Adhyaya 5

Verse 1

ऋषभ उवाच नायं देहो देहभाजां नृलोके कष्टान् कामानर्हते विड्भुजां ये । तपो दिव्यं पुत्रका येन सत्त्वं शुद्ध्येद्यस्माद् ब्रह्मसौख्यं त्वनन्तम् ॥ १ ॥

ऋषभदेव म्हणाले—हे पुत्रांनो, मनुष्यदेह मिळाल्यावर कुत्रे-सुकरांसारख्या मलभक्षी जीवांना मिळणाऱ्या इंद्रियसुखासाठी रात्रंदिवस कष्ट करणे योग्य नाही। दिव्य तप करा; त्याने अंतःकरण शुद्ध होऊन भक्तिसेवेतून अनंत ब्रह्मसुख प्राप्त होते॥

Verse 2

महत्सेवां द्वारमाहुर्विमुक्ते- स्तमोद्वारं योषितां सङ्गिसङ्गम् । महान्तस्ते समचित्ता: प्रशान्ता विमन्यव: सुहृद: साधवो ये ॥ २ ॥

महात्म्यांची सेवा हे मुक्तीचे द्वार आहे; आणि स्त्री-आसक्त लोकांच्या संगतीत रमणे हे तमो-द्वार (नरकाचा मार्ग) आहे। महात्मे समदर्शी, शांत, क्रोधरहित, सर्वांचे हितचिंतक व साधु—भक्तिसेवेत सतत रत असतात॥

Verse 3

ये वा मयीशे कृतसौहृदार्था जनेषु देहम्भरवार्तिकेषु॒ । गृहेषु जायात्मजरातिमत्सु न प्रीतियुक्ता यावदर्थाश्च लोके ॥ ३ ॥

जे ईश्वरावर प्रेम वाढवू इच्छितात ते कृष्ण-संबंध नसलेल्या कर्मांत रमत नाहीत। देहपालनात गुंतलेल्या लोकांची संगत त्यांना नको. गृहस्थ असूनही घर, पत्नी, मुले, मित्र वा धन यांत आसक्त नाहीत; तरी कर्तव्याबाबत उदासीन नाहीत—उदरनिर्वाहापुरतेच धन गोळा करतात॥

Verse 4

नूनं प्रमत्त: कुरुते विकर्म यदिन्द्रियप्रीतय आपृणोति । न साधु मन्ये यत आत्मनोऽय- मसन्नपि क्लेशद आस देह: ॥ ४ ॥

जो इंद्रियसुखालाच जीवनाचे ध्येय मानतो तो प्रमत्त होऊन पापकर्म करतो. पूर्व दुष्कर्मांमुळे मिळालेला हा देह नश्वर असूनही क्लेश देणारा आहे, हे त्याला कळत नाही. म्हणून पुन्हा इंद्रियभोगासाठी कर्मांत गुंतणे बुद्धिमानाला शोभत नाही॥

Verse 5

पराभवस्तावदबोधजातो यावन्न जिज्ञासत आत्मतत्त्वम् । यावत्क्रियास्तावदिदं मनो वै कर्मात्मकं येन शरीरबन्ध: ॥ ५ ॥

आत्मतत्त्वाची जिज्ञासा होत नाही तोवर अज्ञानजन्य पराभव व दुःख राहते. पुण्य-पाप कोणतेही कर्म फल देणारेच; कर्मात गुंतल्याने मन कर्मात्मक होते आणि त्यातून देहबंधन होते. मन अशुद्ध असेल तर चेतना स्पष्ट होत नाही; आणि फलासक्ती असेल तर पुन्हा पुन्हा देह घ्यावा लागतो॥

Verse 6

एवं मन: कर्मवशं प्रयुङ्क्ते अविद्ययाऽऽत्मन्युपधीयमाने । प्रीतिर्न यावन्मयि वासुदेवे न मुच्यते देहयोगेन तावत् ॥ ६ ॥

अविद्येने आच्छादित जीव कर्मवश मनाला बांधतो. जोपर्यंत माझ्या—वासुदेवाच्या—प्रती प्रेम उत्पन्न होत नाही, तोपर्यंत तो वारंवार देहधारणापासून मुक्त होत नाही.

Verse 7

यदा न पश्यत्ययथा गुणेहां स्वार्थे प्रमत्त: सहसा विपश्चित् । गतस्मृतिर्विन्दति तत्र तापा- नासाद्य मैथुन्यमगारमज्ञ: ॥ ७ ॥

जेव्हा विद्वानही गुणमय जगाचे सत्य न पाहता स्वार्थात प्रमत्त होतो, तेव्हा स्मृती हरवून तो मैथुनाधिष्ठित घरात अडकतो आणि तेथेच अनेक ताप-दुःख भोगतो.

Verse 8

पुंस: स्त्रिया मिथुनीभावमेतं तयोर्मिथो हृदयग्रन्थिमाहु: । अतो गृहक्षेत्रसुताप्तवित्तै- र्जनस्य मोहोऽयमहं ममेति ॥ ८ ॥

पुरुष-स्त्री यांचे परस्पर आकर्षण हेच भौतिक जीवनाचे मूळ आहे. यामुळे हृदयग्रंथी बांधली जाते आणि देह, घर, शेत-जमीन, पुत्र, आप्त व धन यांत ‘मी’ आणि ‘माझे’ असा मोह वाढतो.

Verse 9

यदा मनोहृदयग्रन्थिरस्य कर्मानुबद्धो द‍ृढ आश्लथेत । तदा जन: सम्परिवर्ततेऽस्माद् मुक्त: परं यात्यतिहाय हेतुम् ॥ ९ ॥

कर्मफळांनी बांधलेल्या मनुष्याच्या मन-हृदयातील दृढ ग्रंथी जेव्हा सैल होते, तेव्हा तो घर, पत्नी, पुत्र इत्यादींच्या आसक्तीतून फिरून ‘मी-माझे’ हा मूलभूत भ्रम सोडतो आणि मुक्त होऊन परम धामास जातो.

Verse 10

हंसे गुरौ मयि भक्त्यानुवृत्या वितृष्णया द्वन्द्वतितिक्षया च । सर्वत्र जन्तोर्व्यसनावगत्या जिज्ञासया तपसेहानिवृत्त्या ॥ १० ॥ मत्कर्मभिर्मत्कथया च नित्यं मद्देवसङ्गाद् गुणकीर्तनान्मे । निर्वैरसाम्योपशमेन पुत्रा जिहासया देहगेहात्मबुद्धे: ॥ ११ ॥ अध्यात्मयोगेन विविक्तसेवया प्राणेन्द्रियात्माभिजयेन सध्य्रक् । सच्छ्रद्धया ब्रह्मचर्येण शश्वद् असम्प्रमादेन यमेन वाचाम् ॥ १२ ॥ सर्वत्र मद्भ‍ावविचक्षणेन ज्ञानेन विज्ञानविराजितेन । योगेन धृत्युद्यमसत्त्वयुक्तो लिङ्गं व्यपोहेत्कुशलोऽहमाख्यम् ॥ १३ ॥

हे पुत्रांनो, परमहंस सद्गुरूचा आश्रय घेऊन माझ्या—भगवान वासुदेवाच्या—प्रती श्रद्धा व प्रेम ठेवा. विषयभोगाविषयी वितृष्णा, सुख-दुःखाच्या द्वंद्वांची सहनशीलता, सर्वत्र जीवांची दुःखमय अवस्था जाणणे, तत्त्वजिज्ञासा आणि भक्तीसाठी तप करा. माझ्या कथा नित्य ऐका, भक्तसंग करा, माझ्या गुणांचे कीर्तन करा, समदृष्टी ठेवा, वैर सोडा, क्रोध-शोक शांत करा आणि देह-गृहालाच आत्मा मानण्याची बुद्धी त्यागा. शास्त्राध्ययन, एकांतसेवा, प्राण-इंद्रिय-मन जिंकणे, वेदशास्त्रांवर दृढ श्रद्धा, नित्य ब्रह्मचर्य, प्रमाद टाळणे व वाणीसंयम पाळा. अशा भक्ति-योगाने ज्ञान-विज्ञानयुक्त होऊन खोटा अहंकार दूर होईल.

Verse 11

हंसे गुरौ मयि भक्त्यानुवृत्या वितृष्णया द्वन्द्वतितिक्षया च । सर्वत्र जन्तोर्व्यसनावगत्या जिज्ञासया तपसेहानिवृत्त्या ॥ १० ॥ मत्कर्मभिर्मत्कथया च नित्यं मद्देवसङ्गाद् गुणकीर्तनान्मे । निर्वैरसाम्योपशमेन पुत्रा जिहासया देहगेहात्मबुद्धे: ॥ ११ ॥ अध्यात्मयोगेन विविक्तसेवया प्राणेन्द्रियात्माभिजयेन सध्य्रक् । सच्छ्रद्धया ब्रह्मचर्येण शश्वद् असम्प्रमादेन यमेन वाचाम् ॥ १२ ॥ सर्वत्र मद्भ‍ावविचक्षणेन ज्ञानेन विज्ञानविराजितेन । योगेन धृत्युद्यमसत्त्वयुक्तो लिङ्गं व्यपोहेत्कुशलोऽहमाख्यम् ॥ १३ ॥

हे माझ्या पुत्रांनो, तुम्ही अत्यंत उच्च परमहंस गुरूंचा स्वीकार केला पाहिजे. अशा प्रकारे, तुम्ही माझ्यावर, परमेश्वर भगवंतावर श्रद्धा आणि प्रेम ठेवले पाहिजे. तुम्ही इंद्रियतृप्तीचा तिरस्कार केला पाहिजे आणि सुख-दुःखाचे द्वंद्व सहन केले पाहिजे.

Verse 12

हंसे गुरौ मयि भक्त्यानुवृत्या वितृष्णया द्वन्द्वतितिक्षया च । सर्वत्र जन्तोर्व्यसनावगत्या जिज्ञासया तपसेहानिवृत्त्या ॥ १० ॥ मत्कर्मभिर्मत्कथया च नित्यं मद्देवसङ्गाद् गुणकीर्तनान्मे । निर्वैरसाम्योपशमेन पुत्रा जिहासया देहगेहात्मबुद्धे: ॥ ११ ॥ अध्यात्मयोगेन विविक्तसेवया प्राणेन्द्रियात्माभिजयेन सध्य्रक् । सच्छ्रद्धया ब्रह्मचर्येण शश्वद् असम्प्रमादेन यमेन वाचाम् ॥ १२ ॥ सर्वत्र मद्भ‍ावविचक्षणेन ज्ञानेन विज्ञानविराजितेन । योगेन धृत्युद्यमसत्त्वयुक्तो लिङ्गं व्यपोहेत्कुशलोऽहमाख्यम् ॥ १३ ॥

सत्याबद्दल तात्विक चौकशी करा. मग भक्ती सेवेसाठी सर्व प्रकारची तपश्चर्या करा. इंद्रिय भोगाचा प्रयत्न सोडून द्या आणि भगवंताच्या सेवेत मग्न व्हा. परमेश्वर भगवंताविषयीची चर्चा ऐका आणि नेहमी भक्तांचा सहवास करा.

Verse 13

हंसे गुरौ मयि भक्त्यानुवृत्या वितृष्णया द्वन्द्वतितिक्षया च । सर्वत्र जन्तोर्व्यसनावगत्या जिज्ञासया तपसेहानिवृत्त्या ॥ १० ॥ मत्कर्मभिर्मत्कथया च नित्यं मद्देवसङ्गाद् गुणकीर्तनान्मे । निर्वैरसाम्योपशमेन पुत्रा जिहासया देहगेहात्मबुद्धे: ॥ ११ ॥ अध्यात्मयोगेन विविक्तसेवया प्राणेन्द्रियात्माभिजयेन सध्य्रक् । सच्छ्रद्धया ब्रह्मचर्येण शश्वद् असम्प्रमादेन यमेन वाचाम् ॥ १२ ॥ सर्वत्र मद्भ‍ावविचक्षणेन ज्ञानेन विज्ञानविराजितेन । योगेन धृत्युद्यमसत्त्वयुक्तो लिङ्गं व्यपोहेत्कुशलोऽहमाख्यम् ॥ १३ ॥

परमेश्वराचे नामस्मरण आणि गुणगान करा आणि आध्यात्मिक स्तरावर सर्वांकडे समान दृष्टीने पहा. शत्रुत्व सोडून द्या आणि क्रोध व शोक यांवर विजय मिळवा. शरीर आणि घराशी आत्म्याची ओळख करणे सोडून द्या आणि शास्त्रांचे वाचन करा.

Verse 14

कर्माशयं हृदयग्रन्थिबन्ध- मविद्ययासादितमप्रमत्त: । अनेन योगेन यथोपदेशं सम्यग्व्यपोह्योपरमेत योगात् ॥ १४ ॥

माझ्या प्रिय पुत्रांनो, मी तुम्हाला जसा उपदेश केला आहे, त्यानुसार तुम्ही वागले पाहिजे. खूप सावध रहा. या साधनांद्वारे तुम्ही सकाम कर्माच्या अज्ञानातून मुक्त व्हाल आणि हृदयातील बंधनाची गाठ पूर्णपणे तुटून जाईल.

Verse 15

पुत्रांश्च शिष्यांश्च नृपो गुरुर्वा मल्लोककामो मदनुग्रहार्थ: । इत्थं विमन्युरनुशिष्यादतज्ज्ञान् न योजयेत्कर्मसु कर्ममूढान् । कं योजयन्मनुजोऽर्थं लभेत निपातयन्नष्टद‍ृशं हि गर्ते ॥ १५ ॥

जर कोणी भगवद्धामात परत जाण्याबाबत गंभीर असेल, तर त्याने परमेश्वर भगवंताच्या कृपेला जीवनाचे परम ध्येय मानले पाहिजे. अज्ञानी लोक जे सकाम कर्मात गुंतलेले आहेत, त्यांना सर्व प्रकारे भक्ती सेवेत लावले पाहिजे.

Verse 16

लोक: स्वयं श्रेयसि नष्टद‍ृष्टि- र्योऽर्थान् समीहेत निकामकाम: । अन्योन्यवैर: सुखलेशहेतो- रनन्तदु:खं च न वेद मूढ: ॥ १६ ॥

अविद्येमुळे ज्याची दृष्टी नष्ट झाली आहे तो मूढ मनुष्य स्वतःच्या खऱ्या कल्याणाचा मार्ग जाणत नाही. तो कामनांनी बांधला जाऊन विषयसुखच शोधतो; क्षणिक इंद्रियतृप्तीसाठी परस्पर द्वेष-ईर्ष्येचा समाज निर्माण करून अनंत दुःखसागरात बुडतो, तरीही ते त्याला कळत नाही।

Verse 17

कस्तं स्वयं तदभिज्ञो विपश्चिद् अविद्यायामन्तरे वर्तमानम् । दृष्ट्वा पुनस्तं सघृण: कुबुद्धिं प्रयोजयेदुत्पथगं यथान्धम् ॥ १७ ॥

जो अज्ञानात राहून संसारमार्गाला आसक्त आहे, त्या कुबुद्धी मनुष्याला पाहून कोण विद्वान, दयाळू व आत्मतत्त्वज्ञ त्याला कर्मकांडात गुंतवून अधिकच बंधनात टाकील? जसा अंध मनुष्य चुकीच्या वाटेने चालला असेल, तसा त्याला धोक्याकडे जाऊ देणे कोण सज्जन मान्य करील?

Verse 18

गुरुर्न स स्यात्स्वजनो न स स्यात् पिता न स स्याज्जननी न सा स्यात् । दैवं न तत्स्यान्न पतिश्च स स्या- न्न मोचयेद्य: समुपेतमृत्युम् ॥ १८ ॥

जो आपल्या आश्रितांना पुनःपुन्हा जन्म-मृत्यूच्या मार्गातून सोडवू शकत नाही, त्याने गुरु, स्वजन, पिता, माता, पती किंवा पूज्य देवता होऊ नये।

Verse 19

इदं शरीरं मम दुर्विभाव्यं सत्त्वं हि मे हृदयं यत्र धर्म: । पृष्ठे कृतो मे यदधर्म आराद् अतो हि मामृषभं प्राहुरार्या: ॥ १९ ॥

माझे हे शरीर मनुष्यरूपासारखे दिसते, पण ते भौतिक नाही; ते सच्चिदानंद-विग्रह व अचिंत्य आहे. मी प्रकृतीच्या बंधनाने देह घेत नाही; आपल्या मधुर इच्छेने धारण करतो. माझे हृदय शुद्ध सत्त्वमय आहे, जिथे धर्म व भक्तियोगाचा मार्ग आहे; अधर्म व अभक्तिकर्म मी हृदयापासून दूर टाकले आहेत. म्हणून आर्यजन मला परमेश्वर ऋषभदेव म्हणून स्तवतात।

Verse 20

तस्माद्भवन्तो हृदयेन जाता: सर्वे महीयांसममुं सनाभम् । अक्लिष्टबुद्ध्या भरतं भजध्वं शुश्रूषणं तद्भरणं प्रजानाम् ॥ २० ॥

म्हणून, हे पुत्रांनो, तुम्ही सर्व माझ्या हृदयातून जन्मलेले आहात—जे दिव्य गुणांचे आसन आहे. म्हणून भौतिक ईर्ष्याळ लोकांसारखे होऊ नका. निर्मळ बुद्धीने भक्तिसेवेत श्रेष्ठ असलेल्या तुमच्या ज्येष्ठ भ्राता भरताचे भजन व सेवा करा; त्याची सेवा म्हणजे माझीही सेवा, आणि प्रजांचे पालन-शासन आपोआप सिद्ध होईल।

Verse 21

भूतेषु वीरुद्‍भ्य उदुत्तमा ये सरीसृपास्तेषु सबोधनिष्ठा: । ततो मनुष्या: प्रमथास्ततोऽपि गन्धर्वसिद्धा विबुधानुगा ये ॥ २१ ॥ देवासुरेभ्यो मघवत्प्रधाना दक्षादयो ब्रह्मसुतास्तु तेषाम् । भव: पर: सोऽथ विरिञ्चवीर्य: स मत्परोऽहं द्विजदेवदेव: ॥ २२ ॥

जड पदार्थांपेक्षा जीवशक्तियुक्त वृक्ष-लता श्रेष्ठ; त्यांपेक्षा सरिसृप; त्यांपेक्षा बुद्धिमान पशु; त्यांपेक्षा मनुष्य; मनुष्यांपेक्षा प्रमथ; पुढे गंधर्व व सिद्ध—असा श्रेष्ठतेचा क्रम सांगितला आहे.

Verse 22

भूतेषु वीरुद्‍भ्य उदुत्तमा ये सरीसृपास्तेषु सबोधनिष्ठा: । ततो मनुष्या: प्रमथास्ततोऽपि गन्धर्वसिद्धा विबुधानुगा ये ॥ २१ ॥ देवासुरेभ्यो मघवत्प्रधाना दक्षादयो ब्रह्मसुतास्तु तेषाम् । भव: पर: सोऽथ विरिञ्चवीर्य: स मत्परोऽहं द्विजदेवदेव: ॥ २२ ॥

देव-दैत्यांमध्ये इंद्र प्रधान; इंद्रापेक्षा वर ब्रह्मपुत्र दक्षादी; त्यांच्यात श्रेष्ठ भगवान शिव; शिवापेक्षा वर ब्रह्मा, पण ब्रह्माही माझ्या अधीन; मी द्विजांचा देव—द्विजदेवदेव—आहे.

Verse 23

न ब्राह्मणैस्तुलये भूतमन्यत् पश्यामि विप्रा: किमत: परं तु । यस्मिन्नृभि: प्रहुतं श्रद्धयाह- मश्नामि कामं न तथाग्निहोत्रे ॥ २३ ॥

हे विप्रांनो, या जगात ब्राह्मणांच्या बरोबरीचा किंवा त्याहून श्रेष्ठ मला कोणी दिसत नाही. लोक श्रद्धेने ब्राह्मणाच्या मुखाने जे अन्न मला अर्पित करतात ते मी पूर्ण तृप्तीने स्वीकारतो; अग्निहोत्रातील अर्पणात तितका आनंद नाही.

Verse 24

धृता तनूरुशती मे पुराणी येनेह सत्त्वं परमं पवित्रम् । शमो दम: सत्यमनुग्रहश्च तपस्तितिक्षानुभवश्च यत्र ॥ २४ ॥

माझी प्राचीन, तेजस्वी देह-रूप वाणी म्हणजे वेद; ज्यात परम पवित्र सत्त्व आहे. ब्राह्मणांत शम, दम, सत्य, अनुग्रह, तप, तितिक्षा आणि जीव-ईश्वराचा अनुभव—हे गुण उजळून दिसतात.

Verse 25

मत्तोऽप्यनन्तात्परत: परस्मात् स्वर्गापवर्गाधिपतेर्न किञ्चित् । येषां किमु स्यादितरेण तेषा- मकिञ्चनानां मयि भक्तिभाजाम् ॥ २५ ॥

मी अनंत, सर्वसमर्थ, स्वर्गसुख व मोक्ष देणारा आहे; तरीही जे अकिंचन, माझे भक्त ब्राह्मण आहेत ते माझ्याकडून भोग मागत नाहीत. जे फक्त माझ्या भक्तीत रत आहेत, त्यांना दुसऱ्याकडून काय हवे?

Verse 26

सर्वाणि मद्धिष्ण्यतया भवद्भ‍ि- श्चराणि भूतानि सुता ध्रुवाणि । सम्भावितव्यानि पदे पदे वो विविक्तद‍ृग्भिस्तदु हार्हणं मे ॥ २६ ॥

हे पुत्रांनो, चर-अचर कोणत्याही जीवाचा द्वेष वा मत्सर करू नका. मी सर्वांत वास करतो हे जाणून, प्रत्येक क्षणी सर्वांचा सन्मान करा; असे केल्याने माझेच पूजन होते.

Verse 27

मनोवचोद‍ृक्करणेहितस्य साक्षात्कृतं मे परिबर्हणं हि । विना पुमान् येन महाविमोहात् कृतान्तपाशान्न विमोक्तुमीशेत् ॥ २७ ॥

मन, वाणी, दृष्टी आणि सर्व इंद्रियांचे खरे कार्य म्हणजे त्यांना पूर्णपणे माझ्या सेवेत लावणे. इंद्रिये अशी न गुंतल्यास जीव या महा-मोहमय संसारातून, यमराजाच्या कठोर पाशासारख्या बंधनातून, सुटू शकत नाही.

Verse 28

श्रीशुक उवाच एवमनुशास्यात्मजान् स्वयमनुशिष्टानपि लोकानुशासनार्थं महानुभाव: परमसुहृद्भगवानृषभापदेश उपशमशीलानामुपरतकर्मणां महामुनीनां भक्तिज्ञानवैराग्यलक्षणं पारमहंस्यधर्ममुपशिक्षमाण: स्वतनयशतज्येष्ठं परमभागवतं भगवज्जनपरायणं भरतं धरणिपालनायाभिषिच्य स्वयं भवन एवोर्वरितशरीरमात्रपरिग्रह उन्मत्त इव गगनपरिधान: प्रकीर्णकेश आत्मन्यारोपिताहवनीयो ब्रह्मावर्तात्प्रवव्राज ॥ २८ ॥

श्रीशुकदेव गोस्वामी म्हणाले—अशा प्रकारे सर्वांचा परम हितैषी भगवान ऋषभदेवांनी लोकांना आदर्श दाखवण्यासाठी आपल्या पुत्रांना उपदेश केला, जरी ते सुशिक्षित व सुसंस्कृत होते. हा उपदेश उपशमशील, कर्मबंधनातून मुक्त महामुनींनाही भक्ती-ज्ञान-वैराग्ययुक्त परमहंस-धर्म शिकवतो. नंतर त्यांनी आपल्या शंभर पुत्रांपैकी ज्येष्ठ, परम भागवत व वैष्णवजनपरायण भरताला पृथ्वीपालनासाठी राज्याभिषेक केला. त्यानंतर ते घरी असूनही उन्मत्तासारखे, दिगंबर व विस्कटलेल्या केशांसह राहिले; यज्ञाग्नीला स्वतःमध्ये समाविष्ट करून ब्रह्मावर्तातून जगभ्रमणासाठी निघून गेले.

Verse 29

जडान्धमूकबधिरपिशाचोन्मादकवदवधूतवेषोऽभिभाष्यमाणोऽपि जनानां गृहीतमौनव्रतस्तूष्णीं बभूव ॥ २९ ॥

अवधूतवेष धारण करून भगवान ऋषभदेव मानवसमाजात जड, आंधळा, मुका-बधिर, पिशाच किंवा उन्मत्त यांसारखे फिरत राहिले. लोकांनी काहीही हाक मारली तरी त्यांनी मौनव्रत स्वीकारले होते आणि कोणाशीही बोलले नाही.

Verse 30

तत्र तत्र पुरग्रामाकरखेटवाटखर्वटशिबिरव्रजघोषसार्थगिरिवनाश्रमादिष्वनुपथमवनिचरापसदै: परिभूयमानो मक्षिकाभिरिव वनगजस्तर्जनताडनावमेहनष्ठीवनग्रावशकृद्रज:प्रक्षेपपूतिवातदुरुक्तै- स्तदविगणयन्नेवासत्संस्थान एतस्मिन् देहोपलक्षणे सदपदेश उभयानुभवस्वरूपेण स्वमहिमावस्थानेनासमारोपिताहंममाभिमानत्वादविखण्डितमना: पृथिवीमेकचर: परिबभ्राम ॥ ३० ॥

ते नगर, खेडी, खाणी, ग्रामीण प्रदेश, दऱ्या, बागा, लष्करी छावण्या, गोठे, गवळ्यांचे व्रज, सराया, पर्वत, वने व आश्रम अशा ठिकाणी मार्गोमार्ग फिरू लागले. जिथे जिथे ते जात, तिथे दुष्ट लोक त्यांना वेढत, जसे जंगलातून आलेल्या हत्तीभोवती माशा घोंगावतात. त्यांना धमकावले जाई, मारले जाई, त्यांच्यावर लघवी व थुंकी केली जाई; कधी दगड, विष्ठा व धूळ फेकली जाई, कधी दुर्गंधी वायू सोडला जाई आणि कटू शब्द बोलले जात. पण त्यांनी हे सर्व तुच्छ मानले, कारण देहाचा असा शेवटच असतो हे त्यांना ठाऊक होते. ते आत्मतत्त्वात स्थित होते; जड व चेतन यांचा भेद जाणून देहाभिमानरहित, कोणावरही राग न धरता, एकटेच संपूर्ण पृथ्वीवर भ्रमण करत राहिले.

Verse 31

अतिसुकुमारकरचरणोर:स्थलविपुलबाह्वंसगलवदनाद्यवयवविन्यास: प्रकृतिसुन्दरस्वभावहाससुमुखो नवनलिनदलायमानशिशिरतारारुणायतनयनरुचिर: सद‍ृशसुभगकपोलकर्णकण्ठनासो विगूढस्मितवदनमहोत्सवेन पुरवनितानां मनसि कुसुमशरासनमुपदधान: परागवलम्बमानकुटिलजटिलकपिशकेशभूरिभारोऽवधूतमलिननिजशरीरेण ग्रहगृहीत इवाद‍ृश्यत ॥ ३१ ॥

भगवान् ऋषभदेवांचे हात, पाय व वक्षस्थळ दीर्घ होते; खांदे, मुख व अवयव अतिशय कोमल व सम प्रमाणात होते. स्वाभाविक हास्याने त्यांचे मुख शोभत असे; पहाटेच्या दवाने ओलसर नवकमलपानांसारखे पसरलेले अरुण नेत्र अत्यंत रम्य होते व दर्शनमात्राने लोकांचे क्लेश हरत. कपाळ, कान, कंठ, नाक इत्यादी सर्व अवयव सुंदर; त्यांचे मंद स्मित असे की नगरातील विवाहित स्त्रियांची मनेही कामदेवाच्या बाणांनी भेदल्याप्रमाणे आकृष्ट होत. डोक्यावर वाकडे-जटिल तपकिरी केसांचा मोठा भार होता; देहाची उपेक्षा असल्याने ते विस्कटलेले, म्हणून ते जणू भूतग्रस्तासारखे दिसत.

Verse 32

यर्हि वाव स भगवान् लोकमिमं योगस्याद्धा प्रतीपमिवाचक्षाणस्तत्प्रतिक्रियाकर्म बीभत्सितमिति व्रतमाजगरमास्थित: शयान एवाश्नाति पिबति खादत्यवमेहति हदति स्म चेष्टमान उच्चरित आदिग्धोद्देश: ॥ ३२ ॥

जेव्हा भगवान् ऋषभदेवांनी पाहिले की सामान्य लोक त्यांच्या योगाचरणाला विरोध करीत आहेत, तेव्हा त्या विरोधाची प्रतिक्रीया म्हणून त्यांनी अजगर-व्रत स्वीकारले. ते एका ठिकाणीच पडून राहत; पडल्या-पडल्या खात-पित, मल-मूत्र त्यागत आणि त्यातच लोळून संपूर्ण देह त्याने माखून घेत, जेणेकरून विरोधक जवळ येऊन त्रास देणार नाहीत।

Verse 33

तस्य ह य: पुरीषसुरभिसौगन्ध्यवायुस्तं देशं दशयोजनं समन्तात् सुरभिं चकार ॥ ३३ ॥

ऋषभदेव त्या अवस्थेत असल्याने लोक त्यांना त्रास देत नसत; पण त्यांच्या मल-मूत्रातून दुर्गंध येत नसे. उलट त्यातून दिव्य सुगंध पसरून चारही बाजूंनी दहा योजनांपर्यंतचा प्रदेश सुगंधित होत असे।

Verse 34

एवं गोमृगकाकचर्यया व्रजंस्तिष्ठन्नासीन: शयान: काकमृगगोचरित: पिबति खादत्यवमेहति स्म ॥ ३४ ॥

अशा प्रकारे भगवान् ऋषभदेव गाई, हरिण आणि कावळा यांसारखी चर्या करीत. कधी चालत, कधी एका ठिकाणी उभे राहत, कधी बसत, कधी पडत—अगदी गाई, हरिण व कावळ्यासारखे. त्याच रीतीने ते खात-पित, मल-मूत्र त्यागत आणि अशा प्रकारे लोकांना भ्रमात पाडीत.

Verse 35

इति नानायोगचर्याचरणो भगवान् कैवल्यपतिऋर्षभोऽविरतपरममहानन्दानुभव आत्मनि सर्वेषां भूतानामात्मभूते भगवति वासुदेव आत्मनोऽव्यवधानानन्तरोदरभावेन सिद्धसमस्तार्थपरिपूर्णो योगैश्वर्याणि वैहायसमनोजवान्तर्धानपरकायप्रवेशदूरग्रहणादीनि यद‍ृच्छयोपगतानि नाञ्जसा नृप हृदयेनाभ्यनन्दत् ॥ ३५ ॥

हे राजा परीक्षित! नाना प्रकारच्या योग-चर्यांचे आचरण करून भगवान् ऋषभदेवांनी योगींना मार्ग दाखवण्यासाठी अद्भुत लीलांचे प्रदर्शन केले. ते कैवल्याचे स्वामी असून अखंड परम आनंदात निमग्न होते. सर्व भूतांचा आत्मा ज्यात स्थित आहे त्या भगवान वासुदेवांशी ते अव्यवधान प्रेमभावाने एकरूप होते; म्हणून ते सर्व सिद्धींनी परिपूर्ण होते. आकाशात मनोवेगाने गमन, प्रकट-लुप्त होणे, परकायप्रवेश, दूरदर्शन इत्यादी योगैश्वर्ये सहजच त्यांच्या जवळ आली, तरी त्यांनी ती मनापासून मान्य करून उपयोगात आणली नाहीत।