa argues from pravṛtti-mārga (world-maintaining duty): before adopting renunciation, one should discharge obligations to devas (through yajña), ṛṣis (through study/teaching), and pitṛs/father (through progeny and lineage rites). He sees Nārada’s instruction as inducing vairāgya without sufficient experiential maturity. The Bhāgavata, however, frames Nārada’s intervention as higher guidance: when bhakti awakens and the goal (ending bondage) is understood, the supreme duty becomes surrender to Nārāyaṇa.