Adhyaya 18
Diti’s Puṁsavana Vow, Indra’s Intervention, and the Birth of the Maruts
या अध्यायात वंशपरंपरेचा धागा पुढे जातो—अदितीच्या पुत्रांच्या (आदित्यांच्या) काही प्रमुख शाखा पूर्ण करून कथा दितीच्या दैत्यवंशाकडे वळते आणि यज्ञरचना व ऋषिउत्पत्तीशी जोडलेली वंशावळ धर्म-भक्तीच्या कारण-फलाशी जोडते. हिरण्याक्ष व हिरण्यकशिपूच्या शोकाने दिती इंद्रवधासाठी पुत्रप्राप्तीचा संकल्प करते. तिच्या सेवेमुळे प्रसन्न झालेला कश्यप वैष्णवभावयुक्त एक वर्षाचे पुंसवन-व्रत शुद्ध आचारनियमांसह अटीवर वरदान म्हणून देतो. आत्मरक्षणाच्या भीतीने इंद्र बाहेरून दितीची सेवा करत दोष शोधत राहतो; संध्याकाळी दितीकडून अनवधानाने मर्यादाभंग झाल्यावर इंद्र गर्भात प्रवेश करून भ्रूण प्रथम सात, मग एकोणपन्नास भागांत फाडतो. विष्णुकृपेने ते जिवंत राहून मरुत बनतात व पुढे इंद्राचे सहकारी होतात. शेवटी इंद्र अपराध मान्य करतो, दिती शुद्ध व संतुष्ट होते, आणि शुकदेव परीक्षिताला पुढील प्रश्नांसाठी आमंत्रित करून देव-असुर कथानक पुढे नेतात।
Shlokas
Verse 1
श्रीशुक उवाच पृश्निस्तु पत्नी सवितु: सावित्रीं व्याहृतिं त्रयीम् । अग्निहोत्रं पशुं सोमं चातुर्मास्यं महामखान् ॥ १ ॥
श्रीशुकदेव गोस्वामी म्हणाले—सविताची पत्नी पृश्नी हिने सावित्री, व्याहृती व त्रयी या तीन कन्या आणि अग्निहोत्र, पशु, सोम, चातुर्मास्य व महायज्ञ हे पुत्र प्रसविले।
Verse 2
सिद्धिर्भगस्य भार्याङ्ग महिमानं विभुं प्रभुम् । आशिषं च वरारोहां कन्यां प्रासूत सुव्रताम् ॥ २ ॥
हे राजन्, भगाची पत्नी सिद्धी हिने महिमा, विभु व प्रभु हे तीन पुत्र आणि अत्यंत सुंदर आशिष् नावाची एक कन्या प्रसविली।
Verse 3
धातु: कुहू: सिनीवाली राका चानुमतिस्तथा । सायं दर्शमथ प्रात: पूर्णमासमनुक्रमात् ॥ ३ ॥ अग्नीन् पुरीष्यानाधत्त क्रियायां समनन्तर: । चर्षणी वरुणस्यासीद्यस्यां जातो भृगु: पुन: ॥ ४ ॥
धाताची पत्नी कुहू, सिनीवाली, राका व अनुमती होत्या; त्यांच्यापासून अनुक्रमे सायं, दर्श, प्रातः व पूर्णमास हे पुत्र झाले. पुढे विधाताने क्रिया हिच्या गर्भात पुरीष्य नावाचे पाच अग्निदेव उत्पन्न केले. वरुणाची पत्नी चर्षणी होती; तिच्या गर्भात ब्रह्मपुत्र भृगु यांचा पुनर्जन्म झाला।
Verse 4
धातु: कुहू: सिनीवाली राका चानुमतिस्तथा । सायं दर्शमथ प्रात: पूर्णमासमनुक्रमात् ॥ ३ ॥ अग्नीन् पुरीष्यानाधत्त क्रियायां समनन्तर: । चर्षणी वरुणस्यासीद्यस्यां जातो भृगु: पुन: ॥ ४ ॥
धाताची पत्नी कुहू, सिनीवाली, राका व अनुमती होत्या; त्यांच्यापासून अनुक्रमे सायं, दर्श, प्रातः व पूर्णमास हे पुत्र झाले. पुढे विधाताने क्रिया हिच्या गर्भात पुरीष्य नावाचे पाच अग्निदेव उत्पन्न केले. वरुणाची पत्नी चर्षणी होती; तिच्या गर्भात ब्रह्मपुत्र भृगु यांचा पुनर्जन्म झाला।
Verse 5
वाल्मीकिश्च महायोगी वल्मीकादभवत्किल । अगस्त्यश्च वसिष्ठश्च मित्रावरुणयोऋर्षी ॥ ५ ॥
वरुणाच्या रेतसापासून महायोगी वाल्मीकी वल्मीकातून जन्मला, असे सांगितले जाते. भृगु व वाल्मीकी हे वरुणाचे विशेष पुत्र, तर अगस्त्य व वसिष्ठ हे मित्र व वरुण या दोघांचे संयुक्त पुत्र ऋषी होत.
Verse 6
रेत: सिषिचतु: कुम्भे उर्वश्या: सन्निधौ द्रुतम् । रेवत्यां मित्र उत्सर्गमरिष्टं पिप्पलं व्यधात् ॥ ६ ॥
उर्वशीच्या सान्निध्यात मित्र व वरुण यांनी त्वरेने कुम्भात रेत स्रवून ते जतन केले. पुढे त्या कुम्भातून अगस्त्य व वसिष्ठ प्रकट झाले; तसेच पत्नी रेवतीच्या गर्भात मित्राने उत्सर्ग, अरिष्ट व पिप्पल असे तीन पुत्र उत्पन्न केले.
Verse 7
पौलोम्यामिन्द्र आधत्त त्रीन् पुत्रानिति न: श्रुतम् । जयन्तमृषभं तात तृतीयं मीढुषं प्रभु: ॥ ७ ॥
हे राजा परीक्षित, असे आम्ही ऐकले आहे की पौलोमीच्या गर्भात देवराज इंद्राने तीन पुत्र उत्पन्न केले—जयंत, ऋषभ आणि तिसरा मीढुष।
Verse 8
उरुक्रमस्य देवस्य मायावामनरूपिण: । कीर्तौ पत्न्यां बृहच्छ्लोकस्तस्यासन् सौभगादय: ॥ ८ ॥
अनेक शक्तींचे देव उरुक्रम यांनी आपल्या मायाशक्तीने वामनरूप धारण केले. कीर्ती नावाच्या पत्नीच्या गर्भात त्यांचा पुत्र बृहच्छ्लोक झाला; आणि त्याला सौभग इत्यादी अनेक पुत्र झाले.
Verse 9
तत्कर्मगुणवीर्याणि काश्यपस्य महात्मन: । पश्चाद्वक्ष्यामहेऽदित्यां यथैवावततार ह ॥ ९ ॥
पुढे (श्रीमद्भागवतातील अष्टम स्कंधात) आम्ही सांगू की महात्मा कश्यपांचा पुत्र म्हणून अदितीच्या गर्भातून उरुक्रम वामनदेव कसे अवतरले, त्यांनी तीन पावलांनी त्रिलोकी कशी व्यापली, तसेच त्यांची अद्भुत कर्मे, गुण व पराक्रम काय होते।
Verse 10
अथ कश्यपदायादान् दैतेयान् कीर्तयामि ते । यत्र भागवत: श्रीमान् प्रह्रादो बलिरेव च ॥ १० ॥
आता मी कश्यपापासून उत्पन्न, दितीच्या गर्भातून जन्मलेले दैत्यपुत्र सांगतो; याच वंशात श्रीमान् भागवत प्रह्लाद व बली महाराज प्रकट झाले।
Verse 11
दितेर्द्वावेव दायादौ दैत्यदानववन्दितौ । हिरण्यकशिपुर्नाम हिरण्याक्षश्च कीर्तितौ ॥ ११ ॥
दितीच्या गर्भातून प्रथम दोन पुत्र झाले—हिरण्यकशिपु व हिरण्याक्ष। ते दोघेही महाबलवान असून दैत्य-दानवांनी पूजिले जात.
Verse 12
हिरण्यकशिपोर्भार्या कयाधुर्नाम दानवी । जम्भस्य तनया सा तु सुषुवे चतुर: सुतान् ॥ १२ ॥ संह्रादं प्रागनुह्रादं ह्रादं प्रह्रादमेव च । तत्स्वसा सिंहिका नाम राहुं विप्रचितोऽग्रहीत् ॥ १३ ॥
हिरण्यकशिपुची पत्नी दानवी कयाधु, ती जम्भाची कन्या होती. तिने क्रमाने संह्राद, प्रागनुह्राद, ह्राद आणि प्रह्लाद असे चार पुत्र जन्मास घातले. त्यांची बहीण सिंहिका हिने विप्रचिताशी विवाह करून राहूला जन्म दिला.
Verse 13
हिरण्यकशिपोर्भार्या कयाधुर्नाम दानवी । जम्भस्य तनया सा तु सुषुवे चतुर: सुतान् ॥ १२ ॥ संह्रादं प्रागनुह्रादं ह्रादं प्रह्रादमेव च । तत्स्वसा सिंहिका नाम राहुं विप्रचितोऽग्रहीत् ॥ १३ ॥
हिरण्यकशिपुची पत्नी दानवी कयाधु, ती जम्भाची कन्या होती. तिने क्रमाने संह्राद, प्रागनुह्राद, ह्राद आणि प्रह्लाद असे चार पुत्र जन्मास घातले. त्यांची बहीण सिंहिका हिने विप्रचिताशी विवाह करून राहूला जन्म दिला.
Verse 14
शिरोऽहरद्यस्य हरिश्चक्रेण पिबतोऽमृतम् । संह्रादस्य कृतिर्भार्यासूत पञ्चजनं तत: ॥ १४ ॥
देवतांमध्ये छद्मरूपाने अमृत पित असलेल्या राहूचे शिर हरिने आपल्या चक्राने छेदले. संह्रादाची पत्नी कृति होती; तिच्यापासून संह्रादाला पंचजन नावाचा पुत्र झाला.
Verse 15
ह्रादस्य धमनिर्भार्यासूत वातापिमिल्वलम् । योऽगस्त्याय त्वतिथये पेचे वातापिमिल्वल: ॥ १५ ॥
ह्लादाची पत्नी धमनी होती. तिच्या पोटी वातापि व इल्वल असे दोन पुत्र झाले. अगस्त्य मुनी इल्वलाचे अतिथी झाले तेव्हा इल्वलाने मेंढ्याच्या रूपातील वातापिला शिजवून त्यांना भोजन दिले.
Verse 16
अनुह्रादस्य सूर्यायां बाष्कलो महिषस्तथा । विरोचनस्तु प्राह्रादिर्देव्यां तस्याभवद्बलि: ॥ १६ ॥
अनुह्लादाची पत्नी सूर्याऽ होती. तिच्या पोटी बाष्कल आणि महिष असे दोन पुत्र झाले. प्रह्लादाचा एक पुत्र विरोचन होता; विरोचनाच्या पत्नीपासून बलि महाराज जन्मले.
Verse 17
बाणज्येष्ठं पुत्रशतमशनायां ततोऽभवत् । तस्यानुभावं सुश्लोक्यं पश्चादेवाभिधास्यते ॥ १७ ॥
त्यानंतर बलि महाराजांनी अशना हिच्या गर्भात शंभर पुत्र उत्पन्न केले. त्या शंभर पुत्रांमध्ये राजा बाण हा ज्येष्ठ होता. बलि महाराजांचे अत्यंत स्तुत्य पराक्रम पुढे (अष्टम स्कंधात) वर्णिले जातील.
Verse 18
बाण आराध्य गिरिशं लेभे तद्गणमुख्यताम् । यत्पार्श्वे भगवानास्ते ह्यद्यापि पुरपालक: ॥ १८ ॥
राजा बाणाने गिरिश (भगवान शिव) यांची आराधना करून त्यांच्या गणांमध्ये प्रमुख पद मिळविले. आजही भगवान शंकर त्याच्या जवळ उभे राहून त्याची राजधानी रक्षण करतात.
Verse 19
मरुतश्च दिते: पुत्राश्चत्वारिंशन्नवाधिका: । त आसन्नप्रजा: सर्वे नीता इन्द्रेण सात्मताम् ॥ १९ ॥
दितीच्या गर्भातून एकोणपन्नास मरुत् देवही जन्मले. त्यांना कोणतीही संतती नव्हती. जरी ते दितीपासून जन्मले तरी इंद्राने त्यांना देवपद देऊन आपल्या समकक्ष केले.
Verse 20
श्रीराजोवाच कथं त आसुरं भावमपोह्यौत्पत्तिकं गुरो । इन्द्रेण प्रापिता: सात्म्यं किं तत्साधु कृतं हि तै: ॥ २० ॥
राजा परीक्षित म्हणाला: हे गुरुदेव, मरुतांनी आपला जन्मजात आसुरी स्वभाव सोडून इंद्रासारखे देवत्व कसे प्राप्त केले? त्यांनी असे कोणते सत्कर्म केले होते?
Verse 21
इमे श्रद्दधते ब्रह्मन्नृषयो हि मया सह । परिज्ञानाय भगवंस्तन्नो व्याख्यातुमर्हसि ॥ २१ ॥
हे ब्रह्मन्! मी आणि माझ्यासोबत असलेले हे सर्व ऋषी हे जाणून घेण्यासाठी अत्यंत उत्सुक आहोत. म्हणून हे महात्मन्, कृपया आम्हाला याचे कारण सांगा.
Verse 22
श्रीसूत उवाच तद्विष्णुरातस्य स बादरायणि- र्वचो निशम्यादृतमल्पमर्थवत् । सभाजयन् सन्निभृतेन चेतसा जगाद सत्रायण सर्वदर्शन: ॥ २२ ॥
श्री सूत गोस्वामी म्हणाले: हे शौनक, महाराज परीक्षितांचे आदरपूर्ण, मोजके आणि अर्थपूर्ण बोलणे ऐकून, सर्वज्ञ असलेल्या शुकदेव गोस्वामींनी आनंदाने त्यांच्या प्रयत्नांची प्रशंसा केली आणि उत्तर दिले.
Verse 23
श्रीशुक उवाच हतपुत्रा दिति: शक्रपार्ष्णिग्राहेण विष्णुना । मन्युना शोकदीप्तेन ज्वलन्ती पर्यचिन्तयत् ॥ २३ ॥
श्री शुकदेव गोस्वामी म्हणाले: इंद्राला मदत करण्यासाठी भगवान विष्णूंनी दितीच्या दोन पुत्रांचा (हिरण्याक्ष आणि हिरण्यकशिपू) वध केला. पुत्रांच्या मृत्यूमुळे शोक आणि क्रोधाने जळणाऱ्या दितीने असा विचार केला.
Verse 24
कदा नु भ्रातृहन्तारमिन्द्रियाराममुल्बणम् । अक्लिन्नहृदयं पापं घातयित्वा शये सुखम् ॥ २४ ॥
इंद्र इंद्रियसुखात रमणारा, अत्यंत क्रूर, कठोर हृदयाचा आणि पापी आहे. त्याने विष्णूच्या माध्यमातून माझ्या पुत्रांचा (भावांचा) वध करविला आहे. त्या पापी भावांच्या मारेकऱ्याला मारून मी कधी सुखाने झोपेन?
Verse 25
कृमिविड्भस्मसंज्ञासीद्यस्येशाभिहितस्य च । भूतध्रुक् तत्कृते स्वार्थं किं वेद निरयो यत: ॥ २५ ॥
मृत्यूनंतर, राजे आणि महान नेत्यांची शरीरे कृमी, विष्ठा किंवा राखेत रूपांतरित होतात. जर कोणी अशा शरीराच्या रक्षणासाठी मत्सराने इतरांची हत्या करत असेल, तर त्याला जीवनाचे खरे हित माहित आहे का? निश्चितच नाही, कारण जो इतर जीवांचा द्वेष करतो, तो नक्कीच नरकात जातो.
Verse 26
आशासानस्य तस्येदं ध्रुवमुन्नद्धचेतस: । मदशोषक इन्द्रस्य भूयाद्येन सुतो हि मे ॥ २६ ॥
दितीने विचार केला: इंद्र आपले शरीर शाश्वत मानतो, आणि म्हणून तो बेलगाम झाला आहे. म्हणून मला असा मुलगा हवा आहे जो इंद्राचा हा वेडेपणा दूर करू शकेल. मला यात मदत करण्यासाठी काही उपाय योजू दे.
Verse 27
इति भावेन सा भर्तुराचचारासकृत्प्रियम् । शुश्रूषयानुरागेण प्रश्रयेण दमेन च ॥ २७ ॥ भक्त्या परमया राजन् मनोज्ञैर्वल्गुभाषितै: । मनो जग्राह भावज्ञा सस्मितापाङ्गवीक्षणै: ॥ २८ ॥
अशा प्रकारे विचार करून [इंद्राला मारण्यासाठी पुत्राच्या इच्छेने], दितीने आपल्या आनंददायी वागणुकीने कश्यपांना संतुष्ट करण्यासाठी सतत कार्य करण्यास सुरुवात केली. हे राजा, दितीने कश्यपांच्या आज्ञांचे पालन अत्यंत निष्ठेने केले, जसे त्यांना हवे होते. सेवा, प्रेम, नम्रता आणि संयमाने, आपल्या पतीला संतुष्ट करण्यासाठी अत्यंत गोड शब्दांनी, आणि स्मितहास्य व कटाक्षांनी, दितीने त्यांचे मन आकर्षित केले आणि त्याला आपल्या नियंत्रणात आणले.
Verse 28
इति भावेन सा भर्तुराचचारासकृत्प्रियम् । शुश्रूषयानुरागेण प्रश्रयेण दमेन च ॥ २७ ॥ भक्त्या परमया राजन् मनोज्ञैर्वल्गुभाषितै: । मनो जग्राह भावज्ञा सस्मितापाङ्गवीक्षणै: ॥ २८ ॥
अशा प्रकारे विचार करून [इंद्राला मारण्यासाठी पुत्राच्या इच्छेने], दितीने आपल्या आनंददायी वागणुकीने कश्यपांना संतुष्ट करण्यासाठी सतत कार्य करण्यास सुरुवात केली. हे राजा, दितीने कश्यपांच्या आज्ञांचे पालन अत्यंत निष्ठेने केले, जसे त्यांना हवे होते. सेवा, प्रेम, नम्रता आणि संयमाने, आपल्या पतीला संतुष्ट करण्यासाठी अत्यंत गोड शब्दांनी, आणि स्मितहास्य व कटाक्षांनी, दितीने त्यांचे मन आकर्षित केले आणि त्याला आपल्या नियंत्रणात आणले.
Verse 29
एवं स्त्रिया जडीभूतो विद्वानपि मनोज्ञया । बाढमित्याह विवशो न तच्चित्रं हि योषिति ॥ २९ ॥
जरी कश्यप मुनी एक विद्वान पंडित होते, तरीही ते दितीच्या कृत्रिम वागणुकीने मोहित झाले, ज्यामुळे ते तिच्या नियंत्रणाखाली आले. म्हणून त्यांनी आपल्या पत्नीला आश्वासन दिले की ते तिच्या इच्छा पूर्ण करतील. पतीचे असे वचन अजिबात आश्चर्यकारक नाही.
Verse 30
विलोक्यैकान्तभूतानि भूतान्यादौ प्रजापति: । स्त्रियं चक्रे स्वदेहार्धं यया पुंसां मतिर्हृता ॥ ३० ॥
सृष्टीच्या आरंभी प्रजापती ब्रह्म्याने पाहिले की सर्व जीव अनासक्त आहेत. प्रजावृद्धीसाठी त्याने पुरुषाच्या देहाच्या श्रेष्ठ अर्धातून स्त्रीची निर्मिती केली; तिच्या स्वभावाने पुरुषाचे मन हरपते.
Verse 31
एवं शुश्रूषितस्तात भगवान् कश्यप: स्त्रिया । प्रहस्य परमप्रीतो दितिमाहाभिनन्द्य च ॥ ३१ ॥
अशा प्रकारे पत्नी दितीच्या सेवाशुश्रूषेने संतुष्ट होऊन भगवान कश्यप अत्यंत प्रसन्न झाले. ते हसले आणि दितीचे अभिनंदन करून तिला असे म्हणाले.
Verse 32
श्रीकश्यप उवाच वरं वरय वामोरु प्रीतस्तेऽहमनिन्दिते । स्त्रिया भर्तरि सुप्रीते क: काम इह चागम: ॥ ३२ ॥
श्री कश्यप म्हणाले—हे सुंदर उरू असणाऱ्या, हे निर्दोषे! तुझ्या वर्तनाने मी अत्यंत प्रसन्न आहे. तुला जो वर हवा तो माग. पती प्रसन्न असता स्त्रीला या लोकात वा परलोकात कोणती इच्छा कठीण असते?
Verse 33
पतिरेव हि नारीणां दैवतं परमं स्मृतम् । मानस: सर्वभूतानां वासुदेव: श्रिय: पति: ॥ ३३ ॥ स एव देवतालिङ्गैर्नामरूपविकल्पितै: । इज्यते भगवान् पुम्भि: स्त्रीभिश्च पतिरूपधृक् ॥ ३४ ॥
स्त्रियांसाठी पतीच परम दैवत मानला आहे. सर्व प्राण्यांच्या हृदयात श्रीलक्ष्मीपती वासुदेव वास करतो. कर्मकांडी लोक देवतांच्या विविध नाम-रूपांनी त्याच भगवंताची पूजा करतात; तसेच स्त्रिया पती-रूपाने भगवंताची उपासना करतात.
Verse 34
पतिरेव हि नारीणां दैवतं परमं स्मृतम् । मानस: सर्वभूतानां वासुदेव: श्रिय: पति: ॥ ३३ ॥ स एव देवतालिङ्गैर्नामरूपविकल्पितै: । इज्यते भगवान् पुम्भि: स्त्रीभिश्च पतिरूपधृक् ॥ ३४ ॥
स्त्रियांसाठी पतीच परम दैवत मानला आहे. सर्व प्राण्यांच्या हृदयात श्रीलक्ष्मीपती वासुदेव वास करतो. कर्मकांडी लोक देवतांच्या विविध नाम-रूपांनी त्याच भगवंताची पूजा करतात; तसेच स्त्रिया पती-रूपाने भगवंताची उपासना करतात.
Verse 35
तस्मात्पतिव्रता नार्य: श्रेयस्कामा: सुमध्यमे । यजन्तेऽनन्यभावेन पतिमात्मानमीश्वरम् ॥ ३५ ॥
म्हणून, हे सुमध्यमे, जे स्त्रिया परम श्रेय इच्छितात त्या पतिव्रता होऊन पतीच्या आज्ञेत राहाव्यात आणि अनन्य भावाने पतीला वासुदेवाचा प्रतिनिधी मानून भक्तीने पूजावे।
Verse 36
सोऽहं त्वयार्चितो भद्रे ईदृग्भावेन भक्तित: । तं ते सम्पादये काममसतीनां सुदुर्लभम् ॥ ३६ ॥
हे भद्रे, तू मला परमेश्वराचा प्रतिनिधी मानून ज्या भक्तिभावाने पूजलेस, त्यामुळं मी प्रसन्न आहे; म्हणून असती स्त्रियांना जे अत्यंत दुर्लभ, ते तुझे इच्छित मी पूर्ण करीन।
Verse 37
दितिरुवाच वरदो यदि मे ब्रह्मन् पुत्रमिन्द्रहणं वृणे । अमृत्युं मृतपुत्राहं येन मे घातितौ सुतौ ॥ ३७ ॥
दिती म्हणाली—हे ब्रह्मन्, हे वरद! मी पुत्रहारा झाले आहे. तुम्ही वर द्याल तर मला इंद्राचा वध करणारा अमर पुत्र हवा आहे; कारण विष्णूच्या सहाय्याने इंद्राने माझे दोन पुत्र मारले।
Verse 38
निशम्य तद्वचो विप्रो विमना: पर्यतप्यत । अहो अधर्म: सुमहानद्य मे समुपस्थित: ॥ ३८ ॥
दितीचे वचन ऐकून कश्यप मुनी अत्यंत खिन्न झाले व अंतःकरणाने व्याकुळ झाले. ते म्हणाले—“अहो! आज माझ्यासमोर इंद्रवधासारखा महान अधर्म उभा राहिला आहे.”
Verse 39
अहो अर्थेन्द्रियारामो योषिन्मय्येह मायया । गृहीतचेता: कृपण: पतिष्ये नरके ध्रुवम् ॥ ३९ ॥
कश्यप मुनी मनात म्हणाले—“अहो! मी अर्थ व इंद्रियसुखात रमलो आहे. याच संधीचा लाभ घेऊन भगवंताची माया स्त्रीरूपाने (माझ्या पत्नीच्या रूपाने) माझे चित्त बांधून घेत आहे. म्हणून मी नक्कीच कृपण असून नरकाकडे घसरत जाईन.”
Verse 40
कोऽतिक्रमोऽनुवर्तन्त्या: स्वभावमिह योषित: । धिङ्मां बताबुधं स्वार्थे यदहं त्वजितेन्द्रिय: ॥ ४० ॥
ही स्त्री तिच्या स्वभावाला अनुसरून वागत आहे, म्हणून तिला दोष देण्यात अर्थ नाही. पण अरेरे! मला धिक्कार असो, कारण मी अज्ञानी राहिलो आणि इंद्रियांवर ताबा न ठेवल्यामुळे माझे हित कशात आहे हे मला कळले नाही.
Verse 41
शरत्पद्मोत्सवं वक्त्रं वचश्च श्रवणामृतम् । हृदयं क्षुरधाराभं स्त्रीणां को वेद चेष्टितम् ॥ ४१ ॥
स्त्रियांचा चेहरा शरद ऋतूतील उमललेल्या कमळाप्रमाणे सुंदर असतो आणि त्यांचे बोलणे कानांना अमृतासारखे गोड वाटते, पण त्यांचे हृदय वस्तऱ्याच्या धारेप्रमाणे तीक्ष्ण असते. अशा परिस्थितीत स्त्रियांचे वागणे कोणाला समजू शकेल?
Verse 42
न हि कश्चित्प्रिय: स्त्रीणामञ्जसा स्वाशिषात्मनाम् । पतिं पुत्रं भ्रातरं वा घ्नन्त्यर्थे घातयन्ति च ॥ ४२ ॥
आपला स्वार्थ साधण्यासाठी स्त्रिया पुरुषांशी असे वागतात की जणू ते त्यांना अत्यंत प्रिय आहेत, पण प्रत्यक्षात त्यांना कोणीही प्रिय नसते. आपल्या स्वार्थासाठी त्या पती, पुत्र किंवा भावालाही मारू शकतात किंवा दुसऱ्याकडून मारवू शकतात.
Verse 43
प्रतिश्रुतं ददामीति वचस्तन्न मृषा भवेत् । वधं नार्हति चेन्द्रोऽपि तत्रेदमुपकल्पते ॥ ४३ ॥
मी वरदान देण्याचे वचन दिले आहे, ते खोटे ठरू शकत नाही. पण इंद्राचा वध करणेही योग्य नाही. अशा परिस्थितीत, मी हा उपाय योजला आहे.
Verse 44
इति सञ्चिन्त्य भगवान्मारीच: कुरुनन्दन । उवाच किञ्चित् कुपित आत्मानं च विगर्हयन् ॥ ४४ ॥
श्री शुकदेव गोस्वामी म्हणाले: हे कुरुनंदन (परीक्षित), असा विचार करून भगवान कश्यप मुनींना थोडा राग आला. स्वतःची निंदा करत ते दितीला म्हणाले.
Verse 45
श्रीकश्यप उवाच पुत्रस्ते भविता भद्रे इन्द्रहादेवबान्धव: । संवत्सरं व्रतमिदं यद्यञ्जो धारयिष्यसि ॥ ४५ ॥
श्रीकश्यप म्हणाले—हे भद्रे, तू माझ्या सांगण्यानुसार हे व्रत एक वर्ष निष्ठेने पाळशील तर इंद्राचा वध करू शकेल असा पुत्र तुला होईल; पण वैष्णव-नियमांच्या या व्रतापासून तू ढळलीस तर इंद्रास अनुकूल देवबंधू पुत्र होईल।
Verse 46
दितिरुवाच धारयिष्ये व्रतं ब्रह्मन्ब्रूहि कार्याणि यानि मे । यानि चेह निषिद्धानि न व्रतं घ्नन्ति यान्युत ॥ ४६ ॥
दिती म्हणाली—हे ब्राह्मण, मी हे व्रत नक्कीच धारण करीन. मला कोणती कर्तव्ये करायची, काय निषिद्ध आहे, आणि कोणत्या गोष्टींनी व्रत भंग होत नाही—हे सर्व स्पष्ट सांगा।
Verse 47
श्रीकश्यप उवाच न हिंस्याद्भूतजातानि न शपेन्नानृतं वदेत् । न छिन्द्यान्नखरोमाणि न स्पृशेद्यदमङ्गलम् ॥ ४७ ॥
श्रीकश्यप म्हणाले—हे भद्रे, या व्रतासाठी कोणत्याही प्राण्याला हिंसा करू नकोस. कोणाला शाप देऊ नकोस, असत्य बोलू नकोस. नखे व केस कापू नकोस, आणि कवटी-हाडे इत्यादी अशुद्ध-अमंगळ वस्तूंना स्पर्श करू नकोस।
Verse 48
नाप्सु स्नायान्न कुप्येत न सम्भाषेत दुर्जनै: । न वसीताधौतवास: स्रजं च विधृतां क्वचित् ॥ ४८ ॥
श्रीकश्यप म्हणाले—हे भद्रे, स्नान करताना पाण्यात आत उतरू नकोस. राग करू नकोस. दुर्जनांशी बोलू नकोस वा संग करू नकोस. न धुतलेले वस्त्र घालू नकोस, आणि आधी घातलेली माळ कधीही धारण करू नकोस।
Verse 49
नोच्छिष्टं चण्डिकान्नं च सामिषं वृषलाहृतम् । भुञ्जीतोदक्यया दृष्टं पिबेन्नाञ्जलिना त्वप: ॥ ४९ ॥
उच्छिष्ट (जूठे) अन्न खाऊ नकोस, चंडिका (काली/दुर्गा) ला अर्पण केलेले अन्न खाऊ नकोस, मांस-माशाने दूषित अन्न घेऊ नकोस. शूद्राने आणलेले/स्पर्श केलेले तसेच रजस्वला स्त्रीने पाहिलेले अन्न खाऊ नकोस. आणि दोन्ही तळहात जोडून अंजलीने पाणी पिऊ नकोस।
Verse 50
नोच्छिष्टास्पृष्टसलिला सन्ध्यायां मुक्तमूर्धजा । अनर्चितासंयतवाक्नासंवीता बहिश्चरेत् ॥ ५० ॥
भोजनानंतर तोंड, हात व पाय धुतल्याशिवाय बाहेर जाऊ नये. संध्याकाळी किंवा मोकळ्या केसांनी बाहेर पडू नये; अलंकार/सज्जा व योग्य आच्छादनाशिवाय, असंयत वाणीनेही बाहेर फिरू नये.
Verse 51
नाधौतपादाप्रयता नार्द्रपादा उदक्शिरा: । शयीत नापराङ्नान्यैर्न नग्ना न च सन्ध्ययो: ॥ ५१ ॥
दोन्ही पाय धुतल्याशिवाय व शुद्ध न होता झोपू नये; ओल्या पायांनीही झोपू नये, तसेच डोके उत्तर किंवा पश्चिमेकडे करून झोपू नये. नग्न होऊन, इतर स्त्रियांबरोबर, तसेच सूर्योदय-सूर्यास्ताच्या वेळीही झोपू नये.
Verse 52
धौतवासा शुचिर्नित्यं सर्वमङ्गलसंयुता । पूजयेत्प्रातराशात्प्राग्गोविप्राञ् श्रियमच्युतम् ॥ ५२ ॥
धुतले वस्त्र परिधान करून, नित्य शुद्ध राहून आणि हळद, चंदन इत्यादी मंगल द्रव्यांनी सुशोभित होऊन, नाश्त्यापूर्वी गायी, ब्राह्मण, श्रीलक्ष्मीदेवी व अच्युत भगवान यांची पूजा करावी.
Verse 53
स्त्रियो वीरवतीश्चार्चेत्स्रग्गन्धबलिमण्डनै: । पतिं चार्च्योपतिष्ठेत ध्यायेत्कोष्ठगतं च तम् ॥ ५३ ॥
फुलांच्या माळा, चंदन, अलंकार इत्यादींनी, हे व्रत पाळणारी स्त्री पुत्रवती व पती जिवंत असलेल्या स्त्रियांची पूजा करावी. गर्भवती पत्नी पतीची पूजा करून प्रार्थना करावी आणि तोच आपल्या गर्भात स्थित आहे असे ध्यान करावे.
Verse 54
सांवत्सरं पुंसवनं व्रतमेतदविप्लुतम् । धारयिष्यसि चेत्तुभ्यं शक्रहा भविता सुत: ॥ ५४ ॥
कश्यप मुनी म्हणाले—‘पुंसवन’ नावाचे हे व्रत तू श्रद्धेने किमान एक वर्ष तरी निर्दोषपणे पाळशील, तर तुझा पुत्र इंद्राचा वध करणारा होईल; पण व्रतात त्रुटी झाली तर तो इंद्राचा मित्र बनेल.
Verse 55
बाढमित्यभ्युपेत्याथ दिती राजन्महामना: । कश्यपाद् गर्भमाधत्त व्रतं चाञ्जो दधार सा ॥ ५५ ॥
हे राजन् परीक्षित! दितीने “होय” म्हणत कश्यपांच्या आज्ञेनुसार पुंसवन शुद्धी-व्रत स्वीकारले. अत्यंत आनंदाने तिने कश्यपांकडून गर्भ धारण केला आणि श्रद्धेने व्रताचे पालन सुरू केले.
Verse 56
मातृष्वसुरभिप्रायमिन्द्र आज्ञाय मानद । शुश्रूषणेनाश्रमस्थां दितिं पर्यचरत्कवि: ॥ ५६ ॥
हे मानद राजन्! इंद्राने मावशी दितीचा हेतू ओळखून स्वतःच्या हितासाठी युक्ती केली. आश्रमात राहणाऱ्या दितीची तो सेवाशुश्रूषा करू लागला.
Verse 57
नित्यं वनात्सुमनस: फलमूलसमित्कुशान् । पत्राङ्कुरमृदोऽपश्च काले काल उपाहरत् ॥ ५७ ॥
तो दररोज वनातून सुगंधी फुले, फळे, मुळे, यज्ञासाठी समिधा व कुश आणत असे. योग्य वेळी तो पाने, कोंवळे अंकुर, माती आणि पाणीही आणून देई.
Verse 58
एवं तस्या व्रतस्थाया व्रतच्छिद्रं हरिर्नृप । प्रेप्सु: पर्यचरज्जिह्मो मृगहेव मृगाकृति: ॥ ५८ ॥
हे नृप परीक्षित! जसा हरिणाचा शिकारी हरिणचर्म पांघरून हरिणासारखा दिसतो, तसा दितीपुत्रांचा शत्रू इंद्र बाहेरून मित्र बनून दितीची अत्यंत काळजीपूर्वक सेवा करीत राहिला. व्रतात एखादी त्रुटी मिळताच फसविण्याचा त्याचा हेतू होता, म्हणून तो गुप्तपणे सावध राहिला.
Verse 59
नाध्यगच्छद्व्रतच्छिद्रं तत्परोऽथ महीपते । चिन्तां तीव्रां गत: शक्र: केन मे स्याच्छिवं त्विह ॥ ५९ ॥
हे महीपते! व्रतात कोणतीही त्रुटी न सापडल्याने शक्र इंद्र तीव्र चिंतेत पडला आणि म्हणाला—“इथे माझे कल्याण कसे होईल?”
Verse 60
एकदा सा तु सन्ध्यायामुच्छिष्टा व्रतकर्शिता । अस्पृष्टवार्यधौताङ्घ्रि: सुष्वाप विधिमोहिता ॥ ६० ॥
व्रताच्या कडक पालनामुळे अशक्त झालेली दिती एकदा दैवयोगाने जेवणानंतर हात-पाय न धुता संध्याकाळी झोपी गेली.
Verse 61
लब्ध्वा तदन्तरं शक्रो निद्रापहृतचेतस: । दिते: प्रविष्ट उदरं योगेशो योगमायया ॥ ६१ ॥
ही संधी साधून योगेश्वर इंद्राने योगमायेच्या साहाय्याने गाढ झोपलेल्या दितीच्या उदरात प्रवेश केला.
Verse 62
चकर्त सप्तधा गर्भं वज्रेण कनकप्रभम् । रुदन्तं सप्तधैकैकं मा रोदीरिति तान् पुन: ॥ ६२ ॥
इंद्राने आपल्या वज्राने त्या सोन्यासारख्या चमकणाऱ्या गर्भाचे सात तुकडे केले. ते रडू लागल्यावर 'रडू नका' असे म्हणत त्याने प्रत्येकाचे पुन्हा सात तुकडे केले.
Verse 63
तमूचु: पाट्यमानास्ते सर्वे प्राञ्जलयो नृप । किं न इन्द्र जिघांससि भ्रातरो मरुतस्तव ॥ ६३ ॥
हे राजा, कापले जात असताना त्या सर्वांनी हात जोडून इंद्राला विचारले, 'हे इंद्रा, आम्ही तुझे भाऊ मरुत आहोत. तू आम्हाला का मारू इच्छितोस?'
Verse 64
मा भैष्ट भ्रातरो मह्यं यूयमित्याह कौशिक: । अनन्यभावान् पार्षदानात्मनो मरुतां गणान् ॥ ६४ ॥
जेव्हा इंद्राने पाहिले की ते आपले अनन्य भक्त आहेत, तेव्हा तो म्हणाला: 'हे भावांनो, घाबरू नका.' आणि त्याने त्या मरुतगणांना आपले पार्षद बनवले.
Verse 65
न ममार दितेर्गर्भ: श्रीनिवासानुकम्पया । बहुधा कुलिशक्षुण्णो द्रौण्यस्त्रेण यथा भवान् ॥ ६५ ॥
शुकदेव गोस्वामी म्हणाले—हे राजा परीक्षित! अश्वत्थाम्याच्या ब्रह्मास्त्राने तू दग्ध झालास, पण तुझ्या मातृगर्भात भगवान श्रीकृष्ण प्रवेशल्यामुळे तू वाचलास. तसेच दितीचा एक गर्भ इंद्राच्या वज्राने एकोणपन्नास तुकडे झाला, तरीही श्रीनिवास परमेश्वराच्या कृपेने ते सर्व वाचले।
Verse 66
सकृदिष्ट्वादिपुरुषं पुरुषो याति साम्यताम् । संवत्सरं किञ्चिदूनं दित्या यद्धरिरर्चित: ॥ ६६ ॥ सजूरिन्द्रेण पञ्चाशद्देवास्ते मरुतोऽभवन् । व्यपोह्य मातृदोषं ते हरिणा सोमपा: कृता: ॥ ६७ ॥
जो आदि-पुरुष परमेश्वराची एकदाही उपासना करतो, तो वैकुंठधाम प्राप्त करून विष्णूसारखे रूप पावतो. दितीने महाव्रत धारण करून जवळजवळ एक वर्ष भगवान हरिची पूजा केली. त्या तपोबलामुळे एकोणपन्नास मरुत जन्मले.
Verse 67
सकृदिष्ट्वादिपुरुषं पुरुषो याति साम्यताम् । संवत्सरं किञ्चिदूनं दित्या यद्धरिरर्चित: ॥ ६६ ॥ सजूरिन्द्रेण पञ्चाशद्देवास्ते मरुतोऽभवन् । व्यपोह्य मातृदोषं ते हरिणा सोमपा: कृता: ॥ ६७ ॥
इंद्रासह राहून ते एकोणपन्नास मरुत देवतुल्य झाले. भगवान हरिने त्यांचा मातृ-दोष दूर केला, म्हणून ते सोमपान करणाऱ्या देवगणांत गणले गेले. मग दितीच्या गर्भातून जन्मूनही परमेश्वराच्या कृपेने ते देवांसमान झाले—यात आश्चर्य ते काय?
Verse 68
दितिरुत्थाय ददृशे कुमाराननलप्रभान् । इन्द्रेण सहितान् देवी पर्यतुष्यदनिन्दिता ॥ ६८ ॥
भगवानाच्या उपासनेने दिती पूर्ण शुद्ध झाली. शय्येतून उठून तिने इंद्रासह आपले एकोणपन्नास पुत्र पाहिले. ते सर्व अग्नीप्रमाणे तेजस्वी होते आणि इंद्राशी मैत्रीभावाने होते; हे पाहून निर्दोष देवी अत्यंत संतुष्ट झाली.
Verse 69
अथेन्द्रमाह ताताहमादित्यानां भयावहम् । अपत्यमिच्छन्त्यचरं व्रतमेतत्सुदुष्करम् ॥ ६९ ॥
त्यानंतर दिती इंद्राला म्हणाली—बाळा! मी आदित्यांसाठी भयावह ठरले. तुम्हा बारा आदित्यांना मारणारा पुत्र मिळावा म्हणूनच मी हे अत्यंत कठीण व्रत आचरले होते.
Verse 70
एक: सङ्कल्पित: पुत्र: सप्त सप्ताभवन् कथम् । यदि ते विदितं पुत्र सत्यं कथय मा मृषा ॥ ७० ॥
मी केवळ एका पुत्रासाठी प्रार्थना केली होती, परंतु आता मला एकोणपन्नास पुत्र दिसत आहेत. हे कसे घडले? हे पुत्रा इंद्रा, जर तुला माहित असेल तर मला सत्य सांग. खोटे बोलण्याचा प्रयत्न करू नकोस.
Verse 71
इन्द्र उवाच अम्ब तेऽहं व्यवसितमुपधार्यागतोऽन्तिकम् । लब्धान्तरोऽच्छिदं गर्भमर्थबुद्धिर्न धर्मदृक् ॥ ७१ ॥
इंद्र म्हणाला: हे माते, मी स्वार्थाने पूर्णपणे आंधळा झालो होतो, म्हणून मी धर्माची दृष्टी गमावली. जेव्हा मला समजले की तू आध्यात्मिक जीवनात एक महान व्रत पाळत आहेस, तेव्हा मला तुझ्यामध्ये काही दोष शोधायचा होता. जेव्हा मला असा दोष सापडला, तेव्हा मी तुझ्या गर्भात प्रवेश केला आणि गर्भाचे तुकडे केले.
Verse 72
कृत्तो मे सप्तधा गर्भ आसन् सप्त कुमारका: । तेऽपि चैकैकशो वृक्णा: सप्तधा नापि मम्रिरे ॥ ७२ ॥
प्रथम मी गर्भातील बालकाचे सात तुकडे केले, ज्याचे सात बालक बनले. नंतर मी प्रत्येक बालकाचे पुन्हा सात तुकडे केले. तथापि, परमेश्वराच्या कृपेने, त्यांच्यापैकी कोणीही मरण पावले नाही.
Verse 73
ततस्तत्परमाश्चर्यं वीक्ष्य व्यवसितं मया । महापुरुषपूजाया: सिद्धि: काप्यानुषङ्गिणी ॥ ७३ ॥
हे माते, जेव्हा मी पाहिले की सर्व एकोणपन्नास पुत्र जिवंत आहेत, तेव्हा मी नक्कीच आश्चर्यचकित झालो. मी ठरवले की हे भगवान विष्णूंच्या पूजेमध्ये तुमच्या नियमित भक्ती सेवेचा एक दुय्यम परिणाम आहे.
Verse 74
आराधनं भगवत ईहमाना निराशिष: । ये तु नेच्छन्त्यपि परं ते स्वार्थकुशला: स्मृता: ॥ ७४ ॥
जरी जे लोक केवळ परमेश्वराची पूजा करण्यात स्वारस्य ठेवतात, ते भगवंताकडून कोणत्याही भौतिक गोष्टीची इच्छा करत नाहीत आणि मोक्षही इच्छित नाहीत, तरीही भगवान कृष्ण त्यांच्या सर्व इच्छा पूर्ण करतात.
Verse 75
आराध्यात्मप्रदं देवं स्वात्मानं जगदीश्वरम् । को वृणीत गुणस्पर्शं बुध: स्यान्नरकेऽपि यत् ॥ ७५ ॥
जो देव भक्तांना स्वतःला अर्पित करतो तोच जगदीश्वर आराध्य आहे. त्या परमप्रिय प्रभूची सेवा करणारा बुद्धिमान मनुष्य नरकातही मिळणारे गुणस्पर्शी भौतिक सुख कसे काय इच्छील?
Verse 76
तदिदं मम दौर्जन्यं बालिशस्य महीयसि । क्षन्तुमर्हसि मातस्त्वं दिष्ट्या गर्भो मृतोत्थित: ॥ ७६ ॥
हे माता, हे महीयसी, मी बालिश व दुष्ट आहे; माझे अपराध क्षमा करावेत. तुझ्या भक्तीमुळे तुझ्या गर्भातील पुत्र सुरक्षित राहिले—शत्रुत्वाने मी त्यांना तुकडे केले तरी ते मेले नाहीत.
Verse 77
श्रीशुक उवाच इन्द्रस्तयाभ्यनुज्ञात: शुद्धभावेन तुष्टया । मरुद्भि: सह तां नत्वा जगाम त्रिदिवं प्रभु: ॥ ७७ ॥
श्रीशुकदेव गोस्वामी म्हणाले—इंद्राच्या शुद्ध भावाने दिती अत्यंत संतुष्ट होऊन तिने परवानगी दिली. मग इंद्राने मरुतांसह मावशीला वारंवार नमस्कार करून स्वर्गलोकास प्रस्थान केले.
Verse 78
एवं ते सर्वमाख्यातं यन्मां त्वं परिपृच्छसि । मङ्गलं मरुतां जन्म किं भूय: कथयामि ते ॥ ७८ ॥
हे राजा परीक्षित, तू विचारलेले—विशेषतः मरुतांच्या जन्माची ही पवित्र व मंगल कथा—मी यथाशक्ती सांगितली. आता तू आणखी विचार; मी पुढेही सांगीन.
Frequently Asked Questions
In this chapter, the Maruts are the living beings born from Diti’s embryo after Indra splits it into seven parts and then each part into seven again, yielding forty-nine. Although the act is violent, the text emphasizes poṣaṇa: by the Supreme Lord’s mercy, none die, and they become Indra’s brothers and devoted associates, illustrating how divine protection can transform a threatened birth into a cosmic function.
Diti sought an “immortal son” to kill Indra, motivated by grief and anger over her slain sons. Kaśyapa, bound by his promise yet concerned about the sin of Indra’s death, prescribed a one-year vow aligned with Vaiṣṇava purity rules: if followed without deviation, the son would be capable of killing Indra; if broken, the son would become favorable to Indra. The condition reframes the boon through dharma and devotional discipline.
Indra served Diti carefully to find a lapse in her strict vrata. The fault occurred when Diti, weakened by austerity, neglected to wash her mouth, hands, and feet after eating and fell asleep during the evening twilight (sandhyā). Indra then used yogic powers to enter her womb while she slept, showing the narrative’s tension between political fear and religious observance.
Indra embodies a deva’s administrative anxiety and moral vulnerability: he prioritizes self-preservation and uses deception to prevent a rival’s birth, yet later confesses and seeks forgiveness when he realizes the embryo survives by Viṣṇu’s grace. The text uses his arc to teach that dharma without devotion can degrade into expediency, while recognition of divine agency can lead to humility and reconciliation.
Śukadeva explicitly attributes survival to the Supreme Lord’s mercy, paralleling Parīkṣit’s own rescue in the womb by Kṛṣṇa. The lesson is poṣaṇa: Bhagavān protects life and purpose even amid violence and error, and devotional worship (even performed with mixed motives) generates purifying strength that can override destructive intent.