Adhyaya 7

Verse 1

श्रीशुक उवाच भरतस्तु महाभागवतो यदा भगवतावनितलपरिपालनाय सञ्चिन्तितस्तदनुशासनपर: पञ्चजनीं विश्वरूपदुहितरमुपयेमे ॥ १ ॥

श्रीशुक म्हणाले—हे राजन्! भरत महाराज महाभागवत होते. त्यांच्या पित्याने त्यांना पृथ्वीचे पालन करण्यासाठी राज्यावर बसवण्याचा निश्चय केला तेव्हा, पित्याच्या आज्ञेनुसार त्यांनी शासन सुरू केले. संपूर्ण भूमंडळाचे राज्य करताना त्यांनी पित्याच्या आदेशाप्रमाणे विश्वरूपाची कन्या पञ्चजनी हिच्याशी विवाह केला.

Verse 2

तस्यामु ह वा आत्मजान् कार्त्स्‍न्येनानुरूपानात्मन: पञ्च जनयामास भूतादिरिव भूतसूक्ष्माणि सुमतिं राष्ट्रभृतं सुदर्शनमावरणं धूम्रकेतुमिति ॥ २ ॥

जसा अहंकार सूक्ष्म विषयांची निर्मिती करतो, तसा महाराज भरताने पत्नी पंचजनीच्या गर्भात आपल्या अनुरूप पाच पुत्र उत्पन्न केले—सुमती, राष्ट्रभृत, सुदर्शन, आवरण आणि धूम्रकेतू।

Verse 3

अजनाभं नामैतद्वर्षं भारतमिति यत आरभ्य व्यपदिशन्ति ॥ ३ ॥

हे वर्ष पूर्वी ‘अजनाभ-वर्ष’ म्हणून ओळखले जात होते; परंतु महाराज भरताच्या राज्यारंभापासून याला ‘भारत-वर्ष’ असे म्हणू लागले।

Verse 4

स बहुविन्महीपति: पितृपितामहवदुरुवत्सलतया स्वे स्वे कर्मणि वर्तमाना: प्रजा: स्वधर्ममनुवर्तमान: पर्यपालयत् ॥ ४ ॥

महाराज भरत हा अत्यंत विद्वान व अनुभवी पृथ्वीपति होता. तो स्वतः आपल्या कर्तव्यात स्थित राहून प्रजेला त्यांच्या स्वधर्मात प्रवृत्त ठेवत, पिता-पितामहाप्रमाणे महान वात्सल्याने त्यांचे पालन करीत असे.

Verse 5

ईजे च भगवन्तं यज्ञक्रतुरूपं क्रतुभिरुच्चावचै: श्रद्धयाऽऽहृताग्निहोत्रदर्शपूर्णमासचातुर्मास्यपशुसोमानां प्रकृतिविकृतिभिरनुसवनं चातुर्होत्रविधिना ॥ ५ ॥

महाराज भरताने महान श्रद्धेने भगवंताला यज्ञ-क्रतुरूप मानून विविध यज्ञ केले—अग्निहोत्र, दर्श, पूर्णमास, चातुर्मास्य, पशुयज्ञ आणि सोमयज्ञ. कधी पूर्ण तर कधी अंशतः, पण सर्वत्र चातुर्होत्र-विधीचे कठोर पालन करून त्यांनी परमेश्वराची उपासना केली।

Verse 6

सम्प्रचरत्सु नानायागेषु विरचिताङ्गक्रियेष्वपूर्वं यत्तत्क्रियाफलं धर्माख्यं परे ब्रह्मणि यज्ञपुरुषे सर्वदेवतालिङ्गानां मन्त्राणामर्थनियामकतया साक्षात्कर्तरि परदेवतायां भगवति वासुदेव एव भावयमान आत्मनैपुण्यमृदितकषायो हवि:ष्वध्वर्युभिर्गृह्यमाणेषु स यजमानो यज्ञभाजो देवांस्तान् पुरुषावयवेष्वभ्यध्यायत् ॥ ६ ॥

विविध यज्ञांच्या अंगक्रिया पूर्ण करून महाराज भरताने त्या कर्मांचे ‘धर्म’ नावाचे फळ परब्रह्म, यज्ञपुरुष, मंत्रार्थांचा नियामक साक्षात परदेवता भगवान वासुदेव यांनाच अर्पण केले. या भावनेने त्यांची आसक्ती, काम, लोभ इत्यादी मलिनता नष्ट झाली. अध्वर्यु पुरोहित हवि अग्नीत अर्पण करण्यास घेत असता, यजमान भरत हे जाणत की देवतांना दिलेली आहुती प्रत्यक्षात भगवान वासुदेवाच्या विविध अंगांना अर्पण आहे; कारण देवता त्यांच्या देहाचे अवयव आहेत—जसे इंद्र त्यांचा भुज आणि सूर्य त्यांचा नेत्र।

Verse 7

एवं कर्मविशुद्ध्या विशुद्धसत्त्वस्यान्तर्हृदयाकाशशरीरे ब्रह्मणि भगवति वासुदेवे महापुरुषरूपोपलक्षणे श्रीवत्सकौस्तुभवनमालारिदरगदादिभिरुपलक्षिते निजपुरुषहृल्लिखितेनात्मनि पुरुषरूपेण विरोचमान उच्चैस्तरां भक्तिरनुदिनमेधमानरयाजायत ॥ ७ ॥

अशा प्रकारे कर्मशुद्धीने महाराज भरतांचे अंतःकरण पूर्ण निर्मळ झाले. ब्रह्म, परमात्मा आणि परमपुरुषरूप वासुदेव श्रीकृष्णांवरील त्यांची भक्ती दिवसेंदिवस वाढत गेली. श्रीवत्स, कौस्तुभ, वनमाळा आणि शंख-चक्र-गदा-पद्म धारण करणारे प्रभूचे रूप ते हृदयात अखंड स्मरत.

Verse 8

एवं वर्षायुतसहस्रपर्यन्तावसितकर्मनिर्वाणावसरोऽधिभुज्यमानं स्वतनयेभ्यो रिक्थं पितृपैतामहं यथादायं विभज्य स्वयं सकलसम्पन्निकेतात्स्वनिकेतात् पुलहाश्रमं प्रवव्राज ॥ ८ ॥

अशा रीतीने दहा हजाराच्या एक हजार वर्षांचा भोगकाळ संपल्यावर महाराज भरतांना निवृत्तीचा अवसर आला. त्यांनी पितृ-पैतामह संपत्ती योग्य रीतीने पुत्रांमध्ये वाटून दिली आणि सर्व ऐश्वर्याचे धाम असलेले आपले घर सोडून पुलहाश्रम (हरिद्वार) येथे प्रस्थान केले.

Verse 9

यत्र ह वाव भगवान् हरिरद्यापि तत्रत्यानां निजजनानां वात्सल्येन सन्निधाप्यत इच्छारूपेण ॥ ९ ॥

पुलहाश्रमात भगवान् हरि आजही आपल्या भक्तांवर वात्सल्य करून, त्यांच्या इच्छेनुसार सन्निधी देऊन दर्शन देतात.

Verse 10

यत्राश्रमपदान्युभयतोनाभिभिर्दृषच्चक्रैश्चक्रनदी नाम सरित्प्रवरा सर्वत: पवित्रीकरोति ॥ १० ॥

पुलहाश्रमात चक्रनदी नावाची श्रेष्ठ नदी आहे; ती शालग्राम-शिळा (दृषच्चक्र) यांमुळे सर्वत्र पवित्र करते. त्या शिळांवर वर-खाली नाभीसारखी चक्रचिन्हे दिसतात.

Verse 11

तस्मिन् वाव किल स एकल: पुलहाश्रमोपवने विविधकुसुमकिसलयतुलसिकाम्बुभि: कन्दमूलफलोपहारैश्च समीहमानो भगवत आराधनं विविक्त उपरतविषयाभिलाष उपभृतोपशम: परां निर्वृतिमवाप ॥ ११ ॥

पुलहाश्रमाच्या उपवनात महाराज भरत एकटे राहात. ते विविध फुले, कोवळी पालवी व तुळशीची पाने, चक्रनदीचे जल, तसेच कंद-मुळे-फळे इत्यादी गोळा करून भगवान वासुदेवांना अर्पण करत आणि एकांतात त्यांची आराधना करत. विषयभोगाची इच्छा निवली; चित्त पूर्ण शांत झाले, आणि भक्तीत स्थिर होऊन त्यांनी परम समाधान प्राप्त केले.

Verse 12

तयेत्थमविरतपुरुषपरिचर्यया भगवति प्रवर्धमानानुरागभरद्रुतहृदयशैथिल्य: प्रहर्षवेगेनात्मन्युद्भ‍िद्यमानरोमपुलककुलक औत्कण्ठ्यप्रवृत्तप्रणयबाष्पनिरुद्धावलोकनयन एवं निजरमणारुणचरणारविन्दानुध्यानपरिचितभक्तियोगेन परिप्लुतपरमाह्लादगम्भीरहृदयह्रदावगाढधिषणस्तामपि क्रियमाणां भगवत्सपर्यां न सस्मार ॥ १२ ॥

अशा प्रकारे महाभागवत महाराज भरत सतत भगवंताच्या सेवेत रत होते. वासुदेव श्रीकृष्णावरील त्यांचे प्रेम अधिकाधिक वाढून हृदय वितळले; त्यामुळे विधिनियमांवरील आसक्ती हळूहळू गळून पडली. अंगावर रोमांच उभे राहिले, नेत्रांतून प्रेमाश्रू वाहू लागले आणि त्यांना काही दिसेनासे झाले. ते प्रभूंच्या अरुण कमलचरणांचे अखंड ध्यान करीत; भक्तियोगाने त्यांचे हृदय-सर परमानंदाने भरून गेले आणि त्या सरोवरात मन बुडाल्याने चालू असलेली नियमानुसार सेवा देखील त्यांना आठवेना।

Verse 13

इत्थं धृतभगवद्‌व्रत ऐणेयाजिनवाससानुसवनाभिषेकार्द्रकपिशकुटिलजटाकलापेन च विरोचमान: सूर्यर्चा भगवन्तं हिरण्मयं पुरुषमुज्जिहाने सूर्यमण्डलेऽभ्युपतिष्ठन्नेतदु होवाच ॥ १३ ॥

अशा प्रकारे भगवद्‌व्रत धारण केलेले महाराज भरत हरिणचर्म परिधान करीत. दिवसातून तीनदा स्नान केल्याने त्यांच्या कपिश, कुरळ्या जटा ओलसर राहून ते अधिकच शोभून दिसत. सूर्योदयाच्या वेळी सूर्य-मंडळात स्थित सुवर्णमय पुरुष—भगवान नारायण—यांची ऋग्वेदोक्त स्तोत्रांनी उपासना करून त्यांनी हे वचन उच्चारले.

Verse 14

परोरज: सवितुर्जातवेदो देवस्य भर्गो मनसेदं जजान । सुरेतसाद: पुनराविश्य चष्टे हंसं गृध्राणं नृषद्रिङ्गिरामिम: ॥ १४ ॥

परम पुरुषोत्तम भगवान शुद्ध सत्त्वात स्थित आहेत. ते जातवेद सवित्यासारखे सर्व विश्व प्रकाशित करतात आणि भक्तांना वर देतात. त्यांनी आपल्या आध्यात्मिक शक्तीने हे जग निर्माण केले; नंतर इच्छेनुसार परमात्मा रूपाने यात प्रवेश करून विविध शक्तींनी भोगेच्छुक सर्व जीवांचे पालन करतात. बुद्धी देणाऱ्या त्या भगवंताला माझा नमस्कार असो।