Adhyaya 8
Bharata Mahārāja’s Attachment to a Deer and His Fall from Yoga
अरण्यात वैराग्य घेऊन नियमपूर्वक भगवंताची उपासना करत असताना भरत महाराज गंडकी तिरी प्रातःस्नानानंतर मंत्रजप करीत होते. तेव्हा सिंहाच्या गर्जनेने घाबरलेली गर्भिणी हरिणी उडी मारताना गर्भपात होऊन मरण पावली आणि पिल्लू नदीत वाहू लागले. करुणेने भरतांनी ते वाचवून वाढवले; पण ही सेवा हळूहळू आसक्तीत बदलली—खाऊ घालणे, जपणे, कुरवाळणे, कुशीत घेणे, सतत पाहणे; त्यामुळे नियम व भगवद्-पूजा दुर्लक्षित झाली. एकदा हरिण हरवले तेव्हा भरतांचे मन व्याकुळ होऊन विलाप करू लागले; पावलांच्या खुणांना महत्त्व देऊ लागले आणि चंद्रातही संकेत शोधू लागले—आसक्तीने बुद्धी भ्रमित झाली. शुकदेव सांगतात की हे पतन कर्मवश झाले; पूर्व वैराग्य असूनही चुकीच्या संगतीने सुप्त संस्कार जागे झाले. मृत्युकाळी चित्त हरिणावर स्थिर झाल्याने त्यांना हरिणदेह मिळाला, पण पूर्व भक्तीमुळे स्मृती टिकली. पश्चात्तापाने भरत कुसंग टाळून शालग्राम-प्रदेशात परत येऊन मृत्यूची प्रतीक्षा करतात—पुढील अध्यायात त्यांच्या शुद्धीचा व पुन्हा मानवी साधनेचा क्रम उलगडतो।
Shlokas
Verse 1
श्रीशुक उवाच एकदा तु महानद्यां कृताभिषेकनैयमिकावश्यको ब्रह्माक्षरमभिगृणानो मुहूर्तत्रयमुदकान्त उपविवेश ॥ १ ॥
श्रीशुकदेव गोस्वामी म्हणाले—हे राजन्! एकदा महाराज भरत यांनी सकाळची नित्यकर्मे—शौच, मूत्रत्याग व स्नान—पूर्ण करून महानदी (गंडकी)च्या तीरावर काही काळ बसून प्रणव ‘ॐ’ने आरंभ होणाऱ्या ब्रह्माक्षर मंत्राचा जप सुरू केला।
Verse 2
तत्र तदा राजन् हरिणी पिपासया जलाशयाभ्याशमेकैवोपजगाम ॥ २ ॥
हे राजन्! त्या वेळी भरत महाराज नदीकाठी बसले असता, तहान लागलेली एक हरिणी एकटीच पाणी पिण्यासाठी जलाशयाजवळ आली।
Verse 3
तया पेपीयमान उदके तावदेवाविदूरेण नदतो मृगपतेरुन्नादो लोकभयङ्कर उदपतत् ॥ ३ ॥
ती हरिणी तृप्तीने पाणी पीत असतानाच जवळच सिंहाचा अतिशय मोठा गर्जना-नाद उठला. तो सर्व प्राण्यांना भयभीत करणारा होता आणि तो हरिणीच्या कानावर पडला।
Verse 4
तमुपश्रुत्य सा मृगवधू: प्रकृतिविक्लवा चकितनिरीक्षणा सुतरामपिहरिभयाभिनिवेशव्यग्रहृदया पारिप्लवदृष्टिरगततृषा भयात् सहसैवोच्चक्राम ॥ ४ ॥
तो नाद ऐकताच ती मृगवधू स्वभावतःच मारल्या जाण्याच्या भयाने व्याकुळ झाली व चकित होऊन चहूकडे पाहू लागली। सिंहभयाने तिचे हृदय घाबरले, दृष्टी डोलू लागली; तहान पूर्ण न भागताही ती भयाने सहसा नदी उडी मारून पार गेली।
Verse 5
तस्या उत्पतन्त्या अन्तर्वत्न्या उरुभयावगलितो योनिनिर्गतो गर्भ: स्रोतसि निपपात ॥ ५ ॥
भयाने उडी मारताना त्या गर्भवती हरिणीच्या तीव्र भयामुळे गर्भ घसरून योनीतून बाहेर पडला आणि नदीच्या प्रवाहात पडला।
Verse 6
तत्प्रसवोत्सर्पणभयखेदातुरा स्वगणेन वियुज्यमाना कस्याञ्चिद्दर्यां कृष्णसारसती निपपाताथ च ममार ॥ ६ ॥
गर्भपाताच्या भय व क्लेशाने पीडित, आपल्या कळपापासून दूर पडलेली ती कृष्णसार हरिणी नदी पार करून अत्यंत व्याकुळ झाली. ती एका गुहेत कोसळली आणि तत्क्षणी मरण पावली।
Verse 7
तं त्वेणकुणकं कृपणं स्रोतसानूह्यमानमभिवीक्ष्यापविद्धं बन्धुरिवानुकम्पया राजर्षिर्भरत आदाय मृतमातरमित्याश्रमपदमनयत् ॥ ७ ॥
नदीकाठी बसलेल्या राजर्षी भरतांनी तो लहान हरिणपाडस दीन अवस्थेत प्रवाहात वाहत जाताना पाहिला. तो मातृहीन आहे हे जाणून त्यांच्या अंतःकरणात करुणा दाटली. खऱ्या मित्राप्रमाणे त्यांनी त्याला लाटांतून उचलून आपल्या आश्रमात आणले।
Verse 8
तस्य ह वा एणकुणक उच्चैरेतस्मिन् कृतनिजाभिमानस्याहरहस्तत्पोषणपालनलालनप्रीणनानुध्यानेनात्मनियमा: सहयमा: पुरुषपरिचर्यादय एकैकश: कतिपयेनाहर्गणेन वियुज्यमाना: किल सर्व एवोदवसन् ॥ ८ ॥
हळूहळू महाराज भरत त्या हरिणपिल्लावर फारच माया करू लागले. गवत देऊन त्याचे पालन-पोषण करीत, वाघ इत्यादींपासून त्याचे रक्षण करीत, खाज आली की लाडाने कुरवाळीत आणि प्रेमाने चुंबन देऊन त्याला सुखी ठेवत. या आसक्तीमुळे त्यांनी यम-नियम व भगवद्आराधना विसरली; काही दिवसांतच साधनेचे भानही हरपले.
Verse 9
अहो बतायं हरिणकुणक: कृपण ईश्वररथचरणपरिभ्रमणरयेण स्वगणसुहृद् बन्धुभ्य: परिवर्जित: शरणं च मोपसादितो मामेव मातापितरौ भ्रातृज्ञातीन् यौथिकांश्चैवोपेयाय नान्यं कञ्चन वेद मय्यतिविस्रब्धश्चात एव मया मत्परायणस्य पोषणपालनप्रीणनलालनमनसूयुनानुष्ठेयं शरण्योपेक्षादोषविदुषा ॥ ९ ॥
अहो! हा दीन हरिणपिल्लू काळाच्या बळाने—जो परमेश्वराचा दूतच आहे—आपल्या गण, मित्र व बंधूंहून दूर झाला असून माझ्याच शरण आला आहे. तो मला आई-वडील, भाऊ व नातेवाईक मानतो; माझ्यावर पूर्ण विश्वास ठेवून दुसऱ्या कोणालाही ओळखत नाही. म्हणून मत्सर न करता मला त्याचे पालन-पोषण, रक्षण, तृप्ती व लाड करणेच योग्य; शरणागताची उपेक्षा करणे हा मोठा दोष आहे.
Verse 10
नूनं ह्यार्या: साधव उपशमशीला: कृपणसुहृद एवंविधार्थे स्वार्थानपि गुरुतरानुपेक्षन्ते ॥ १० ॥
निश्चितच आर्य साधुजन शांतस्वभावाचे व दीन जीवांवर करुणावान असतात. अशा शरणागताचे रक्षण करण्यासाठी ते स्वतःचे अत्यंत महत्त्वाचे स्वार्थही बाजूला ठेवतात.
Verse 11
इति कृतानुषङ्ग आसनशयनाटनस्नानाशनादिषु सह मृगजहुना स्नेहानुबद्धहृदय आसीत् ॥ ११ ॥
अशा रीतीने हरिणपिल्लावर आसक्त होऊन महाराज भरत त्याच्यासोबत बसत, झोपत, फिरत, स्नान करत आणि जेवतही. त्यामुळे त्यांचे हृदय त्या मृगशिशूच्या स्नेहबंधनात अडकले.
Verse 12
कुशकुसुमसमित्पलाशफलमूलोदकान्याहरिष्यमाणो वृकसालावृकादिभ्यो भयमाशंसमानो यदा सह हरिणकुणकेन वनं समाविशति ॥ १२ ॥
महाराज भरत कुश, फुले, समिधा, पाने, फळे, मुळे आणि पाणी आणण्यासाठी वनात जात असताना कुत्रे, कोल्हे, वाघ इत्यादी हिंस्र प्राणी हरिणपिल्लाला मारतील की काय अशी भीती वाटे. म्हणून वनात शिरताना ते त्याला नेहमी सोबत नेत.
Verse 13
पथिषु च मुग्धभावेन तत्र तत्र विषक्तमतिप्रणयभरहृदय: कार्पण्यात्स्कन्धेनोद्वहति एवमुत्सङ्ग उरसि चाधायोपलालयन्मुदं परमामवाप ॥ १३ ॥
वाटेत त्या हरिणपिल्लाच्या बालसुलभ चाळ्यांनी महाराज भरतांचे मन वारंवार त्याच्यात गुंतत असे. प्रचंड स्नेहाने भरलेल्या हृदयामुळे ते करुणेने त्याला खांद्यावर उचलून नेत. कधी मांडीवर, कधी झोपताना उराशी धरून त्याला लाड करत आणि त्यातच परम आनंद मानत.
Verse 14
क्रियायां निर्वर्त्यमानायामन्तरालेऽप्युत्थायोत्थाय यदैनमभिचक्षीत तर्हि वाव स वर्षपति: प्रकृतिस्थेन मनसा तस्मा आशिष आशास्ते स्वस्ति स्ताद्वत्स ते सर्वत इति ॥ १४ ॥
महाराज भरत जेव्हा प्रभूची पूजा किंवा कोणतेही वैदिक कर्म करीत असत, तेव्हाही मध्येच काम अपूर्ण ठेवून उठत-उठत हरिण कुठे आहे ते पाहत. ते सुखाने बसलेले दिसले की त्यांचे मन शांत होत असे आणि ते आशीर्वाद देत—“वत्सा, तुला सर्व प्रकारे कल्याण होवो.”
Verse 15
अन्यदा भृशमुद्विग्नमना नष्टद्रविण इव कृपण: सकरुणमतितर्षेण हरिणकुणक विरहविह्वलहृदयसन्तापस्तमेवानुशोचन् किल कश्मलं महदभिरम्भित इति होवाच ॥ १५ ॥
कधी कधी भरत महाराजांना ते हरिणपिल्लू दिसत नसे, तेव्हा त्यांचे मन फारच अस्वस्थ होई. जणू एखादा कृपण माणूस धन मिळवून ते हरविल्यावर जसा दुःखी होतो तसा. हरिणकुणकाच्या विरहाने हृदय तापून जाई; करुणा व तीव्र आसक्तीने ते शोक करत, मोहग्रस्त होऊन असे बोलत.
Verse 16
अपि बत स वै कृपण एणबालको मृतहरिणीसुतोऽहो ममानार्यस्य शठकिरातमतेरकृतसुकृतस्य कृतविस्रम्भ आत्मप्रत्ययेन तदविगणयन् सुजन इवागमिष्यति ॥ १६ ॥
“अरेरे! तो कृपण हरिणपिल्लू—ज्याची आई मेली आहे. आणि अहो, मी किती अनार्य! माझे मन तर कपटी, क्रूर शिकाऱ्यासारखे; माझ्याकडे सुकृतही नाही. तरीही त्या भोळ्याने माझ्यावर विश्वास ठेवला. तो सज्जनासारखा माझी चूक न मोजता, स्वतःच्या विश्वासावर पुन्हा येईल का?”
Verse 17
अपि क्षेमेणास्मिन्नाश्रमोपवने शष्पाणि चरन्तं देवगुप्तं द्रक्ष्यामि ॥ १७ ॥
“हाय! या आश्रमाच्या उपवनात मी त्याला पुन्हा कुशलतेने पाहू शकेन का—देवाच्या रक्षणाखाली, वाघ इत्यादींना न घाबरता, कोवळी गवताची पाती चरताना?”
Verse 18
अपि च न वृक: सालावृकोऽन्यतमो वा नैकचर एकचरो वा भक्षयति ॥ १८ ॥
मला कळत नाही; त्या हरिणाला कदाचित लांडगा किंवा कुत्रा, किंवा कळपाने फिरणारे डुक्कर, अथवा एकटा फिरणारा वाघ खाऊन गेला असेल।
Verse 19
निम्लोचति ह भगवान् सकलजगत्क्षेमोदयस्त्रय्यात्माद्यापि मम न मृगवधून्यास आगच्छति ॥ १९ ॥
हाय! सर्व जगताच्या कल्याणाचा उदय करणारे, वेदस्वरूप भगवान सूर्य आता अस्ताला जात आहेत; तरीही आई गेल्यावर माझ्यावर विश्वास ठेवणारी ती मृगी अजून परत आलेली नाही।
Verse 20
अपिस्विदकृतसुकृतमागत्य मां सुखयिष्यति हरिणराजकुमारो विविधरुचिरदर्शनीयनिजमृगदारकविनोदैरसन्तोषं स्वानामपनुदन् ॥ २० ॥
राजकुमारासारखा तो हरिण परत येऊन मला सुख देईल का? केव्हा तो पुन्हा आपल्या रम्य खेळांनी व मनोहर हालचालींनी आनंद देईल आणि माझे जखमी हृदय शांत करील? नक्कीच माझ्याकडे पुण्य नाही; नाहीतर तो आतापर्यंत आला असता।
Verse 21
क्ष्वेलिकायां मां मृषासमाधिनाऽऽमीलितदृशं प्रेमसंरम्भेण चकितचकित आगत्य पृषदपरुषविषाणाग्रेण लुठति ॥ २१ ॥
हाय! खेळताना तो लहान हरिण, मी खोटी समाधी लावून डोळे मिटलेले पाहून, प्रेमातून आलेल्या रुसव्याने चकित होत जवळ येई आणि पाण्याच्या थेंबांसारख्या मऊ शिंगांच्या टोकाने घाबरत-घाबरत मला स्पर्श करी।
Verse 22
आसादितहविषि बर्हिषि दूषिते मयोपालब्धो भीतभीत: सपद्युपरतरास ऋषिकुमारवदवहितकरणकलाप आस्ते ॥ २२ ॥
मी यज्ञसामग्री कुशावर ठेवली की तो हरिण खेळता खेळता दातांनी कुशाला स्पर्श करून ती अपवित्र करी. मी त्याला दूर ढकलून झापले की तो लगेच घाबरून, ऋषिकुमारासारखा इंद्रिये आवरून, निश्चल बसून खेळ थांबवी।
Verse 23
किं वा अरे आचरितं तपस्तपस्विन्यानया यदियमवनि: सविनयकृष्णसारतनयतनुतरसुभगशिवतमाखरखुरपदपङ्क्तिभिर्द्रविणविधुरातुरस्य कृपणस्य मम द्रविणपदवीं सूचयन्त्यात्मानं च सर्वत: कृतकौतुकं द्विजानां स्वर्गापवर्गकामानां देवयजनं करोति ॥ २३ ॥
अशा उन्मत्तासारखे बोलून महाराज भरत उठले व बाहेर गेले. जमिनीवर हरिणाच्या पावलांच्या खुणा पाहून प्रेमाने म्हणाले—“अरे दुर्दैवी भरता! माझे तप क्षुल्लक आहे; या पृथ्वीनेच महान तप केले म्हणून या शुभ, कोमल व सुंदर कृष्णसार-शावकाच्या लहान खुरांच्या पंक्ती येथे उमटल्या आहेत. ह्याच खुणा मला—हरिणवियोगाने धनहीन व दीन—वनातील त्याचा मार्ग व माझे हरवलेले ‘धन’ परत मिळविण्याची वाट दाखवतात. या खुणांमुळे ही भूमी स्वर्ग वा मोक्ष इच्छिणाऱ्या ब्राह्मणांना देवयज्ञ करण्यास योग्य झाली आहे।”
Verse 24
अपिस्विदसौ भगवानुडुपतिरेनं मृगपतिभयान्मृतमातरं मृगबालकं स्वाश्रमपरिभ्रष्टमनुकम्पया कृपणजनवत्सल: परिपाति ॥ २४ ॥
काय तो भगवान् उडुपती—चंद्र—दीनजनवत्सल, सिंहाच्या भयाने मातृहीन व आश्रमातून भरकटलेल्या माझ्या हरिणपिल्लाला जाणून करुणेने आपल्या जवळ आश्रय देऊन त्याचे रक्षण करीत आहे काय?
Verse 25
किं वाऽऽत्मजविश्लेषज्वरदवदहनशिखाभिरुपतप्यमानहृदयस्थलनलिनीकं मामुपसृतमृगीतनयं शिशिरशान्तानुरागगुणितनिजवदनसलिलामृतमयगभस्तिभि: स्वधयतीति च ॥ २५ ॥
किंवा, पुत्रवियोगाच्या ज्वररूपी दावानलाच्या ज्वाळांनी तापलेले माझे हृदय-रूपी कमळ पाहून, माझ्याजवळ आलेल्या त्या मृगीच्या पिल्लामुळे, चंद्र आपल्या शीतल किरणांनी—जणू मुखजल-अमृत—मला शिंपडून शांत करीत आहे; जसा मित्र तापलेल्या मित्रावर पाणी टाकतो तसा.
Verse 26
एवमघटमानमनोरथाकुलहृदयो मृगदारकाभासेन स्वारब्धकर्मणा योगारम्भणतो विभ्रंशित: स योगतापसो भगवदाराधनलक्षणाच्च कथमितरथा जात्यन्तर एणकुणक आसङ्ग: साक्षान्नि:श्रेयसप्रतिपक्षतया प्राक्परित्यक्तदुस्त्यजहृदयाभिजातस्य तस्यैवमन्तरायविहत योगारम्भणस्य राजर्षेर्भरतस्य तावन्मृगार्भकपोषणपालनप्रीणनलालनानुषङ्गेणाविगणयत आत्मानमहिरिवाखुबिलं दुरतिक्रम: काल: करालरभस आपद्यत ॥ २६ ॥
श्रीशुकदेव म्हणाले—हे राजन्! अशा रीतीने हरिणपिल्लाच्या रूपाने प्रकट झालेल्या अनावर इच्छेने भरताचे हृदय व्याकुळ झाले. पूर्वकर्माच्या फळामुळे तो योगसाधना, तप आणि भगवदाराधनेच्या लक्षणापासूनच ढळला. जर पूर्वकर्म नसते, तर ज्याने पुत्र-परिवाराचा संग निःश्रेयसाच्या मार्गातील अडथळा मानून सोडला होता, तो दुसऱ्या जातीतील हरिणशावकावर कसा आसक्त झाला असता? कर्मवश तो मृगशावकाचे पोषण, पालन, प्रसन्न करणे व लाड करणे यात इतका गुंतला की आत्मकल्याण विसरला. तेव्हा उंदराच्या बिळात शिरणाऱ्या विषारी सापासारखा, दुर्धर्ष व भयंकर वेगवान काळ त्याच्या समोर येऊन उभा राहिला।
Verse 27
तदानीमपि पार्श्ववर्तिनमात्मजमिवानुशोचन्तमभिवीक्षमाणो मृग एवाभिनिवेशितमना विसृज्य लोकमिमं सह मृगेण कलेवरं मृतमनु न मृतजन्मानुस्मृतिरितरवन्मृगशरीरमवाप ॥ २७ ॥
मृत्युसमयी राजाने पाहिले की हरिण त्याच्या शेजारी बसून जणू स्वतःचा पुत्रच असल्याप्रमाणे शोक करीत आहे. राजाचे मन हरिणातच गुंतले होते; म्हणून—कृष्णचेतना नसलेल्या लोकांप्रमाणे—त्याने हा लोक, ते हरिण आणि आपले शरीर सोडून मृत्यूनंतर हरिणाचेच शरीर प्राप्त केले. तरी एक विशेष लाभ झाला—मानवी देह गमावूनही हरिणदेह मिळाल्यावर त्याला पूर्वजन्माच्या घटना विसरल्या नाहीत।
Verse 28
तत्रापि ह वा आत्मनो मृगत्वकारणं भगवदाराधनसमीहानुभावेनानुस्मृत्य भृशमनुतप्यमान आह ॥ २८ ॥
मृगदेहात असूनही भरत महाराजांनी पूर्वजन्मातील कठोर भगवद्भक्तीच्या प्रभावाने या जन्माचे कारण जाणले. पूर्व व वर्तमान जीवन आठवून ते सतत पश्चात्ताप करत असे म्हणाले.
Verse 29
अहो कष्टं भ्रष्टोऽहमात्मवतामनुपथाद्यद्विमुक्तसमस्तसङ्गस्य विविक्तपुण्यारण्यशरणस्यात्मवत आत्मनि सर्वेषामात्मनां भगवति वासुदेवे तदनुश्रवणमननसङ्कीर्तनाराधनानुस्मरणाभियोगेनाशून्यसकलयामेन कालेन समावेशितं समाहितं कार्त्स्न्येन मनस्तत्तु पुनर्ममाबुधस्यारान्मृगसुतमनु परिसुस्राव ॥ २९ ॥
अहो, किती कष्टदायक! मी आत्मज्ञानींच्या मार्गावरून घसरलो. सर्व संग सोडून पवित्र एकांत अरण्यात आश्रय घेतला, संयम पाळून वासुदेवाचे श्रवण, मनन, कीर्तन, आराधन व स्मरण यात मन अखंड एकाग्र केले होते. तरी माझ्या मूर्खपणामुळे मन पुन्हा मृगशावकावर आसक्त झाले; म्हणून मृगदेह मिळवून मी भक्तीआचरणापासून फार दूर पडलो.
Verse 30
इत्येवं निगूढनिर्वेदो विसृज्य मृगीं मातरं पुनर्भगवत्क्षेत्रमुपशमशीलमुनिगणदयितं शालग्रामं पुलस्त्यपुलहाश्रमं कालञ्जरात्प्रत्याजगाम ॥ ३० ॥
अशा प्रकारे अंतर्मुख वैराग्याने परिपूर्ण होऊन व सर्व विषयांपासून विरक्त बनून, त्याने कालंजर पर्वतावर मृगी-मातेला सोडले. मग तो पुन्हा भगवद्क्षेत्र शालग्राम व पुलस्त्य-पुलहांच्या आश्रमात परत आला.
Verse 31
तस्मिन्नपि कालं प्रतीक्षमाणः सङ्गाच्च भृशमुद्विग्नः । आत्मसहचरः शुष्कपर्णतृणवीरुधा वर्तमानो मृगत्वनिमित्तावसानमेव ॥ गणयन्मृगशरीरं तीर्थोदकक्लिन्नमुत्ससर्ज ॥ ३१ ॥
त्या आश्रमात राहून तो काळाची वाट पाहत होता आणि कुसंगापासून फारच सावध होता. आपला पूर्ववृत्तांत न सांगता तो फक्त सुकलेली पाने-तृण खात राहिला; तो एकटा नव्हता, कारण परमात्मा त्याचा सहचर होता. मृगत्वाचा अंतच मोजत, त्या तीर्थात स्नान करून अखेरीस त्याने मृगदेह त्यागला.
Frequently Asked Questions
The lion’s roar functions as a catalyst of kāla (time), precipitating an event that draws Bharata’s compassion into a new object of attachment. The miscarriage and death create an apparently “innocent” scenario where dhayā (mercy) is natural; yet the narrative demonstrates that even virtuous impulses can become binding when they replace exclusive remembrance of Vāsudeva.
Śukadeva explains the fall as the resurfacing of past karma and saṁskāras that redirected Bharata’s attention from Bhagavān to the deer. The practical mechanism is gradual: protective care becomes emotional dependence, which then displaces regulated worship and constant smaraṇa—showing that the mind’s object, not the external status of āśrama, determines steadiness.
Because his consciousness at death was absorbed in the deer, he attained a deer body—illustrating the Bhāgavata principle that anta-kāla-smṛti shapes the next embodiment. The advantage was that, by the strength of prior devotional service, he retained memory and discernment, enabling repentance, detachment, and deliberate avoidance of bad association in his deer life.
No. The chapter affirms that compassion for the surrendered is noble, even for renunciants. The caution is about misplacement and excess: compassion must be harmonized with sādhana so that service to a dependent being does not become a substitute object of love that eclipses worship and remembrance of the Supreme Personality of Godhead.
Pulastya and Pulaha are great ṛṣis associated with sacred hermitage lineages. Bharata’s movement to that āśrama region (near Śālagrāma) signals a return to sanctified association and disciplined living—an intentional strategy to counteract saṅga-driven fall-down by re-rooting consciousness in holy place (tīrtha) and the presence of the Paramātmā.