Adhyaya 12
Vṛtrāsura Instructs Indra on Providence and Devotion; The Slaying of Vṛtrāsura
मागील युद्धक्रमाच्या पुढे या अध्यायात इंद्र–वृत्रासुर संग्राम अधिक तीव्र होतो, पण त्याच वेळी गहन तत्त्वोपदेशही पुढे येतो. देहज विजयापेक्षा मृत्यूलाच श्रेष्ठ मानून वृत्रासुर ज्वलंत त्रिशूळाने इंद्रावर धावतो; इंद्र वज्राने त्याचा एक हात छाटतो. वृत्रासुर इंद्रावर प्रहार करून वज्र खाली पाडतो, त्यामुळे इंद्र लज्जेने क्षणभर थांबतो. तेव्हा शत्रू असूनही वृत्रासुर स्पष्ट सांगतो—सर्व जीव व शक्ती परम नियंत्याच्या अधीन आहेत; जय-पराजय दैवाने ठरतो; गुण हे प्रकृतीचे धर्म आहेत व आत्मा साक्षी आहे; समभाव ठेवून स्वधर्म करावा. इंद्र त्याची भक्तिस्थिती ओळखून पुन्हा कर्तव्यबुद्धीने युद्ध करतो. तो वृत्रासुराचा दुसराही हात छाटतो; वृत्रासुर विराट रूप धारण करून इंद्राला गिळतो, पण नारायण-कवचामुळे इंद्र सुरक्षित राहतो. इंद्र बाहेर येऊन वज्राने वर्षभर छेद करत अखेर वृत्रासुराचा वध करतो. वृत्रासुराचा जीव सঙ্কर्षणाचा पार्षद म्हणून परम धामाला जाताना दिसतो; देव आनंदित होतात, तरी सिद्ध भक्तवधाचे नैतिक द्वंद्व उरते।
Shlokas
Verse 1
श्रीऋषिरुवाच एवं जिहासुर्नृप देहमाजौ मृत्युं वरं विजयान्मन्यमान: । शूलं प्रगृह्याभ्यपतत् सुरेन्द्रं यथा महापुरुषं कैटभोऽप्सु ॥ १ ॥
श्रीऋषी म्हणाले—हे राजन्! देह सोडण्याची इच्छा बाळगून वृत्रासुराने युद्धात विजयापेक्षा मृत्यूलाच श्रेष्ठ मानले. त्याने त्रिशूळ उचलून प्रचंड वेगाने देवराज इंद्रावर झेप घेतली, जसा प्रलयजलात कैटभाने महापुरुष भगवंतावर हल्ला केला होता.
Verse 2
ततो युगान्ताग्निकठोरजिह्व- माविध्य शूलं तरसासुरेन्द्र: । क्षिप्त्वा महेन्द्राय विनद्य वीरो हतोऽसि पापेति रुषा जगाद ॥ २ ॥
मग असुरांचा नायक तो वीर वृत्रासुर युगांताग्नीच्या ज्वाळांसारख्या कठोर टोकांचा त्रिशूळ फिरवू लागला. रागाने गर्जत त्याने तो महेंद्रावर फेकला आणि म्हणाला, “अरे पापी! तू आता मारला गेलास!”
Verse 3
ख आपतत्तद्विचलद्ग्रहोल्कव- न्निरीक्ष्य दुष्प्रेक्ष्यमजातविक्लव: । वज्रेण वज्री शतपर्वणाच्छिनद् भुजं च तस्योरगराजभोगम् ॥ ३ ॥
आकाशात झेपावणारा वृत्रासुराचा त्रिशूळ तेजस्वी उल्केसारखा दिसत होता. तो पाहणे कठीण असतानाही निर्भय इंद्राने शतपर्व वज्राने तो तुकडे तुकडे केला आणि वासुकी नागराजाच्या देहाइतका जाड असलेला त्याचा एक भुजाही छाटला.
Verse 4
छिन्नैकबाहु: परिघेण वृत्र: संरब्ध आसाद्य गृहीतवज्रम् । हनौ तताडेन्द्रमथामरेभं वज्रं च हस्तान्न्यपतन्मघोन: ॥ ४ ॥
एक भुजा छाटली गेली तरीही क्रुद्ध वृत्र परिघ घेऊन वज्रधारी इंद्राजवळ धावला आणि इंद्राच्या हनुवटीवर घाव घातला; तसेच इंद्राचा वाहन ऐरावत यालाही मारले. त्यामुळे मघवा इंद्राच्या हातातून वज्र खाली पडले.
Verse 5
वृत्रस्य कर्मातिमहाद्भुतं तत् सुरासुराश्चारणसिद्धसङ्घा: । अपूजयंस्तत् पुरुहूतसङ्कटं निरीक्ष्य हा हेति विचुक्रुशुर्भृशम् ॥ ५ ॥
वृत्राचे ते कृत्य अत्यंत अद्भुत होते. देव, असुर, चारण आणि सिद्धगणांनी त्याची स्तुती केली; पण पुरुहूत इंद्र मोठ्या संकटात आहे असे पाहताच ते ‘हाय! हाय!’ असे म्हणत फार आक्रोश करू लागले.
Verse 6
इन्द्रो न वज्रं जगृहे विलज्जित- श्च्युतं स्वहस्तादरिसन्निधौ पुन: । तमाह वृत्रो हर आत्तवज्रो जहि स्वशत्रुं न विषादकाल: ॥ ६ ॥
शत्रूच्या समोर हातातून वज्र पडल्याने इंद्र लज्जित झाला आणि पराभूत झाल्यासारखा पुन्हा वज्र उचलण्याचे धैर्य त्याला झाले नाही. तेव्हा वृत्र म्हणाला, “हे हर! वज्र उचल आणि आपल्या शत्रूचा वध कर; हा विषादाचा काळ नाही.”
Verse 7
युयुत्सतां कुत्रचिदाततायिनां जय: सदैकत्र न वै परात्मनाम् । विनैकमुत्पत्तिलयस्थितीश्वरं सर्वज्ञमाद्यं पुरुषं सनातनम् ॥ ७ ॥
हे इंद्रा! युद्ध करणाऱ्या अधीन योद्ध्यांचा जय नेहमी एका बाजूला नसतो. सदैव अजेय तर केवळ परात्मा—आदि, सनातन, सर्वज्ञ पुरुषोत्तम भगवानच; जे उत्पत्ती, स्थिती आणि लय यांचे ईश्वर आहेत.
Verse 8
लोका: सपाला यस्येमे श्वसन्ति विवशा वशे । द्विजा इव शिचा बद्धा: स काल इह कारणम् ॥ ८ ॥
या विश्वातील सर्व लोक व त्यांचे लोकपाल देवताही परमेश्वराच्या अधीन विवश आहेत. जाळ्यात अडकलेल्या पक्ष्यांसारखे ते स्वतंत्रपणे हालचाल करू शकत नाहीत; तोच काळ-रूप प्रभु कारण आहे.
Verse 9
ओज: सहो बलं प्राणममृतं मृत्युमेव च । तमज्ञाय जनो हेतुमात्मानं मन्यते जडम् ॥ ९ ॥
तेज, सहनशक्ती, बल, प्राण, अमरत्व आणि मृत्यू—हे सर्व परम पुरुषोत्तमाच्या अधीन आहे. हे न कळल्याने मूढ लोक जड देहालाच कर्मांचे कारण मानतात.
Verse 10
यथा दारुमयी नारी यथा पत्रमयो मृग: । एवं भूतानि मघवन्नीशतन्त्राणि विद्धि भो: ॥ १० ॥
हे मघवन् इंद्रा! जशी लाकडी बाहुली किंवा पान-गवताचा मृग स्वतःहून नाचू शकत नाही, तो हाताळणाऱ्यावर अवलंबून असतो; तसेच आपण सर्व परम नियंता भगवंताच्या इच्छेप्रमाणे नाचतो—कोणीही स्वतंत्र नाही.
Verse 11
पुरुष: प्रकृतिर्व्यक्तमात्मा भूतेन्द्रियाशया: । शक्नुवन्त्यस्य सर्गादौ न विना यदनुग्रहात् ॥ ११ ॥
तीन पुरुष—कारणोदकशायी, गर्भोदकशायी आणि क्षीरोदकशायी विष्णू—तसेच प्रकृती, महत्तत्त्व, अहंकार, पंचमहाभूत, इंद्रिये, मन, बुद्धी व चेतना—हे सर्व परम पुरुषोत्तमाच्या निर्देश व अनुग्रहाविना सृष्टी निर्माण करू शकत नाहीत.
Verse 12
अविद्वानेवमात्मानं मन्यतेऽनीशमीश्वरम् । भूतै: सृजति भूतानि ग्रसते तानि तै: स्वयम् ॥ १२ ॥
अविद्वान मनुष्य, सदैव पराधीन असूनही, स्वतःलाच ईश्वर मानतो. ‘माता-पित्यामुळे देह निर्माण होतो आणि दुसरा कोणी तो नष्ट करतो’—हे सम्यक् ज्ञान नाही; कारण भगवंतच इतर जीवांच्या माध्यमातून जीवांना निर्माण व ग्रास करतो.
Verse 13
आयु: श्री: कीर्तिरैश्वर्यमाशिष: पुरुषस्य या: । भवन्त्येव हि तत्काले यथानिच्छोर्विपर्यया: ॥ १३ ॥
जसा मरण नको असतानाही काळ आला की मनुष्याला आयुष्य, श्री, कीर्ती व ऐश्वर्य सोडावे लागते, तसा विजयाचा नियत काळ आला की भगवंताच्या कृपेने हे सर्व प्राप्त होते।
Verse 14
तस्मादकीर्तियशसोर्जयापजययोरपि । सम: स्यात्सुखदु:खाभ्यां मृत्युजीवितयोस्तथा ॥ १४ ॥
म्हणून, सर्व काही भगवंताच्या इच्छेवर अवलंबून असल्याने, कीर्ती-अपकीर्ती, जय-पराजय, सुख-दुःख आणि जीवन-मृत्यू यांत समभाव ठेवावा व चिंता करू नये।
Verse 15
सत्त्वं रजस्तम इति प्रकृतेर्नात्मनो गुणा: । तत्र साक्षिणमात्मानं यो वेद स न बध्यते ॥ १५ ॥
सत्त्व, रज, तम हे गुण आत्म्याचे नसून प्रकृतीचे आहेत. जो शुद्ध आत्मा या गुणांच्या क्रिया-प्रतिक्रियांचा केवळ साक्षी आहे असे जाणतो, तो बंधनात पडत नाही; तो मुक्तच होय।
Verse 16
पश्य मां निर्जितं शत्रु वृक्णायुधभुजं मृधे । घटमानं यथाशक्ति तव प्राणजिहीर्षया ॥ १६ ॥
हे शत्रू, मला पाहा—रणात माझे शस्त्र व भुजा तुटून गेली आहेत; मी जणू पराभूतच आहे. तरीही तुझे प्राण घेण्याच्या इच्छेने मी यथाशक्ती लढत आहे. मी खिन्न नाही; म्हणून तूही खिन्नता सोडून युद्ध कर।
Verse 17
प्राणग्लहोऽयं समर इष्वक्षो वाहनासन: । अत्र न ज्ञायतेऽमुष्य जयोऽमुष्य पराजय: ॥ १७ ॥
हे शत्रू, हा संग्राम जुगारासारखा समज—इथे प्राण दावावर आहेत, बाण हे पासे आहेत आणि वाहने-प्राणी हा खेळपट आहे. कोण जिंकेल, कोण हरेल हे कुणालाच कळत नाही; सर्व दैवाधीन आहे।
Verse 18
श्रीशुक उवाच इन्द्रो वृत्रवच: श्रुत्वा गतालीकमपूजयत् । गृहीतवज्र: प्रहसंस्तमाह गतविस्मय: ॥ १८ ॥
श्रीशुकदेव म्हणाले—वृत्रासुराची सरळ व हितकारी वाणी ऐकून इंद्राने त्याची प्रशंसा केली आणि पुन्हा वज्र हातात घेतला. मोह व कपट न ठेवता तो हसून वृत्रासुराला असे म्हणाला।
Verse 19
इन्द्र उवाच अहो दानव सिद्धोऽसि यस्य ते मतिरीदृशी । भक्त: सर्वात्मनात्मानं सुहृदं जगदीश्वरम् ॥ १९ ॥
इंद्र म्हणाला—अहो दानवा! तुझी अशी बुद्धी पाहता तू सिद्ध आहेस. तू सर्वात्मा, जगदीश्वर, सर्वांचा सुहृद् अशा भगवंताचा पूर्ण भक्त आहेस।
Verse 20
भवानतार्षीन्मायां वै वैष्णवीं जनमोहिनीम् । यद् विहायासुरं भावं महापुरुषतां गत: ॥ २० ॥
तू भगवान विष्णूची जनमोहिनी वैष्णवी माया पार केली आहेस. म्हणून तू आसुरी भाव सोडून महापुरुष-भक्ताचे पद प्राप्त केले आहेस।
Verse 21
खल्विदं महदाश्चर्यं यद् रज:प्रकृतेस्तव । वासुदेवे भगवति सत्त्वात्मनि दृढा मति: ॥ २१ ॥
हे वृत्रासुरा, हे खरोखर मोठे आश्चर्य आहे की रजोगुणप्रधान प्रकृती असलेल्या तुझ्यासारख्या असुराचीही शुद्ध सत्त्वस्वरूप वासुदेव भगवंतावर दृढ मती स्थिर झाली आहे।
Verse 22
यस्य भक्तिर्भगवति हरौ नि:श्रेयसेश्वरे । विक्रीडतोऽमृताम्भोधौ किं क्षुद्रै: खातकोदकै: ॥ २२ ॥
ज्याची भगवंत हरि—परम कल्याणाचे स्वामी—यांच्यात भक्ति आहे, तो अमृताच्या महासागरात क्रीडा करतो; मग त्याला लहान खाचखळग्यांतील पाण्याचा काय उपयोग?
Verse 23
श्रीशुक उवाच इति ब्रुवाणावन्योन्यं धर्मजिज्ञासया नृप । युयुधाते महावीर्याविन्द्रवृत्रौ युधाम्पती ॥ २३ ॥
श्री शुकदेव गोस्वामी म्हणाले: हे राजा, रणांगणावरही भक्तीभावाची चर्चा केल्यानंतर, इंद्र आणि वृत्रासुर या दोन्ही महावीरांनी कर्तव्य म्हणून पुन्हा युद्ध करण्यास सुरुवात केली.
Verse 24
आविध्य परिघं वृत्र: कार्ष्णायसमरिन्दम: । इन्द्राय प्राहिणोद् घोरं वामहस्तेन मारिष ॥ २४ ॥
हे महाराज परीक्षित, शत्रूंचे दमन करणाऱ्या वृत्रासुराने आपली लोखंडी गदा फिरवली आणि डाव्या हाताने इंद्रावर भयंकर प्रहार केला.
Verse 25
स तु वृत्रस्य परिघं करं च करभोपमम् । चिच्छेद युगपद्देवो वज्रेण शतपर्वणा ॥ २५ ॥
तेव्हा देवराज इंद्राने आपल्या शतपर्वा वज्राने वृत्रासुराची गदा आणि हत्तीच्या सोंडेसारखा त्याचा हात एकाच वेळी तोडून टाकला.
Verse 26
दोर्भ्यामुत्कृत्तमूलाभ्यां बभौ रक्तस्रवोऽसुर: । छिन्नपक्षो यथा गोत्र: खाद्भ्रष्टो वज्रिणा हत: ॥ २६ ॥
दोन्ही हात मुळापासून तुटल्यामुळे रक्ताचा पूर वाहणारा वृत्रासुर असा शोभून दिसत होता, जणू काही वज्रधारी इंद्राने पंख कापल्यामुळे एखादा पर्वत आकाशातून खाली पडला असावा.
Verse 27
महाप्राणो महावीर्यो महासर्प इव द्विपम् । कृत्वाधरां हनुं भूमौ दैत्यो दिव्युत्तरां हनुम् । नभोगम्भीरवक्त्रेण लेलिहोल्बणजिह्वया ॥ २७ ॥ दंष्ट्राभि: कालकल्पाभिर्ग्रसन्निव जगत्त्रयम् । अतिमात्रमहाकाय आक्षिपंस्तरसा गिरीन् ॥ २८ ॥ गिरिराट् पादचारीव पद्भ्यां निर्जरयन् महीम् । जग्रास स समासाद्य वज्रिणं सहवाहनम् ॥ २९ ॥
महाबली वृत्रासुराने आपला खालचा जबडा जमिनीवर आणि वरचा आकाशात ठेवला. त्याचे तोंड आकाशासारखे खोल आणि जीभ सापासारखी होती. त्याने आपल्या अवाढव्य शरीराने पर्वत हलवले आणि इंद्र व त्याच्या हत्तीला गिळून टाकले.
Verse 28
महाप्राणो महावीर्यो महासर्प इव द्विपम् । कृत्वाधरां हनुं भूमौ दैत्यो दिव्युत्तरां हनुम् । नभोगम्भीरवक्त्रेण लेलिहोल्बणजिह्वया ॥ २७ ॥ दंष्ट्राभि: कालकल्पाभिर्ग्रसन्निव जगत्त्रयम् । अतिमात्रमहाकाय आक्षिपंस्तरसा गिरीन् ॥ २८ ॥ गिरिराट् पादचारीव पद्भ्यां निर्जरयन् महीम् । जग्रास स समासाद्य वज्रिणं सहवाहनम् ॥ २९ ॥
वृत्रासुर महाप्राण व महावीर होता. त्याने खालचा जबडा भूमीवर आणि वरचा जबडा आकाशात ठेवला. त्याचे तोंड आकाशासारखे गहिरे झाले आणि जीभ प्रचंड सर्पासारखी लोलकू लागली. काळासारख्या भयंकर दातांनी तो जणू त्रिलोकी गिळू पाहत होता. अतिविशाल देह धारण करून त्याने पर्वत हादरवले आणि पायांनी पृथ्वी चिरडू लागला, जणू हिमालयच चालत आहे. मग तो इंद्रासमोर आला आणि ऐरावतासह इंद्राला अजगर जसा हत्ती गिळतो तसे गिळून टाकले.
Verse 29
महाप्राणो महावीर्यो महासर्प इव द्विपम् । कृत्वाधरां हनुं भूमौ दैत्यो दिव्युत्तरां हनुम् । नभोगम्भीरवक्त्रेण लेलिहोल्बणजिह्वया ॥ २७ ॥ दंष्ट्राभि: कालकल्पाभिर्ग्रसन्निव जगत्त्रयम् । अतिमात्रमहाकाय आक्षिपंस्तरसा गिरीन् ॥ २८ ॥ गिरिराट् पादचारीव पद्भ्यां निर्जरयन् महीम् । जग्रास स समासाद्य वज्रिणं सहवाहनम् ॥ २९ ॥
वृत्रासुर महाप्राण व महावीर होता. त्याने खालचा जबडा भूमीवर आणि वरचा जबडा आकाशात ठेवला. त्याचे तोंड आकाशासारखे गहिरे झाले आणि जीभ प्रचंड सर्पासारखी लोलकू लागली. काळासारख्या भयंकर दातांनी तो जणू त्रिलोकी गिळू पाहत होता. अतिविशाल देह धारण करून त्याने पर्वत हादरवले आणि पायांनी पृथ्वी चिरडू लागला, जणू हिमालयच चालत आहे. मग तो इंद्रासमोर आला आणि ऐरावतासह इंद्राला अजगर जसा हत्ती गिळतो तसे गिळून टाकले.
Verse 30
वृत्रग्रस्तं तमालोक्य सप्रजापतय: सुरा: । हा कष्टमिति निर्विण्णाश्चुक्रुशु: समहर्षय: ॥ ३० ॥
ब्रह्मा, इतर प्रजापती आणि महर्षींसह देवांनी जेव्हा पाहिले की वृत्रासुराने इंद्राला गिळले आहे, तेव्हा ते अत्यंत खिन्न झाले. ते आर्त स्वरात ओरडले—“हाय! किती मोठे संकट! किती मोठे संकट!”
Verse 31
निगीर्णोऽप्यसुरेन्द्रेण न ममारोदरं गत: । महापुरुषसन्नद्धो योगमायाबलेन च ॥ ३१ ॥
असुरेंद्राने गिळले तरी इंद्र दैत्याच्या पोटात जाऊन मेला नाही. कारण तो महापुरुष नारायणासारख्या दिव्य कवचाने आच्छादित होता आणि योगमायेच्या बळानेही संरक्षित होता.
Verse 32
भित्त्वा वज्रेण तत्कुक्षिं निष्क्रम्य बलभिद् विभु: । उच्चकर्त शिर: शत्रोर्गिरिशृङ्गमिवौजसा ॥ ३२ ॥
अत्यंत सामर्थ्यवान इंद्राने आपल्या वज्राने वृत्रासुराचे उदर फोडले आणि बाहेर आला. मग बलासुर-वधकर्ता इंद्राने पराक्रमाने शत्रूचे शिर तत्क्षणी छाटले; ते पर्वतशिखरासारखे उंच होते.
Verse 33
वज्रस्तु तत्कन्धरमाशुवेग: कृन्तन् समन्तात् परिवर्तमान: । न्यपातयत् तावदहर्गणेन यो ज्योतिषामयने वार्त्रहत्ये ॥ ३३ ॥
जरी वज्र वृत्रासुराच्या मानेभोवती वेगाने फिरत होते, तरी त्याचे मस्तक धडावेगळे करण्यास त्याला ३६० दिवस, अर्थात एक वर्ष लागले. त्यानंतर योग्य वेळी त्याचे मस्तक जमिनीवर पडले.
Verse 34
तदा च खे दुन्दुभयो विनेदु- र्गन्धर्वसिद्धा: समहर्षिसङ्घा: । वार्त्रघ्नलिङ्गैस्तमभिष्टुवाना मन्त्रैर्मुदा कुसुमैरभ्यवर्षन् ॥ ३४ ॥
जेव्हा वृत्रासुर मारला गेला, तेव्हा आकाशात गंधर्व आणि सिद्धांनी आनंदाने नगारे वाजवले. त्यांनी वैदिक मंत्रांनी इंद्राची स्तुती केली आणि त्याच्यावर फुलांचा वर्षाव केला.
Verse 35
वृत्रस्य देहान्निष्क्रान्तमात्मज्योतिररिन्दम । पश्यतां सर्वदेवानामलोकं समपद्यत ॥ ३५ ॥
हे राजा, तेव्हा वृत्रासुराच्या देहातून आत्मज्योती बाहेर पडली आणि सर्व देवांच्या देखत ती भगवान संकर्षणाच्या दिव्य लोकात विलीन झाली.
Frequently Asked Questions
Vṛtrāsura frames the battle as duty under providence (daiva): embodied beings are not independent arbiters of victory, and lamentation is ignorance of the Lord’s supervision. His instruction is not sentimental pacifism but spiritual clarity—perform one’s role without illusion, knowing outcomes rest with Bhagavān. This also reveals Vṛtrāsura’s bhakti: he seeks the Lord’s will, even if it arrives through his own death.
The chapter explicitly distinguishes external designation from internal consciousness. Indra observes Vṛtrāsura’s discrimination, endurance, and fixation on Vāsudeva in pure goodness—symptoms of devotion that surpass bodily identity and social category. The Bhāgavata’s point is that bhakti is defined by surrender and God-centered intent; a devotee may appear in any birth, while demoniac mentality can exist even amid “heavenly” power.
The wooden doll analogy teaches īśvara-sarva-niyantṛtva: beings act as instruments moved by the supreme controller, so independence is illusory. The gambling match analogy addresses uncertainty in worldly struggle: even with strategy and strength, the decisive factor is providence under the Lord’s sanction. Together they cultivate samatā—steady performance of duty without pride in success or despair in failure.
Indra is protected by the Nārāyaṇa-kavaca, described as identical with Nārāyaṇa Himself—signifying that divine protection is not merely symbolic but the Lord’s personal shelter. Thus, even within the demon’s belly, Indra does not die; he then pierces Vṛtrāsura’s abdomen with the vajra and emerges to complete the destined slaying.
The text emphasizes cosmic timing: the weapon revolves with great speed, yet the separation completes only at the “suitable time” for Vṛtrāsura’s death, measured as 360 days (a full solar-lunar cycle of northern and southern courses). The narrative underscores that even divine weapons operate under the Lord’s overarching will and the ordained moment (kāla) governing embodied events.
Vṛtrāsura’s living spark is seen returning ‘back to Godhead’ to become an associate of Lord Saṅkarṣaṇa. This implies that liberation is awarded according to devotional consciousness rather than battlefield alignment. The Bhāgavata thereby teaches that bhakti can be perfected even amid conflict when one’s heart is fixed on the Supreme Lord.