Adhyaya 8
Kuntī’s Prayers and the Neutralization of the Brahmāstra (Uttarā Protected; Yudhiṣṭhira’s Grief Begins)
कुरुक्षेत्र युद्धानंतर पांडव गंगातटी श्राद्धकर्मे करीत शोकाने व्याकुळ होतात. श्रीकृष्ण व ऋषी काल, कर्म आणि ईश्वर-नियम यांची आठवण करून देऊन त्यांना धीर देतात. युधिष्ठिराच्या अश्वमेध यज्ञांनंतर कृष्ण द्वारकेस निघू लागतात, तेव्हा भयभीत उत्तरा धावून येते—अश्वत्थाम्याने कुरुवंशाचा शेवटचा वारस नष्ट करण्यासाठी ब्रह्मास्त्र सोडले आहे. पांडव शस्त्रे उचलतात; पण कृष्ण निर्णायकपणे हस्तक्षेप करतात—सुदर्शन व योगमाया गर्भाचे रक्षण करतात आणि विष्णुशक्तीने ते अचूक अस्त्र निष्फळ होते; परिणामी परीक्षितामुळे वंश टिकतो. कृष्णाच्या प्रस्थानाच्या वेळी कृतज्ञता व विरहव्याकुळतेने कुंती देवी त्यांच्या परात्पर स्वरूपाचे, स्नेहपूर्ण लीलांचे, आपत्तीला स्मरणाचे द्वार मानण्याचे आणि अनन्य भक्तीच्या आवश्यकतेचे गहन स्तवन करते. पुढे युधिष्ठिराचा शोक शमत नाही; तो कृष्णाला थांबवून युद्धहत्येच्या पापबोधातून धर्म व प्रायश्चित्ताविषयी अंतर्मनातील संकट सुरू करतो.
Shlokas
Verse 1
सूत उवाच अथ ते सम्परेतानां स्वानामुदकमिच्छताम् । दातुं सकृष्णा गङ्गायां पुरस्कृत्य ययु: स्त्रिय: ॥ १ ॥
सूत म्हणाले—त्यानंतर पांडव आपल्या दिवंगत स्वजनांना तर्पण-जल देण्याची इच्छा धरून, द्रौपदीसह गंगेकडे गेले; स्त्रिया पुढे पुढे चालल्या।
Verse 2
ते निनीयोदकं सर्वे विलप्य च भृशं पुन: । आप्लुता हरिपादाब्जरज:पूतसरिज्जले ॥ २ ॥
ते सर्वे तेथे गंगाजल अर्पण करून व फार विलाप करून, नंतर हरिच्या चरणकमलांच्या रजेमुळे पवित्र झालेल्या गंगाजलात स्नान करू लागले।
Verse 3
तत्रासीनं कुरुपतिं धृतराष्ट्रं सहानुजम् । गान्धारीं पुत्रशोकार्तां पृथां कृष्णां च माधव: ॥ ३ ॥
तेथे कुरुपती महाराज युधिष्ठिर आपल्या अनुजांसह बसले होते; धृतराष्ट्र, पुत्रशोकाने व्याकुळ गांधारी, कुंती व द्रौपदी—सर्व शोकाकुल होते; आणि माधव श्रीकृष्णही तेथे होते।
Verse 4
सान्त्वयामास मुनिभिर्हतबन्धूञ्शुचार्पितान् । भूतेषु कालस्य गतिं दर्शयन्न प्रतिक्रियाम् ॥ ४ ॥
श्रीकृष्णांनी मुनिंसह, बंधूंच्या वधाने शोकाकुल झालेल्यांना, प्राण्यांवर काळाची गती व कर्मप्रतिक्रियेचे नियम दाखवून, शांत केले।
Verse 5
साधयित्वाजातशत्रो: स्वं राज्यं कितवैर्हृतम् । घातयित्वासतो राज्ञ: कचस्पर्शक्षतायुष: ॥ ५ ॥
अजातशत्रु युधिष्ठिराचे राज्य कपटी जुगाऱ्यांनी हिरावून घेतले होते; ते पुन्हा मिळवून, द्रौपदीच्या केशस्पर्शाच्या अपराधाने आयुष्य क्षीण झालेल्या दुष्ट राजांना (दुर्योधनपक्षासह) प्रभूच्या कृपेने ठार करण्यात आले; इतरही नष्ट झाले।
Verse 6
याजयित्वाश्वमेधैस्तं त्रिभिरुत्तमकल्पकै: । तद्यश: पावनं दिक्षु शतमन्योरिवातनोत् ॥ ६ ॥
भगवान श्रीकृष्णांनी महाराज युधिष्ठिरांकडून तीन उत्तम अश्वमेध यज्ञ करवून घेतले आणि त्यांची पवित्र कीर्ती सर्व दिशांना पसरवली, जशी इंद्राची कीर्ती पसरली होती.
Verse 7
आमन्त्र्य पाण्डुपुत्रांश्च शैनेयोद्धवसंयुत: । द्वैपायनादिभिर्विप्रै: पूजितै: प्रतिपूजित: ॥ ७ ॥
भगवान श्रीकृष्णांनी प्रस्थानाची तयारी केली. व्यासदेव इत्यादी ब्राह्मणांकडून पूजित होऊन त्यांनी पांडवांना आमंत्रित केले आणि अभिवादन स्वीकारले.
Verse 8
गन्तुं कृतमतिर्ब्रह्मन् द्वारकां रथमास्थित: । उपलेभेऽभिधावन्तीमुत्तरां भयविह्वलाम् ॥ ८ ॥
द्वारकेला जाण्यासाठी रथात बसताच, त्यांनी उत्तराला भीतीने व्याकुळ होऊन आपल्याकडे धावत येताना पाहिले.
Verse 9
उत्तरोवाच पाहि पाहि महायोगिन् देवदेव जगत्पते । नान्यं त्वदभयं पश्ये यत्र मृत्यु: परस्परम् ॥ ९ ॥
उत्तरा म्हणाली: हे देवाधिदेवा, हे जगत्पते! आपण महायोगी आहात. माझे रक्षण करा, रक्षण करा, कारण मृत्यूच्या या जगात आपल्याशिवाय मला वाचवणारे दुसरे कोणी दिसत नाही.
Verse 10
अभिद्रवति मामीश शरस्तप्तायसो विभो । कामं दहतु मां नाथ मा मे गर्भो निपात्यताम् ॥ १० ॥
हे प्रभू, आपण सर्वशक्तिमान आहात. एक जळता लोखंडी बाण माझ्याकडे येत आहे. हे नाथा, आपली इच्छा असेल तर तो मला जाळून टाकू दे, पण माझ्या गर्भाचा नाश होऊ देऊ नका.
Verse 11
सूत उवाच उपधार्य वचस्तस्या भगवान् भक्तवत्सल: । अपाण्डवमिदं कर्तुं द्रौणेरस्त्रमबुध्यत ॥ ११ ॥
सूत म्हणाले—तिचे वचन शांतपणे ऐकून भक्तवत्सल भगवान श्रीकृष्णांनी तत्क्षणी ओळखले की द्रोणपुत्र अश्वत्थाम्याने पांडवकुळातील शेवटचा वंशज नष्ट करण्यासाठी ब्रह्मास्त्र सोडले आहे।
Verse 12
तर्ह्येवाथ मुनिश्रेष्ठ पाण्डवा: पञ्च सायकान् । आत्मनोऽभिमुखान्दीप्तानालक्ष्यास्त्राण्युपाददु: ॥ १२ ॥
हे मुनिश्रेष्ठ शौनक! तेव्हाच पांडवांनी आपल्या दिशेने येणारे तेजस्वी ब्रह्मास्त्र पाहून आपापली पाच शस्त्रे उचलली।
Verse 13
व्यसनं वीक्ष्य तत्तेषामनन्यविषयात्मनाम् । सुदर्शनेन स्वास्त्रेण स्वानां रक्षां व्यधाद्विभु: ॥ १३ ॥
आपल्या अनन्य शरणागत भक्तांवर संकट आलेले पाहून सर्वशक्तिमान श्रीकृष्णांनी तत्क्षणी आपल्या सुदर्शन चक्रास्त्राने स्वजनांचे रक्षण केले।
Verse 14
अन्त:स्थ: सर्वभूतानामात्मा योगेश्वरोहरि: । स्वमाययावृणोद्गर्भं वैराट्या: कुरुतन्तवे ॥ १४ ॥
योगेश्वर हरि श्रीकृष्ण सर्वभूतांच्या हृदयात अंतर्यामी आत्मा म्हणून वास करतात; कुरुवंशाची परंपरा वाचवण्यासाठी त्यांनी विराटकन्या उत्तराच्या गर्भाला आपल्या योगमायेनं आच्छादित केलं।
Verse 15
यद्यप्यस्त्रं ब्रह्मशिरस्त्वमोघं चाप्रतिक्रियम् । वैष्णवं तेज आसाद्य समशाम्यद् भृगूद्वह ॥ १५ ॥
हे भृगुकुलभूषण शौनक! अश्वत्थाम्याने सोडलेले ब्रह्मशिरास्त्र अचूक व अप्रतिकार्य असले, तरी वैष्णव तेजासमोर ते शांत होऊन निष्फळ झाले।
Verse 16
मा मंस्था ह्येतदाश्चर्यं सर्वाश्चर्यमयेऽच्युते । य इदं मायया देव्या सृजत्यवति हन्त्यज: ॥ १६ ॥
हे ब्राह्मणहो, सर्व-आश्चर्यमय अच्युताच्या लीलेत हे विशेष आश्चर्य मानू नका। तो आपल्या दिव्य मायाशक्तीने जगाची सृष्टी, पालन व संहार करतो, तरीही तो अजन्मा आहे।
Verse 17
ब्रह्मतेजोविनिर्मुक्तैरात्मजै: सह कृष्णया । प्रयाणाभिमुखं कृष्णमिदमाह पृथा सती ॥ १७ ॥
ब्रह्मास्त्राच्या तेजापासून मुक्त होऊन, सती पृथा (कुंती) आपल्या पुत्रांसह व कृष्णा (द्रौपदी)सह, घरी जाण्यास निघालेल्या श्रीकृष्णाला असे म्हणाली।
Verse 18
कुन्त्युवाच नमस्ये पुरुषं त्वाद्यमीश्वरं प्रकृते: परम् । अलक्ष्यं सर्वभूतानामन्तर्बहिरवस्थितम् ॥ १८ ॥
कुंती म्हणाली: हे कृष्णा, मी तुला नमस्कार करते—तू आदिपुरुष, परमेश्वर, प्रकृतीच्या पलीकडे आहेस. तू सर्व प्राण्यांच्या आत-बाहेर स्थित असूनही सर्वांना अलक्ष्य आहेस।
Verse 19
मायाजवनिकाच्छन्नमज्ञाधोक्षजमव्ययम् । न लक्ष्यसे मूढदृशा नटो नाट्यधरो यथा ॥ १९ ॥
मायेच्या पडद्याने आच्छादित, इंद्रियांच्या कक्षेपलीकडील, अव्यय अधोक्षज—मूढ दृष्टीला तू तसा दिसत नाहीस, जसा नट वेश धारण केल्यावर ओळखला जात नाही।
Verse 20
तथा परमहंसानां मुनीनाममलात्मनाम् । भक्तियोगविधानार्थं कथं पश्येम हि स्त्रिय: ॥ २० ॥
अमलात्मा परमहंस मुनींच्या हृदयात भक्तियोगाची विधी प्रस्थापित करण्यासाठी तू अवतरतोस; मग आम्ही स्त्रिया तुला पूर्णपणे कसे जाणू?
Verse 21
कृष्णाय वासुदेवाय देवकीनन्दनाय च । नन्दगोपकुमाराय गोविन्दाय नमो नम: ॥ २१ ॥
वासुदेवपुत्र, देवकीचा आनंद, नंदगोपकुमार गोविंद श्रीकृष्णाला पुनःपुन्हा नमस्कार।
Verse 22
नम: पङ्कजनाभाय नम: पङ्कजमालिने । नम: पङ्कजनेत्राय नमस्ते पङ्कजाङ्घ्रये ॥ २२ ॥
कमलनाभ, कमलमालाधारी, कमलनेत्र, कमलचरण प्रभो—आपल्याला नमस्कार।
Verse 23
यथा हृषीकेश खलेन देवकी कंसेन रुद्धातिचिरं शुचार्पिता । विमोचिताहं च सहात्मजा विभो त्वयैव नाथेन मुहुर्विपद्गणात् ॥ २३ ॥
हे हृषीकेश! दुष्ट कंसाने देवकीला दीर्घकाळ कैदेत ठेवून शोकात टाकले; प्रभो, तूच तिला आणि मला पुत्रांसह वारंवारच्या संकटांतून सोडविले.
Verse 24
विषान्महाग्ने: पुरुषाददर्शना- दसत्सभाया वनवासकृच्छ्रत: । मृधे मृधेऽनेकमहारथास्त्रतो द्रौण्यस्त्रतश्चास्म हरेऽभिरक्षिता: ॥ २४ ॥
हे हरे! विषयुक्त अन्न, महाअग्नी, नरभक्षक, दुष्ट सभा, वनवासाचे क्लेश, युद्धोयुद्धी महारथींच्या अस्त्रांपासून आणि द्रौणी (अश्वत्थामा)च्या अस्त्रापासून तू आम्हाला वाचविले.
Verse 25
विपद: सन्तु ता: शश्वत्तत्र तत्र जगद्गुरो । भवतो दर्शनं यत्स्यादपुनर्भवदर्शनम् ॥ २५ ॥
हे जगद्गुरो! त्या आपत्ती पुन्हा पुन्हा येऊ देत, जेणेकरून तिथे तिथे तुझे दर्शन घडो; कारण तुझे दर्शन झाले की पुनर्जन्म-मरणाचे दर्शन होत नाही.
Verse 26
जन्मैश्वर्यश्रुतश्रीभिरेधमानमद: पुमान् । नैवार्हत्यभिधातुं वै त्वामकिञ्चनगोचरम् ॥ २६ ॥
हे प्रभो! आपण सहज प्राप्त होणारे, पण केवळ अकिंचन—भौतिक आसक्तीशून्य—भक्तांचेच गोचर आहात. जन्म, ऐश्वर्य, विद्या व देहश्री यांच्या मदाने फुगलेला मनुष्य शुद्ध भावाने आपल्याजवळ येऊ शकत नाही.
Verse 27
नमोऽकिञ्चनवित्ताय निवृत्तगुणवृत्तये । आत्मारामाय शान्ताय कैवल्यपतये नम: ॥ २७ ॥
अकिंचनांचे धन असलेल्या आपल्याला नमस्कार. आपण प्रकृतीच्या गुणांच्या कर्म-प्रतिकर्मांपासून निवृत्त; आपण आत्माराम, शान्त आणि कैवल्याचे स्वामी—आपल्याला प्रणाम.
Verse 28
मन्ये त्वां कालमीशानमनादिनिधनं विभुम् । समं चरन्तं सर्वत्र भूतानां यन्मिथ: कलि: ॥ २८ ॥
हे प्रभो! मी आपल्यालाच शाश्वत काळ, परम नियंता, आदि-अंत रहित सर्वव्यापी मानते. कृपा-वाटपात आपण सर्वांप्रती सम; जीवांतील कलह परस्पर संगतीतूनच उद्भवतो.
Verse 29
न वेद कश्चिद्भगवंश्चिकीर्षितं तवेहमानस्य नृणां विडम्बनम् । न यस्य कश्चिद्दयितोऽस्ति कर्हिचिद् द्वेष्यश्च यस्मिन् विषमा मतिर्नृणाम् ॥ २९ ॥
हे भगवन्! आपले दिव्य कृत्य कोणी जाणू शकत नाही; ते मानवीसारखे दिसल्याने लोक भ्रमित होतात. आपला कोणी खास लाडका नाही, कोणी द्वेष्यही नाही; पक्षपाताची कल्पना ही माणसांचीच विषम बुद्धी आहे.
Verse 30
जन्म कर्म च विश्वात्मन्नजस्याकर्तुरात्मन: । तिर्यङ्नृषिषु याद:सु तदत्यन्तविडम्बनम् ॥ ३० ॥
हे विश्वात्मन्! आपण अजन्मा व अकर्ता असूनही जन्म घेता आणि कर्म करता—हे अत्यंत आश्चर्यकारक आहे. आपणच पशु, मनुष्य, ऋषी व जलचर रूपांत अवतरता; खरोखरच हे मोहक व गूढ आहे.
Verse 31
गोप्याददे त्वयि कृतागसि दाम तावद् या ते दशाश्रुकलिलाञ्जनसम्भ्रमाक्षम् । वक्त्रं निनीय भयभावनया स्थितस्य सा मां विमोहयति भीरपि यद्बिभेति ॥ ३१ ॥
हे कृष्णा! तू अपराध केला म्हणून यशोदामाई दोरी घेऊन तुला बांधायला निघाली. तुझ्या घाबरलेल्या डोळ्यांत अश्रू भरले, काजळ वाहून गेले, आणि तू भयाने मुख खाली करून उभा राहिलास. हे दृश्य मला स्तब्ध करते—ज्याला भयही घाबरते, तोच तू भयभीत झालास।
Verse 32
केचिदाहुरजं जातं पुण्यश्लोकस्य कीर्तये । यदो: प्रियस्यान्ववाये मलयस्येव चन्दनम् ॥ ३२ ॥
काही म्हणतात, अजन्मा प्रभू पुण्यश्लोक राजांची कीर्ती वाढवण्यासाठी जन्म घेतो. तर काही म्हणतात, तुझ्या प्रिय भक्त यदूला प्रसन्न करण्यासाठी तू त्याच्या वंशात प्रकट झालास—जसा मलय पर्वतात चंदन उगवून सुगंध पसरवतो।
Verse 33
अपरे वसुदेवस्य देवक्यां याचितोऽभ्यगात् । अजस्त्वमस्य क्षेमाय वधाय च सुरद्विषाम् ॥ ३३ ॥
काही जण म्हणतात, वसुदेव व देवकी यांनी तुला प्रार्थना केली म्हणून तू त्यांच्या पुत्ररूपाने प्रकट झालास. तू निश्चयच अजन्मा आहेस; तरी त्यांच्या कल्याणासाठी आणि देवद्वेष्ट्यांचा वध करण्यासाठी तू जन्म धारण करतोस।
Verse 34
भारावतारणायान्ये भुवो नाव इवोदधौ । सीदन्त्या भूरिभारेण जातो ह्यात्मभुवार्थित: ॥ ३४ ॥
काही म्हणतात, प्रचंड भाराने पृथ्वी समुद्रातील बुडणाऱ्या नौकेसारखी क्लेशित झाली होती. तेव्हा तुझा पुत्र आत्मभू ब्रह्मा यांनी प्रार्थना केली, आणि तू प्रकट झालास—पृथ्वीचा भार उतरवून जगाचे दुःख कमी करण्यासाठी।
Verse 35
भवेऽस्मिन् क्लिश्यमानानामविद्याकामकर्मभि: । श्रवणस्मरणार्हाणि करिष्यन्निति केचन ॥ ३५ ॥
आणखी काही म्हणतात, अविद्या, कामना आणि कर्म यांमुळे क्लेश भोगणाऱ्या जीवांच्या हितासाठी तू प्रकट झालास—श्रवण, स्मरण, पूजन इत्यादी भक्तिसेवा पुन्हा जागृत करण्यासाठी, जेणेकरून बद्ध जीवांना मुक्तीचा लाभ होईल।
Verse 36
शृण्वन्ति गायन्ति गृणन्त्यभीक्ष्णश: स्मरन्ति नन्दन्ति तवेहितं जना: । त एव पश्यन्त्यचिरेण तावकं भवप्रवाहोपरमं पदाम्बुजम् ॥ ३६ ॥
हे कृष्णा! जे लोक सतत तुझ्या दिव्य लीलांचे श्रवण, कीर्तन, उच्चार व स्मरण करतात आणि इतरांच्या भक्तीतही आनंद मानतात, ते लवकरच तुझे जन्म-मृत्यूचा प्रवाह थांबविणारे चरणकमळ पाहतात।
Verse 37
अप्यद्य नस्त्वं स्वकृतेहित प्रभो जिहाससि स्वित्सुहृदोऽनुजीविन: । येषां न चान्यद्भवत: पदाम्बुजात् परायणं राजसु योजितांहसाम् ॥ ३७ ॥
हे प्रभो! तू स्वतःच सर्व कर्तव्ये पूर्ण केलीस; तरी आज आम्हाला सोडून जाणार काय? आम्ही तुझे सुहृद, तुझ्या कृपेवरच जगतो. वैर धारण केलेल्या राजांमध्ये तुझ्या चरणकमळांशिवाय आमचा दुसरा आधार नाही।
Verse 38
के वयं नामरूपाभ्यां यदुभि: सह पाण्डवा: । भवतोऽदर्शनं यर्हि हृषीकाणामिवेशितु: ॥ ३८ ॥
आम्ही कोण—फक्त नाव-रूप; पांडव आणि यादवही तसेच. हे हृषीकेश! तू आमच्याकडे पाहत नाहीस तेव्हा, जसा जीव निघून गेल्यावर देहाची कीर्ती संपते, तशी आमची सर्व कीर्ती व कृत्ये क्षणात नष्ट होतील।
Verse 39
नेयं शोभिष्यते तत्र यथेदानीं गदाधर । त्वत्पदैरङ्किता भाति स्वलक्षणविलक्षितै: ॥ ३९ ॥
हे गदाधर! तू गेल्यावर हे राज्य आजसारखे शोभणार नाही. आज ते तुझ्या विशेष लक्षणांनी युक्त चरणचिन्हांनी अंकित झाल्यामुळे सुंदर दिसते; पण तू निघून गेल्यावर ही शोभा उरणार नाही।
Verse 40
इमे जनपदा: स्वृद्धा: सुपक्वौषधिवीरुध: । वनाद्रिनद्युदन्वन्तो ह्येधन्ते तव वीक्षितै: ॥ ४० ॥
हे सर्व जनपद सर्व प्रकारे समृद्ध आहेत; औषधी व धान्य परिपक्व, वृक्ष फळांनी भरलेले, नद्या प्रवाही, पर्वत खनिजांनी संपन्न आणि समुद्र संपत्तीने परिपूर्ण—हे सर्व तुझ्या कृपादृष्टीमुळेच वाढत आहे।
Verse 41
अथ विश्वेश विश्वात्मन् विश्वमूर्ते स्वकेषु मे । स्नेहपाशमिमं छिन्धि दृढं पाण्डुषु वृष्णिषु ॥ ४१ ॥
हे विश्वेश्वर, हे विश्वात्मन्, हे विश्वमूर्ते! पांडव व वृष्णि या माझ्या स्वजनांवरील हा दृढ स्नेहपाश कृपया छेदून टाका।
Verse 42
त्वयि मेऽनन्यविषया मतिर्मधुपतेऽसकृत् । रतिमुद्वहतादद्धा गङ्गेवौघमुदन्वति ॥ ४२ ॥
हे मधुपते! माझी मती सतत केवळ तुझ्यातच एकनिष्ठ राहो; माझी प्रीती गंगेच्या प्रवाहासारखी अखंड समुद्राकडे जावी तशी तुझ्याकडेच वाहो।
Verse 43
श्रीकृष्ण कृष्णसख वृष्ण्यृषभावनिध्रुग् राजन्यवंशदहनानपवर्गवीर्य । गोविन्द गोद्विजसुरार्तिहरावतार योगेश्वराखिलगुरो भगवन्नमस्ते ॥ ४३ ॥
हे श्रीकृष्ण, हे कृष्णसखा (अर्जुनमित्रा), हे वृष्णिकुलश्रेष्ठ! पृथ्वीवरील उपद्रवी राजवंशांचा संहार करणारे, अविनाशी पराक्रमधारी तू आहेस. हे गोविंद! गायी, ब्राह्मण व भक्तांचे दुःख हरिण्यासाठी तू अवतार घेतोस. हे योगेश्वर, अखिलगुरु, हे भगवन्—तुला नमस्कार।
Verse 44
सूत उवाच पृथयेत्थं कलपदै: परिणूताखिलोदय: । मन्दं जहास वैकुण्ठो मोहयन्निव मायया ॥ ४४ ॥
सूत म्हणाले—पृथेने (कुंतीने) अशा प्रकारे निवडक शब्दांत स्तुतीरूप प्रार्थना केली; ती ऐकून वैकुंठनाथ भगवान मंद हसले, जणू आपल्या मायेनें सर्वांना मोहित करीत होते।
Verse 45
तां बाढमित्युपामन्त्र्य प्रविश्य गजसाह्वयम् । स्त्रियश्च स्वपुरं यास्यन् प्रेम्णा राज्ञा निवारित: ॥ ४५ ॥
त्या प्रार्थना ‘अतिशय उत्तम’ असे म्हणत स्वीकारून भगवान हस्तिनापूरच्या राजवाड्यात गेले व इतर स्त्रियांनाही आपल्या प्रस्थानाची सूचना दिली. नंतर स्वधामास जाण्यास निघाले असता, प्रेमाने विनवून राजा युधिष्ठिरांनी त्यांना थांबवले।
Verse 46
व्यासाद्यैरीश्वरेहाज्ञै: कृष्णेनाद्भुतकर्मणा । प्रबोधितोऽपीतिहासैर्नाबुध्यत शुचार्पित: ॥ ४६ ॥
अत्यंत शोकाकुल झालेले धर्मराज युधिष्ठिर, व्यास आदि ऋषींनी आणि अद्भुत कर्म करणाऱ्या श्रीकृष्णांनी इतिहासाचे दाखले देऊन समजावूनही शांत झाले नाहीत.
Verse 47
आह राजा धर्मसुतश्चिन्तयन् सुहृदां वधम् । प्राकृतेनात्मना विप्रा: स्नेहमोहवशं गत: ॥ ४७ ॥
मित्रांच्या वधाचा विचार करत, धर्मपुत्र युधिष्ठिर सामान्य माणसाप्रमाणे स्नेह आणि मोहाच्या आहारी जाऊन ऋषींना बोलू लागले.
Verse 48
अहो मे पश्यताज्ञानं हृदि रूढं दुरात्मन: । पारक्यस्यैव देहस्य बह्व्यो मेऽक्षौहिणीर्हता: ॥ ४८ ॥
युधिष्ठिर म्हणाले: अरेरे! माझ्यासारख्या दुरात्म्याचे अज्ञान पहा! जे शरीर शेवटी दुसऱ्यांचे (प्राण्यांचे) भक्ष्य होणार आहे, त्यासाठी मी अनेक अक्षौहिणी सैन्याचा संहार केला.
Verse 49
बालद्विजसुहृन्मित्रपितृभ्रातृगुरुद्रुह: । न मे स्यान्निरयान्मोक्षो ह्यपि वर्षायुतायुतै: ॥ ४९ ॥
मी मुले, ब्राह्मण, स्नेही, मित्र, वडीलधारे, भाऊ आणि गुरूंचा द्रोह केला आहे. लक्षावधी वर्षे लोटली तरी मला नरकातून मुक्ती मिळणार नाही.
Verse 50
नैनो राज्ञ: प्रजाभर्तुर्धर्मयुद्धे वधो द्विषाम् । इति मे न तु बोधाय कल्पते शासनं वच: ॥ ५० ॥
'प्रजेचे रक्षण करणाऱ्या राजाला धर्मयुद्धात शत्रूंचा वध केल्याने पाप लागत नाही', हे शास्त्रवचन माझ्या मनाला समाधान देत नाही.
Verse 51
स्त्रीणां मद्धतबन्धूनां द्रोहो योऽसाविहोत्थित: । कर्मभिर्गृहमेधीयैर्नाहं कल्पो व्यपोहितुम् ॥ ५१ ॥
मी स्त्रियांच्या बांधवांची हत्या केली आहे आणि अशा प्रकारे असा द्रोह निर्माण केला आहे जो गृहस्थाश्रमी कर्मांनी किंवा भौतिक कल्याणाने दूर करणे शक्य नाही.
Verse 52
यथा पङ्केन पङ्काम्भ: सुरया वा सुराकृतम् । भूतहत्यां तथैवैकां न यज्ञैर्मार्ष्टुमर्हति ॥ ५२ ॥
ज्याप्रमाणे चिखलाने गढूळ पाणी स्वच्छ करणे किंवा मद्याने मद्याचे भांडे पवित्र करणे शक्य नाही, त्याचप्रमाणे यज्ञांमध्ये प्राण्यांचा बळी देऊन मनुष्यहत्येचे पाप धुणे शक्य नाही.
Frequently Asked Questions
Aśvatthāmā’s act represents vengeance degenerating into adharma: unable to defeat the Pāṇḍavas directly, he targets the future—ending the Kuru succession by killing the unborn heir. Śāstrically, it illustrates how brahminical power (astra-vidyā) becomes catastrophic when divorced from dharma. The episode also foregrounds vaṁśānucarita: the Bhāgavata’s historical continuity depends on Parīkṣit’s survival, through whom the later narration to Śukadeva becomes possible.
The text stresses that the brahmāstra is ‘without check or counteraction’ on the material plane, yet it is foiled when confronted by Viṣṇu’s strength. This teaches hierarchical theology: all astras and devas operate within the Lord’s sovereignty. Kṛṣṇa’s Sudarśana and personal energy (yogamāyā) protect the embryo, demonstrating rakṣā for surrendered devotees and establishing that the Supreme is not merely a powerful hero but the ultimate controller of all energies.
Kuntī’s prayers articulate bhakti’s inner grammar: God is simultaneously transcendent (beyond guṇas and sense perception) and intimate (Yaśodā binding Him). She interprets repeated calamities as grace because they intensify darśana and remembrance, and she asks for detachment from clan-identity in favor of uninterrupted devotion—like the Gaṅgā flowing to the sea. The prayers also critique material pride (birth, wealth, education, beauty) as an obstacle to sincere approach, emphasizing humility and dependence.
Uttarā’s embryo—later Mahārāja Parīkṣit—is saved. This is crucial because Parīkṣit becomes the listener of the Bhāgavata from Śukadeva Gosvāmī; thus, the preservation of his life safeguards the very historical channel through which the Purāṇa’s teachings are delivered to the world.
Read Srimad Bhagavatam in the Vedapath app
Scan the QR code to open this directly in the app, with audio, word-by-word meanings, and more.