Adhyaya 1
Prāyaścitta, the ‘Elephant Bath’ Problem, and the Opening of Ajāmila-Upākhyāna
परीक्षित महाराज शुकदेवांनी सांगितलेले निवृत्ती-मार्ग, प्रवृत्ती-मार्ग, मन्वंतरकथा आणि नरकगती यांचे पुनरावलोकन करून विचारतात—मनुष्य नरकापासून कसा वाचेल? शुकदेव प्रथम धर्मशास्त्रीय पद्धतीने उत्तर देतात—मृत्यूपूर्वी पापाच्या प्रमाणानुसार विधिनिर्दिष्ट प्रायश्चित्त करावे, जसे रोगावर उपचार. तेव्हा परीक्षित ठाम आक्षेप घेतात—प्रायश्चित्तानंतरही लोक जाणूनबुजून पुन्हा पाप करतात; हे ‘गजस्नान’सारखे, आंघोळ करून पुन्हा मळ लावणे. शुकदेव मान्य करून सांगतात की फलाभिलाषी प्रायश्चित्त वासना उपटत नाही; खरे प्रायश्चित्त म्हणजे ज्ञानप्रबोधन, जे भक्तीत परिणत होते. ब्रह्मचर्य, संयम, दान, सत्य, शौच, अहिंसा व नामकीर्तन यांमुळे होणारी तात्पुरती शुद्धी आणि निष्काम शुद्ध भक्तीने होणारा पूर्ण नाश असा भेद ते स्पष्ट करतात. पुढे अजामिलोपाख्यानाची सुरुवात होते—एक विद्वान ब्राह्मण काम व संगामुळे पतित होऊन पापमय जीवन जगतो; मृत्युकाळी ‘नारायण’ अशी हाक मारताच विष्णुदूत येऊन यमदूतांना थांबवतात, आणि पुढील अध्यायातील धर्म-पाप-नाममहिमा वादाची भूमिका तयार होते।
Shlokas
Verse 1
श्रीपरीक्षिदुवाच निवृत्तिमार्ग: कथित आदौ भगवता यथा । क्रमयोगोपलब्धेन ब्रह्मणा यदसंसृति: ॥ १ ॥
श्री परीक्षित म्हणाले—हे प्रभो शुकदेव गोस्वामी! आपण आधीच निवृत्ती-मार्ग सांगितला आहे. त्या क्रमयोगाने जीव ब्रह्मलोकास जाऊन ब्रह्म्यासह परम धाम प्राप्त करतो आणि मग जन्म-मृत्यूची आवर्तने थांबतात।
Verse 2
प्रवृत्तिलक्षणश्चैव त्रैगुण्यविषयो मुने । योऽसावलीनप्रकृतेर्गुणसर्ग: पुन: पुन: ॥ २ ॥
हे मुने! प्रवृत्ती-लक्षण हा मार्ग त्रिगुणांच्या विषयात आहे. प्रकृतीत आसक्त जीव गुणसर्गामुळे पुन्हा पुन्हा निरनिराळी देहे प्राप्त करतो; देहानुसार प्रवृत्ती घेऊन भोग-दुःख भोगत प्रवृत्ती-मार्गाने चालतो।
Verse 3
अधर्मलक्षणा नाना नरकाश्चानुवर्णिता: । मन्वन्तरश्च व्याख्यात आद्य: स्वायम्भुवो यत: ॥ ३ ॥
आपण अधर्मामुळे प्राप्त होणाऱ्या नाना नरकांचे वर्णन केले आहे, तसेच ब्रह्मपुत्र स्वायंभुव मनू यांच्या अधिपत्याखालील पहिल्या मन्वंतराचेही स्पष्टीकरण केले आहे।
Verse 4
प्रियव्रतोत्तानपदोर्वंशस्तच्चरितानि च । द्वीपवर्षसमुद्राद्रिनद्युद्यानवनस्पतीन् ॥ ४ ॥ धरामण्डलसंस्थानं भागलक्षणमानत: । ज्योतिषां विवराणां च यथेदमसृजद्विभु: ॥ ५ ॥
आपण प्रियव्रत व उत्तानपाद यांच्या वंशांचे व चरित्रांचे वर्णन केले आहे. प्रभूंनी द्वीप-वर्ष, समुद्र, पर्वत, नद्या, उद्याने व वनस्पती निर्माण केल्या; धरामंडलाची रचना, त्याचे विभाग-लक्षण, आकाशातील ज्योतिर्मंडळ व अधोलोक—जसा विभूने सृष्टी केली तसा आपण स्पष्ट सांगितले आहे।
Verse 5
प्रियव्रतोत्तानपदोर्वंशस्तच्चरितानि च । द्वीपवर्षसमुद्राद्रिनद्युद्यानवनस्पतीन् ॥ ४ ॥ धरामण्डलसंस्थानं भागलक्षणमानत: । ज्योतिषां विवराणां च यथेदमसृजद्विभु: ॥ ५ ॥
आपण प्रियव्रत व उत्तानपाद यांच्या वंशांचे व चरित्रांचे वर्णन केले आहे. प्रभूंनी द्वीप-वर्ष, समुद्र, पर्वत, नद्या, उद्याने व वनस्पती निर्माण केल्या; धरामंडलाची रचना, त्याचे विभाग-लक्षण, आकाशातील ज्योतिर्मंडळ व अधोलोक—जसा विभूने सृष्टी केली तसा आपण स्पष्ट सांगितले आहे।
Verse 6
अधुनेह महाभाग यथैव नरकान्नर: । नानोग्रयातनान्नेयात्तन्मे व्याख्यातुमर्हसि ॥ ६ ॥
हे महाभाग शुकदेव गोस्वामी, कृपा करून सांगा—मनुष्य भयंकर यातनांनी भरलेल्या नरकात जाण्यापासून कसा वाचू शकतो?
Verse 7
श्रीशुक उवाच न चेदिहैवापचितिं यथांहस: कृतस्य कुर्यान्मनउक्तपाणिभि: । ध्रुवं स वै प्रेत्य नरकानुपैति ये कीर्तिता मे भवतस्तिग्मयातना: ॥ ७ ॥
श्रीशुकदेव म्हणाले—हे राजन्, मन, वाणी व देहाने केलेल्या पापांचे शास्त्रानुसार प्रायश्चित्त या जन्मातच न केले तर मृत्यूनंतर तो निश्चयाने नरकात जाऊन, मी पूर्वी सांगितलेल्या भयंकर यातना भोगतो।
Verse 8
तस्मात्पुरैवाश्विह पापनिष्कृतौ यतेत मृत्योरविपद्यतात्मना । दोषस्य दृष्ट्वा गुरुलाघवं यथा भिषक् चिकित्सेत रुजां निदानवित् ॥ ८ ॥
म्हणून मृत्यू येण्यापूर्वी, शरीर समर्थ असतानाच, शास्त्रानुसार पाप-निष्कृतीसाठी त्वरेने प्रयत्न करावा. जसा कारण जाणणारा वैद्य रोगाची तीव्रता पाहून उपचार करतो, तसा पापाच्या गंभीरतेनुसार प्रायश्चित्त करावे.
Verse 9
श्रीराजोवाच दृष्टश्रुताभ्यां यत्पापं जानन्नप्यात्मनोऽहितम् । करोति भूयो विवश: प्रायश्चित्तमथो कथम् ॥ ९ ॥
राजा म्हणाला—पाप आपल्यासाठी अहितकारक आहे हे पाहून व ऐकूनही माणूस जाणतो; तरीही तो विवश होऊन पुन्हा पुन्हा पाप करतो. प्रायश्चित्त केल्यानंतरही तो पुन्हा पापात का पडतो? अशा प्रायश्चित्ताचे मूल्य काय?
Verse 10
क्वचिन्निवर्ततेऽभद्रात्क्वचिच्चरति तत्पुन: । प्रायश्चित्तमथोऽपार्थं मन्ये कुञ्जरशौचवत् ॥ १० ॥
कधी तो पापापासून थांबतो, कधी पुन्हा तेच करतो. म्हणून असे प्रायश्चित्त मला व्यर्थ वाटते—हत्तीच्या स्नानासारखे; हत्ती आंघोळ करून बाहेर येताच अंगावर धूळ उडवतो.
Verse 11
श्रीबादरायणिरुवाच कर्मणा कर्मनिर्हारो न ह्यात्यन्तिक इष्यते । अविद्वदधिकारित्वात्प्रायश्चित्तं विमर्शनम् ॥ ११ ॥
श्रीशुक म्हणाले—हे राजन्, कर्माने कर्माचा नाश अंतिम नाही, कारण तेही फलदायी कर्मच ठरते. अज्ञानामुळे प्रायश्चित्तात गुंतणे शहाणपण नाही; खरे प्रायश्चित्त म्हणजे वेदान्त-ज्ञानाने परम सत्याचे प्रबोधन होय.
Verse 12
नाश्नत: पथ्यमेवान्नं व्याधयोऽभिभवन्ति हि । एवं नियमकृद्राजन् शनै: क्षेमाय कल्पते ॥ १२ ॥
हे राजन्, जसा रोगी वैद्याने सांगितलेले शुद्ध पथ्य अन्न घेतो तेव्हा तो हळूहळू बरा होतो, तसा ज्ञानाचे नियमनियम पाळल्याने मनुष्य क्रमशः भौतिक मलिनतेतून मुक्तीकडे जातो.
Verse 13
तपसा ब्रह्मचर्येण शमेन च दमेन च । त्यागेन सत्यशौचाभ्यां यमेन नियमेन वा ॥ १३ ॥ देहवाग्बुद्धिजं धीरा धर्मज्ञा: श्रद्धयान्विता: । क्षिपन्त्यघं महदपि वेणुगुल्ममिवानल: ॥ १४ ॥
तप, ब्रह्मचर्य, मनशांती, इंद्रियनिग्रह, त्याग, सत्य व शौच, यम-नियम इत्यादींनी—श्रद्धायुक्त, धर्मज्ञ व धीर पुरुष देह-वाणी-बुद्धीने केलेले मोठे पापही दूर करतात; जसे बांबूच्या झुडपाखालील सुकलेल्या वेलींना आग जाळून टाकते.
Verse 14
तपसा ब्रह्मचर्येण शमेन च दमेन च । त्यागेन सत्यशौचाभ्यां यमेन नियमेन वा ॥ १३ ॥ देहवाग्बुद्धिजं धीरा धर्मज्ञा: श्रद्धयान्विता: । क्षिपन्त्यघं महदपि वेणुगुल्ममिवानल: ॥ १४ ॥
तप, ब्रह्मचर्य, शम-दम, त्याग, सत्य-शौच आणि यम-नियम यांच्या द्वारा—श्रद्धायुक्त, धर्मज्ञ व धीर पुरुष देह-वाणी-बुद्धीने केलेले पाप झटकून टाकतात; जसे बांबूच्या झुडपाखालील सुकलेल्या वेलींना आग जाळते.
Verse 15
केचित्केवलया भक्त्या वासुदेवपरायणा: । अघं धुन्वन्ति कार्त्स्न्येन नीहारमिव भास्कर: ॥ १५ ॥
केवळ निर्मळ भक्तीने वासुदेवाला पूर्ण शरण गेलेले विरळ भक्त सर्व पाप मुळासकट झटकून टाकतात; जसे सूर्यकिरणे धुके त्वरित नाहीसे करतात.
Verse 16
न तथा ह्यघवान् राजन्पूयेत तपआदिभि: । यथा कृष्णार्पितप्राणस्तत्पुरुषनिषेवया ॥ १६ ॥
हे राजन्, पापी मनुष्य केवळ तप, प्रायश्चित्त, ब्रह्मचर्य इत्यादींनी तितका शुद्ध होत नाही; जितका तो सत्भक्तांची सेवा करून व प्राण श्रीकृष्णचरणी अर्पून शुद्ध होतो।
Verse 17
सध्रीचीनो ह्ययं लोके पन्था: क्षेमोऽकुतोभय: । सुशीला: साधवो यत्र नारायणपरायणा: ॥ १७ ॥
या लोकी सुशील, साधु आणि नारायणपरायण शुद्ध भक्त ज्या मार्गाने चालतात तोच मार्ग अत्यंत कल्याणकारी, क्षेमदायक व निर्भय असून शास्त्रमान्य आहे।
Verse 18
प्रायश्चित्तानि चीर्णानि नारायणपराङ्मुखम् । न निष्पुनन्ति राजेन्द्र सुराकुम्भमिवापगा: ॥ १८ ॥
हे राजेंद्र, जो नारायणापासून विमुख आहे त्याने कितीही नीट प्रायश्चित्त केले तरी ते त्याला शुद्ध करत नाही; जसे दारूने भरलेला कुंभ अनेक नद्यांत धुतला तरी शुद्ध होत नाही।
Verse 19
सकृन्मन: कृष्णपदारविन्दयो- र्निवेशितं तद्गुणरागि यैरिह । न ते यमं पाशभृतश्च तद्भटान् स्वप्नेऽपि पश्यन्ति हि चीर्णनिष्कृता: ॥ १९ ॥
ज्यांचे मन एकदाही श्रीकृष्णाच्या चरणकमळांत पूर्णपणे स्थिर झाले आणि जे त्याच्या नाम-रूप-गुण-लीलांवर अनुरक्त झाले, ते सर्व पापफळांपासून मुक्त होतात—हीच खरी निष्कृती; असे शरणागत स्वप्नातही यमराज वा पाशधारी यमदूतांना पाहत नाहीत।
Verse 20
अत्र चोदाहरन्तीममितिहासं पुरातनम् । दूतानां विष्णुयमयो: संवादस्तं निबोध मे ॥ २० ॥
या संदर्भात विद्वान व साधुजन एक प्राचीन इतिहास सांगतात—विष्णुदूत आणि यमदूत यांच्यात झालेला संवाद माझ्याकडून ऐक।
Verse 21
कान्यकुब्जे द्विज: कश्चिद्दासीपतिरजामिल: । नाम्ना नष्टसदाचारो दास्या: संसर्गदूषित: ॥ २१ ॥
कान्यकुब्ज नगरीत अजामिल नावाचा एक द्विज होता; तो दासी-वेश्येचा पतीसारखा होऊन तिच्या संगतीत राहिला. त्या नीच संगामुळे त्याचा सदाचार नष्ट झाला व ब्राह्मणधर्म ढळला.
Verse 22
बन्द्यक्षै: कैतवैश्चौर्यैर्गर्हितां वृत्तिमास्थित: । बिभ्रत्कुटुम्बमशुचिर्यातयामास देहिन: ॥ २२ ॥
तो पतित अजामिल लोकांना पकडून बंदी करणे, जुगारात फसवणे आणि चोरी-लूट करणे अशी निंद्य उपजीविका करू लागला. अशुचि होऊन तो इतरांना त्रास देत कुटुंबाचा निर्वाह करी.
Verse 23
एवं निवसतस्तस्य लालयानस्य तत्सुतान् । कालोऽत्यगान्महान् राजन्नष्टाशीत्यायुष: समा: ॥ २३ ॥
हे राजन्, अशा रीतीने राहून व पुत्रांचे लाड करत तो पापकर्मांत काळ घालवीत राहिला. पाहता पाहता त्याच्या आयुष्याची अठ्ठ्याऐंशी वर्षे निघून गेली.
Verse 24
तस्य प्रवयस: पुत्रा दश तेषां तु योऽवम: । बालो नारायणो नाम्ना पित्रोश्च दयितो भृशम् ॥ २४ ॥
त्या वृद्ध अजामिलाला दहा पुत्र होते; त्यांतील सर्वात धाकटा बालक ‘नारायण’ नावाचा होता. धाकटा असल्याने तो आई-वडिलांना अत्यंत प्रिय होता.
Verse 25
स बद्धहृदयस्तस्मिन्नर्भके कलभाषिणि । निरीक्षमाणस्तल्लीलां मुमुदे जरठो भृशम् ॥ २५ ॥
त्या तोतऱ्या बोलणाऱ्या व गोंडस हालचाली करणाऱ्या बालकात त्याचे हृदय गुंतले. वृद्ध अजामिल त्याच्या लीला पाहत, त्याची काळजी घेत आणि फार आनंद मानत असे.
Verse 26
भुञ्जान: प्रपिबन् खादन् बालकं स्नेहयन्त्रित: । भोजयन् पाययन् मूढो न वेदागतमन्तकम् ॥ २६ ॥
अजामिल जेवत असताना स्नेहाने बांधला जाऊन त्या बालकाला चावायला-खायला बोलवी, आणि पिताना त्यालाही पाजे. सतत मुलाची काळजी घेत ‘नारायण’ असे नाव पुकारत राहिल्याने त्याची आयुष्यरेषा संपली आहे व मृत्यू जवळ आला आहे हे त्याला कळले नाही।
Verse 27
स एवं वर्तमानोऽज्ञो मृत्युकाल उपस्थिते । मतिं चकार तनये बाले नारायणाह्वये ॥ २७ ॥
अशा रीतीने अज्ञानात वागत असताना, मृत्युकाळ येऊन ठेपला तेव्हा ‘नारायण’ नावाच्या आपल्या लहान मुलाकडेच अजामिलाची बुद्धी एकाग्र झाली।
Verse 28
स पाशहस्तांस्त्रीन्दृष्ट्वा पुरुषानतिदारुणान् । वक्रतुण्डानूर्ध्वरोम्ण आत्मानं नेतुमागतान् ॥ २८ ॥ दूरे क्रीडनकासक्तं पुत्रं नारायणाह्वयम् । प्लावितेन स्वरेणोच्चैराजुहावाकुलेन्द्रिय: ॥ २९ ॥
तेव्हा अजामिलाने हातात पाश धरलेले, अत्यंत भयानक, वाकड्या तोंडाचे आणि अंगावरचे केस उभे राहिलेले असे तीन पुरुष पाहिले; ते त्याला यमराजाच्या धामात नेण्यासाठी आले होते. त्यांना पाहून तो गोंधळला; दूर खेळत असलेल्या ‘नारायण’ नावाच्या मुलावरच्या आसक्तीने, अश्रूंनी भरलेल्या स्वरात तो मोठ्याने हाक मारू लागला—आणि अशा रीतीने त्याच्या मुखातून ‘नारायण’ हे पवित्र नाम निघाले।
Verse 29
स पाशहस्तांस्त्रीन्दृष्ट्वा पुरुषानतिदारुणान् । वक्रतुण्डानूर्ध्वरोम्ण आत्मानं नेतुमागतान् ॥ २८ ॥ दूरे क्रीडनकासक्तं पुत्रं नारायणाह्वयम् । प्लावितेन स्वरेणोच्चैराजुहावाकुलेन्द्रिय: ॥ २९ ॥
अजामिलाने हातात पाश धरलेले, वाकड्या तोंडाचे, अंगावरचे केस उभे राहिलेले असे तीन अत्यंत भयानक पुरुष पाहिले; ते त्याला यमराजाच्या धामात नेण्यासाठी आले होते. त्यांना पाहून तो व्याकुळ झाला; दूर खेळत असलेल्या ‘नारायण’ नावाच्या मुलाच्या मोहाने, अश्रूंनी भरलेल्या स्वरात तो मोठ्याने हाक मारू लागला—आणि त्याच्या मुखातून ‘नारायण’ हे पवित्र नाम निघाले।
Verse 30
निशम्य म्रियमाणस्य मुखतो हरिकीर्तनम् । भर्तुर्नाम महाराज पार्षदा: सहसापतन् ॥ ३० ॥
महाराज! मरणासन्न अजामिलाच्या मुखातून हरिकीर्तन—म्हणजेच स्वामीचे पवित्र नाम—ऐकताच विष्णूचे पार्षद, विष्णुदूत, तत्क्षणी तेथे धावून आले।
Verse 31
विकर्षतोऽन्तर्हृदयाद्दासीपतिमजामिलम् । यमप्रेष्यान् विष्णुदूता वारयामासुरोजसा ॥ ३१ ॥
यमराजांचे दूत दासीपती अजामिलाच्या हृदयाच्या अंतरातून जीव ओढीत होते; तेव्हा विष्णुदूतांनी घनघोर घोष करून बलाने त्यांना रोखले।
Verse 32
ऊचुर्निषेधितास्तांस्ते वैवस्वतपुर:सरा: । के यूयं प्रतिषेद्धारो धर्मराजस्य शासनम् ॥ ३२ ॥
असे रोखले गेल्यावर वैवस्वत (यमराज) चे दूत म्हणाले—हे महोदयांनो, तुम्ही कोण आहात की धर्मराजाच्या आज्ञेला विरोध करण्याचे धाडस करता?
Verse 33
कस्य वा कुत आयाता: कस्मादस्य निषेधथ । किं देवा उपदेवा या यूयं किं सिद्धसत्तमा: ॥ ३३ ॥
तुम्ही कोणाचे सेवक, कुठून आला आहात, आणि अजामिलाला स्पर्श करण्यापासून आम्हाला का रोखता? तुम्ही देव, उपदेव की सिद्धांतील श्रेष्ठ आहात?
Verse 34
सर्वे पद्मपलाशाक्षा: पीतकौशेयवासस: । किरीटिन: कुण्डलिनो लसत्पुष्करमालिन: ॥ ३४ ॥ सर्वे च नूत्नवयस: सर्वे चारुचतुर्भुजा: । धनुर्निषङ्गासिगदाशङ्खचक्राम्बुजश्रिय: ॥ ३५ ॥ दिशो वितिमिरालोका: कुर्वन्त: स्वेन तेजसा । किमर्थं धर्मपालस्य किङ्करान्नो निषेधथ ॥ ३६ ॥
यमदूत म्हणाले—तुमचे डोळे कमळपानांसारखे; पिवळे रेशमी वस्त्र, मुकुट व कुंडले, आणि तेजस्वी कमळमाळा धारण केलेली. तुम्ही सर्व नवयौवनयुक्त, सुंदर चतुर्भुज; धनुष्य-तूणीर, तलवार, गदा, शंख, चक्र व कमळ धारण करता. तुमच्या तेजाने दिशांचा अंधार नाहीसा झाला; मग धर्मपालाचे सेवक आम्हाला का अडवता?
Verse 35
सर्वे पद्मपलाशाक्षा: पीतकौशेयवासस: । किरीटिन: कुण्डलिनो लसत्पुष्करमालिन: ॥ ३४ ॥ सर्वे च नूत्नवयस: सर्वे चारुचतुर्भुजा: । धनुर्निषङ्गासिगदाशङ्खचक्राम्बुजश्रिय: ॥ ३५ ॥ दिशो वितिमिरालोका: कुर्वन्त: स्वेन तेजसा । किमर्थं धर्मपालस्य किङ्करान्नो निषेधथ ॥ ३६ ॥
यमदूत म्हणाले—तुमचे डोळे कमळपानांसारखे; पिवळे रेशमी वस्त्र, मुकुट व कुंडले, आणि तेजस्वी कमळमाळा धारण केलेली. तुम्ही सर्व नवयौवनयुक्त, सुंदर चतुर्भुज; धनुष्य-तूणीर, तलवार, गदा, शंख, चक्र व कमळ धारण करता. तुमच्या तेजाने दिशांचा अंधार नाहीसा झाला; मग धर्मपालाचे सेवक आम्हाला का अडवता?
Verse 36
सर्वे पद्मपलाशाक्षा: पीतकौशेयवासस: । किरीटिन: कुण्डलिनो लसत्पुष्करमालिन: ॥ ३४ ॥ सर्वे च नूत्नवयस: सर्वे चारुचतुर्भुजा: । धनुर्निषङ्गासिगदाशङ्खचक्राम्बुजश्रिय: ॥ ३५ ॥ दिशो वितिमिरालोका: कुर्वन्त: स्वेन तेजसा । किमर्थं धर्मपालस्य किङ्करान्नो निषेधथ ॥ ३६ ॥
यमराजांचे दूत म्हणाले—तुमचे नेत्र कमळपानासारखे आहेत. तुम्ही पिवळे रेशमी वस्त्र परिधान केलेले, कमळमाळांनी विभूषित, शिरावर मनोहर किरीट व कानांत कुंडले घातलेले, सर्वजण नवयौवनाने तेजस्वी दिसता. तुमच्या चार भुजा धनुष्य-तूणीर, तलवार, गदा, शंख, चक्र व कमळ यांनी शोभतात. तुमच्या तेजाने दिशांचा अंधार नाहीसा झाला आहे. मग, हे महापुरुषांनो, धर्मपाल यमराजांच्या सेवकांना आम्हाला का अडविता?
Verse 37
श्रीशुक उवाच इत्युक्ते यमदूतैस्ते वासुदेवोक्तकारिण: । तान् प्रत्यूचु: प्रहस्येदं मेघनिर्ह्रादया गिरा ॥ ३७ ॥
श्रीशुकदेव गोस्वामी म्हणाले—यमराजांच्या दूतांनी असे म्हटल्यावर वासुदेवाच्या आज्ञेचे पालन करणारे ते सेवक हसले आणि मेघगर्जनेसारख्या गंभीर वाणीने त्यांना असे उत्तर देऊ लागले.
Verse 38
श्रीविष्णुदूता ऊचु: यूयं वै धर्मराजस्य यदि निर्देशकारिण: । ब्रूत धर्मस्य नस्तत्त्वं यच्चाधर्मस्य लक्षणम् ॥ ३८ ॥
श्रीविष्णुदूत म्हणाले—तुम्ही खरोखरच धर्मराज यमराजांचे आदेश पाळणारे असाल, तर आम्हाला धर्माचे तत्त्व आणि अधर्माची लक्षणे सांगा.
Verse 39
कथं स्विद् ध्रियते दण्ड: किं वास्य स्थानमीप्सितम् । दण्ड्या: किं कारिण: सर्वे आहो स्वित्कतिचिन्नृणाम् ॥ ३९ ॥
दंड कसा दिला जातो आणि त्याचे योग्य स्थान कोणते? दंडास पात्र कोण? फळाची इच्छा ठेवून कर्म करणारे सर्व कर्मी दंडनीय आहेत का, की फक्त काही मनुष्य?
Verse 40
यमदूता ऊचु: वेदप्रणिहितो धर्मो ह्यधर्मस्तद्विपर्यय: । वेदो नारायण: साक्षात्स्वयम्भूरिति शुश्रुम ॥ ४० ॥
यमदूत म्हणाले—वेदांनी जे ठरविले आहे तोच धर्म, आणि त्याच्या विरुद्ध ते अधर्म. आम्ही यमराजांकडून ऐकले आहे की वेद साक्षात् नारायण आहेत आणि स्वयंभू आहेत.
Verse 41
येन स्वधाम्न्यमी भावा रज:सत्त्वतमोमया: । गुणनामक्रियारूपैर्विभाव्यन्ते यथातथम् ॥ ४१ ॥
जो नारायण स्वधामात स्थित असूनही रज, सत्त्व, तम या त्रिगुणांनुसार संपूर्ण विश्वव्यवस्था चालवितात, त्यांच्या इच्छेनेच जीवांना गुण, नाम, कर्म व रूप यांचे भेद प्राप्त होतात; तेच सृष्टीचे परम कारण आहेत।
Verse 42
सूर्योऽग्नि: खं मरुद्देव: सोम: सन्ध्याहनी दिश: । कं कु: स्वयं धर्म इति ह्येते दैह्यस्य साक्षिण: ॥ ४२ ॥
सूर्य, अग्नी, आकाश, वायू, देव, चंद्र, संध्या, दिवस, रात्र, दिशा, जल, भूमी आणि स्वयं परमात्मा—हे सर्व देहधारीच्या कर्मांचे साक्षी आहेत।
Verse 43
एतैरधर्मो विज्ञात: स्थानं दण्डस्य युज्यते । सर्वे कर्मानुरोधेन दण्डमर्हन्ति कारिण: ॥ ४३ ॥
या साक्षींनी अधर्म सिद्ध झाला की दंड देणे योग्य ठरते. फलाची इच्छा ठेवून कर्म करणारा प्रत्येक जण आपल्या पापानुसार दंडास पात्र होतो।
Verse 44
सम्भवन्ति हि भद्राणि विपरीतानि चानघा: । कारिणां गुणसङ्गोऽस्ति देहवान्न ह्यकर्मकृत् ॥ ४४ ॥
हे वैकुंठवासिनो, तुम्ही निष्पाप आहात; पण या भौतिक जगात देहधारी सर्वजण कर्मी आहेत—पुण्य असो वा पाप. त्रिगुणसंगामुळे त्यांना तसेच कर्म करावे लागते. देह धारण केलेला निष्क्रिय राहू शकत नाही; म्हणून इथले सर्व जीव दंडनीय आहेत।
Verse 45
येन यावान्यथाधर्मो धर्मो वेह समीहित: । स एव तत्फलं भुङ्क्ते तथा तावदमुत्र वै ॥ ४५ ॥
या जन्मात जितका आणि जसा धर्म किंवा अधर्म आचरला जातो, पुढील जन्मात तितकाच आणि तसाच कर्मफल भोगावा लागतो।
Verse 46
यथेह देवप्रवरास्त्रैविध्यमुपलभ्यते । भूतेषु गुणवैचित्र्यात्तथान्यत्रानुमीयते ॥ ४६ ॥
हे देवश्रेष्ठ! जसे येथे तीन गुणांच्या वैचित्र्यामुळे जीवांचे तीन प्रकार दिसतात—शांत, चंचल व मूढ; सुखी, दुःखी व मिश्र; धर्मिष्ठ, अधर्मिष्ठ व अर्धधर्मिष्ठ—तसेच पुढील जन्मातही प्रकृतीचे हे त्रिगुण तसाच परिणाम करतील, असे अनुमान होते।
Verse 47
वर्तमानोऽन्ययो: कालो गुणाभिज्ञापको यथा । एवं जन्मान्ययोरेतद्धर्माधर्मनिदर्शनम् ॥ ४७ ॥
जसा वर्तमानातील वसंत ऋतू भूत व भविष्य वसंतांचा स्वभाव सूचित करतो, तसा सुख, दुःख किंवा मिश्र अनुभवांनी युक्त हा वर्तमान जीवन पूर्व व पुढील जन्मांतील धर्म-अधर्म कर्मांचे निदर्शक ठरतो।
Verse 48
मनसैव पुरे देव: पूर्वरूपं विपश्यति । अनुमीमांसतेऽपूर्वं मनसा भगवानज: ॥ ४८ ॥
सर्वशक्तिमान यमराज ब्रह्मदेवांसमान आहेत; ते आपल्या धामात स्थित असूनही परमात्म्यासारखे सर्वांच्या हृदयात राहून मनाने जीवाची पूर्वकर्मे पाहतात आणि त्यावरून पुढील जन्मांत तो कसा वागेल हे जाणतात।
Verse 49
यथाज्ञस्तमसा युक्त उपास्ते व्यक्तमेव हि । न वेद पूर्वमपरं नष्टजन्मस्मृतिस्तथा ॥ ४९ ॥
जसा अज्ञानाने आच्छादित मनुष्य स्वप्नात दिसणाऱ्या देहाप्रमाणेच वागतो आणि त्यालाच ‘मी’ मानतो, तसा जन्मस्मृती हरपलेला जीव पूर्वीच्या धर्म-अधर्म कर्मांमुळे मिळालेल्या या वर्तमान देहाशीच तादात्म्य मानतो; त्याला ना पूर्वजन्म कळतो, ना पुढील जन्म।
Verse 50
पञ्चभि: कुरुते स्वार्थान् पञ्च वेदाथ पञ्चभि: । एकस्तु षोडशेन त्रीन् स्वयं सप्तदशोऽश्नुते ॥ ५० ॥
पाच ज्ञानेंद्रिये, पाच कर्मेंद्रिये आणि पाच विषय—या पंधरांच्या वर मन आहे, जे सोळावे तत्त्व आहे. मनाच्या वर सतरावे तत्त्व आत्मा (जीव) आहे; तोच या सोळांच्या साहाय्याने एकटाच भोग घेतो आणि सुख, दुःख व मिश्र अशा तीन अवस्थांचा अनुभव करतो।
Verse 51
तदेतत्षोडशकलं लिङ्गं शक्तित्रयं महत् । धत्तेऽनुसंसृतिं पुंसि हर्षशोकभयार्तिदाम् ॥ ५१ ॥
हे षोडशकलायुक्त सूक्ष्म लिंगशरीर त्रिगुणशक्तीपासून उत्पन्न झालेले महत् आहे. तीव्र वासनांमुळे ते जीवाला हर्ष-शोक-भय-आर्तिदायी संसारी भ्रमणात फिरविते.
Verse 52
देह्यज्ञोऽजितषड्वर्गो नेच्छन्कर्माणि कार्यते । कोशकार इवात्मानं कर्मणाच्छाद्य मुह्यति ॥ ५२ ॥
अज्ञ देही, षड्वर्ग जिंकू न शकल्याने, न इच्छिताही गुणांच्या प्रभावाने कर्म करावयास बाध्य होतो. रेशीमकिड्यासारखा तो आपल्या कर्मजाळ्याने स्वतःला झाकून मोहात पडतो.
Verse 53
न हि कश्चित्क्षणमपि जातु तिष्ठत्यकर्मकृत् । कार्यते ह्यवश: कर्म गुणै: स्वाभाविकैर्बलात् ॥ ५३ ॥
कोणताही जीव क्षणभरही अकर्म राहू शकत नाही. स्वाभाविक त्रिगुणांच्या बळाने तो अवश होऊन कर्म करीत राहतो.
Verse 54
लब्ध्वा निमित्तमव्यक्तं व्यक्ताव्यक्तं भवत्युत । यथायोनि यथाबीजं स्वभावेन बलीयसा ॥ ५४ ॥
अव्यक्त निमित्त मिळाल्यावर कर्मफळ व्यक्त होते. बळकट स्वभाव व बीजानुसार जीव यथायोनि जन्म घेतो; इच्छेनुसार स्थूल व सूक्ष्म शरीर घडतात.
Verse 55
एष प्रकृतिसङ्गेन पुरुषस्य विपर्यय: । आसीत्स एव नचिरादीशसङ्गाद्विलीयते ॥ ५५ ॥
प्रकृतीच्या संगामुळे पुरुषाची ही विपरीत अवस्था होते; पण मनुष्यदेहात ईश्वर किंवा त्याच्या भक्तांच्या संगाने ती लवकरच नाहीशी होते.
Verse 56
अयं हि श्रुतसम्पन्न: शीलवृत्तगुणालय: । धृतव्रतो मृदुर्दान्त: सत्यवाङ्मन्त्रविच्छुचि: ॥ ५६ ॥ गुर्वग्न्यतिथिवृद्धानां शुश्रूषुरनहङ्कृत: । सर्वभूतसुहृत्साधुर्मितवागनसूयक: ॥ ५७ ॥
आरंभी अजामिल नावाचा हा ब्राह्मण सर्व वेदशास्त्रांत पारंगत होता. तो शील, सदाचार व गुणांचा सागर, व्रतपालनात दृढ, मृदू, इंद्रियनिग्रही, सत्यवक्ता, मंत्रज्ञ व अत्यंत शुद्ध होता.
Verse 57
अयं हि श्रुतसम्पन्न: शीलवृत्तगुणालय: । धृतव्रतो मृदुर्दान्त: सत्यवाङ्मन्त्रविच्छुचि: ॥ ५६ ॥ गुर्वग्न्यतिथिवृद्धानां शुश्रूषुरनहङ्कृत: । सर्वभूतसुहृत्साधुर्मितवागनसूयक: ॥ ५७ ॥
तो गुरु, अग्निदेव, अतिथी आणि घरातील वृद्ध यांची सेवा करीत असे व अहंकाररहित होता. तो सर्व प्राण्यांचा हितचिंतक, सज्जन, मितभाषी आणि कोणावरही द्वेष-ईर्ष्या न करणारा होता.
Verse 58
एकदासौ वनं यात: पितृसन्देशकृद् द्विज: । आदाय तत आवृत्त: फलपुष्पसमित्कुशान् ॥ ५८ ॥ ददर्श कामिनं कञ्चिच्छूद्रं सह भुजिष्यया । पीत्वा च मधु मैरेयं मदाघूर्णितनेत्रया ॥ ५९ ॥ मत्तया विश्लथन्नीव्या व्यपेतं निरपत्रपम् । क्रीडन्तमनुगायन्तं हसन्तमनयान्तिके ॥ ६० ॥
एकदा पित्याच्या आज्ञेने तो द्विज वनात गेला आणि फळे, फुले, समिधा व कुश घेऊन परत येऊ लागला.
Verse 59
एकदासौ वनं यात: पितृसन्देशकृद् द्विज: । आदाय तत आवृत्त: फलपुष्पसमित्कुशान् ॥ ५८ ॥ ददर्श कामिनं कञ्चिच्छूद्रं सह भुजिष्यया । पीत्वा च मधु मैरेयं मदाघूर्णितनेत्रया ॥ ५९ ॥ मत्तया विश्लथन्नीव्या व्यपेतं निरपत्रपम् । क्रीडन्तमनुगायन्तं हसन्तमनयान्तिके ॥ ६० ॥
मार्गात त्याने एका कामातुर शूद्राला एका वेश्यासह पाहिले; दोघेही मधु-मैरेय पिऊन मद्यधुंद होते आणि त्या स्त्रीचे डोळे नशेत फिरत होते.
Verse 60
एकदासौ वनं यात: पितृसन्देशकृद् द्विज: । आदाय तत आवृत्त: फलपुष्पसमित्कुशान् ॥ ५८ ॥ ददर्श कामिनं कञ्चिच्छूद्रं सह भुजिष्यया । पीत्वा च मधु मैरेयं मदाघूर्णितनेत्रया ॥ ५९ ॥ मत्तया विश्लथन्नीव्या व्यपेतं निरपत्रपम् । क्रीडन्तमनुगायन्तं हसन्तमनयान्तिके ॥ ६० ॥
ती स्त्री मद्यधुंद होऊन वस्त्रे सैल झाली होती व लज्जारहित होती; आणि तो शूद्र तिच्या जवळ क्रीडा करीत, गात व हसत निर्लज्जपणे रममाण होता—अजामिलने हे दृश्य पाहिले.
Verse 61
दृष्ट्वा तां कामलिप्तेन बाहुना परिरम्भिताम् । जगाम हृच्छयवशं सहसैव विमोहित: ॥ ६१ ॥
हळदीने रंगलेल्या बाहूने शूद्र त्या वेश्येला आलिंगन देत होता. ते पाहताच अजामिलाच्या हृदयातील सुप्त काम जागा झाला आणि तो मोहवश होऊन त्याच्या आधीन झाला.
Verse 62
स्तम्भयन्नात्मनात्मानं यावत्सत्त्वं यथाश्रुतम् । न शशाक समाधातुं मनो मदनवेपितम् ॥ ६२ ॥
यथाशक्ती शास्त्रातील उपदेश आठवून—स्त्रीकडे पाहूही नये—असा विचार करून त्याने स्वतःला आवरले. तरीही हृदयातील मदनाच्या वेगाने मन थरथरले आणि ते स्थिर करू शकला नाही.
Verse 63
तन्निमित्तस्मरव्याजग्रहग्रस्तो विचेतन: । तामेव मनसा ध्यायन् स्वधर्माद्विरराम ह ॥ ६३ ॥
त्या कारणाने स्मरणरूपी ग्रहणाने ग्रस्त होऊन तो विवेकशून्य झाला, जसे सूर्य-चंद्र ग्रहणाने झाकले जातात. तो मनाने सतत त्या वेश्येचेच ध्यान करू लागला आणि लवकरच स्वधर्मापासून दूर झाला.
Verse 64
तामेव तोषयामास पित्र्येणार्थेन यावता । ग्राम्यैर्मनोरमै: कामै: प्रसीदेत यथा तथा ॥ ६४ ॥
पित्यापासून मिळालेला जितका धन होता, तो सर्व त्या वेश्येला तृप्त करण्यासाठी खर्च करू लागला. तिला प्रसन्न ठेवण्यासाठी तो ग्राम्य व मनोहर भोग देत राहिला आणि ब्राह्मणोचित कर्मे सोडून दिली.
Verse 65
विप्रां स्वभार्यामप्रौढां कुले महति लम्भिताम् । विससर्जाचिरात्पाप: स्वैरिण्यापाङ्गविद्धधी: ॥ ६५ ॥
वेश्येच्या कामुक कटाक्षाने ज्याची बुद्धी भेदली गेली, तो पापी विप्र तिच्या संगतीने पापकर्मात गुंतला. लवकरच त्याने महान ब्राह्मणकुळात मिळालेली अतिशय सुंदर, कोवळी पत्नीही सोडून दिली.
Verse 66
यतस्ततश्चोपनिन्ये न्यायतोऽन्यायतो धनम् । बभारास्या: कुटुम्बिन्या: कुटुम्बं मन्दधीरयम् ॥ ६६ ॥
ब्राह्मणकुळात जन्मूनही वेश्येच्या संगामुळे तो मंदबुद्धी झाला. न्याय-अन्याय कसा ही करून धन मिळवून त्याने त्या कुटुंबिणीच्या पुत्र-कन्यांसह कुटुंबाचा भार उचलला.
Verse 67
यदसौ शास्त्रमुल्लङ्घ्य स्वैरचार्यतिगर्हित: । अवर्तत चिरं कालमघायुरशुचिर्मलात् ॥ ६७ ॥
त्याने शास्त्राचे नियम उल्लंघून स्वैर व निंद्य आचरणात दीर्घकाळ जीवन घालवले. वेश्येने शिजवलेले अन्न खाल्ल्यामुळे तो पापमय, अशुद्ध, मलिन आणि निषिद्ध कर्मांत आसक्त झाला.
Verse 68
तत एनं दण्डपाणे: सकाशं कृतकिल्बिषम् । नेष्यामोऽकृतनिर्वेशं यत्र दण्डेन शुद्ध्यति ॥ ६८ ॥
म्हणून हा पापी, ज्याने प्रायश्चित्त केले नाही, त्याला आम्ही दंडधारी यमराजांच्या समोर नेऊ. तेथे त्याच्या पापकर्माच्या प्रमाणानुसार दंड होऊन तो शुद्ध होईल.
Frequently Asked Questions
Because mechanical atonement can remove the immediate ‘dirt’ of reactions but does not remove the underlying impulse to sin (the root desire). Like an elephant that bathes and then throws dust on itself, a person may perform expiation yet return to the same habits. The Bhāgavata’s critique is that without inner transformation—knowledge culminating in devotion—atonement remains within fruitive conditioning and cannot ensure lasting purity.
The chapter emphasizes the objective potency of the Lord’s name and the extraordinary mercy connected with nāma. Ajāmila’s utterance—though prompted by attachment—was a real chanting of the divine name at the critical moment of death, and the text states it was without offense due to his intense anxiety. This invocation brings him under Viṣṇu’s protection, interrupting karmic arrest and initiating the later doctrinal clarification: bhakti and surrender shift one’s jurisdiction beyond ordinary karmic punishment.
Yamadūtas are Yamarāja’s order carriers who seize sinful souls for judgment and punishment according to dharma/adharma. Viṣṇudūtas are Viṣṇu’s messengers who protect those connected to Viṣṇu-bhakti. Their conflict centers on authority and eligibility: whether a man with grave sins who has uttered the holy name is still punishable under karma, or exempt due to taking shelter of Nārāyaṇa—an issue developed through their debate on the definition of dharma and the scope of punishment.