Adhyaya 3

Verse 1

श्रीशुक उवाच नाभिरपत्यकामोऽप्रजया मेरुदेव्या भगवन्तं यज्ञपुरुषमवहितात्मायजत ॥ १ ॥

श्रीशुक म्हणाले—संतानप्राप्तीची इच्छा बाळगून महाराज नाभींनी, ज्यांची पत्नी मेरुदेवी त्या वेळी अपत्यहीन होती, एकाग्रचित्ताने यज्ञपुरुष भगवान विष्णूची उपासना केली।

Verse 2

तस्य ह वाव श्रद्धया विशुद्धभावेन यजत: प्रवर्ग्येषु प्रचरत्सु द्रव्यदेशकालमन्त्रर्त्विग्दक्षिणाविधानयोगोपपत्त्या दुरधिगमोऽपि भगवान् भागवतवात्सल्यतया सुप्रतीक आत्मानमपराजितं निजजनाभिप्रेतार्थविधित्सया गृहीतहृदयो हृदयङ्गमं मनोनयनानन्दनावयवाभिराममाविश्चकार ॥ २ ॥

श्रद्धा व विशुद्ध भावाने तो प्रवर्ग्य इत्यादी यज्ञविधीप्रमाणे द्रव्य, देश, काळ, मंत्र, ऋत्विज, दक्षिणा आणि नियम पाळीत यजन करीत असता, या साधनांनी ज्यांना सहज प्राप्त करता येत नाही असे भगवान भक्तवत्सलतेने नाभि महाराजांच्या भक्तीने प्रसन्न झाले; भक्ताची इच्छा पूर्ण करण्यासाठी त्यांनी आपले अजेय, हृदयंगम, मन-नेत्रांना आनंद देणारे चतुर्भुज रूप प्रकट केले।

Verse 3

अथ ह तमाविष्कृतभुजयुगलद्वयं हिरण्मयं पुरुषविशेषं कपिशकौशेयाम्बरधरमुरसि विलसच्छ्रीवत्सललामं दरवरवनरुहवनमालाच्छूर्यमृतमणिगदादिभिरुपलक्षितं स्फुटकिरणप्रवरमुकुटकुण्डलकटककटिसूत्रहारकेयूरनूपुराद्यङ्गभूषणविभूषितमृत्विक् सदस्यगृहपतयोऽधना इवोत्तमधनमुपलभ्य सबहुमानमर्हणेनावनतशीर्षाण उपतस्थु: ॥ ३ ॥

मग भगवान विष्णू चतुर्भुज, सुवर्णमय, श्रेष्ठ पुरुषरूपाने प्रकट झाले. त्यांनी पिवळे रेशमी वस्त्र परिधान केले होते; वक्षस्थळी श्रीवत्सचिन्ह शोभत होते. शंख, चक्र, गदा व पद्म, वनमाला आणि कौस्तुभ मणी यांनी ते अलंकृत होते. तेजस्वी मुकुट, कुंडले, कटक, कटिसूत्र, हार, केयूर, नूपुर इत्यादी रत्नजडित भूषणांनी त्यांचे अंग झळकत होते. त्यांना पाहून नाभि महाराज, ऋत्विज, सभासद व गृहपती जणू दरिद्राला अचानक महान धन मिळावे तसे आनंदित झाले; त्यांनी मस्तक नमवून आदराने पूजासामग्री अर्पण केली।

Verse 4

ऋत्विज ऊचु: अर्हसि मुहुरर्हत्तमार्हणमस्माकमनुपथानां नमो नम इत्येतावत्सदुपशिक्षितं कोऽर्हति पुमान् प्रकृतिगुणव्यतिकरमतिरनीश ईश्वरस्य परस्य प्रकृतिपुरुषयोरर्वाक्तनाभिर्नामरूपाकृतिभी रूपनिरूपणम् ॥ ४ ॥ सकलजननिकायवृजिननिरसनशिवतमप्रवरगुणगणैकदेशकथनाद‍ृते ॥ ५ ॥

ऋत्विज म्हणाले—हे परम पूज्य! आम्ही तुमचे अनुगामी सेवक आहोत; कृपा करून वारंवार आमची अल्प सेवा स्वीकारा. वेद व आचार्यांनी आम्हाला एवढेच शिकविले आहे—‘नमो नमः’, म्हणजे पुन्हा पुन्हा नमस्कार. प्रकृतीच्या गुणांच्या मिश्रणात गुंतलेला असमर्थ जीव, प्रकृती-पुरुषांपलीकडील परब्रह्म ईश्वराचे नाम-रूप-आकृतीने तरी कसे निरूपण करील? आम्ही तर तुमच्या पाप-नाशक, कल्याणमय, श्रेष्ठ गुणसमूहातील थोडा अंश कीर्तन करूनच तुम्हाला स्मरतो; हेच सर्व जनांचे पाप दूर करणारे परम मंगल आहे।

Verse 5

ऋत्विज ऊचु: अर्हसि मुहुरर्हत्तमार्हणमस्माकमनुपथानां नमो नम इत्येतावत्सदुपशिक्षितं कोऽर्हति पुमान् प्रकृतिगुणव्यतिकरमतिरनीश ईश्वरस्य परस्य प्रकृतिपुरुषयोरर्वाक्तनाभिर्नामरूपाकृतिभी रूपनिरूपणम् ॥ ४ ॥ सकलजननिकायवृजिननिरसनशिवतमप्रवरगुणगणैकदेशकथनाद‍ृते ॥ ५ ॥

ऋत्विज म्हणाले: हे सर्वाधिक पूज्य प्रभो! आम्ही तुमचे नित्य दास आहोत. तुम्ही स्वयंपूर्ण असूनही कृपया आमची अल्प सेवा स्वीकारा. तुमचे दिव्य स्वरूप आम्हाला नीट कळत नाही; वेद व आचार्यांच्या उपदेशानुसार आम्ही वारंवार ‘नमो नमः’ म्हणत प्रणाम करतो. प्रकृतीच्या गुणांत आसक्त जीव कधीही परिपूर्ण होत नाहीत, पण तुम्ही सर्व भौतिक कल्पनांपलीकडे आहात. तुमचे नाम, रूप व गुण अतिंद्रिय आहेत; प्रयोगज्ञानाने त्यांचा वेध लागत नाही—तुम्हाला कोण जाणेल? म्हणून आम्ही केवळ नमस्कार व प्रार्थना अर्पित करतो. तुमच्या मंगल गुणांचे कीर्तन सर्वांच्या पापांचा नाश करते; हेच आमचे परम कल्याण, आणि त्यातून तुमची अलौकिक महिमा थोडीशी कळते।

Verse 6

परिजनानुरागविरचितशबलसंशब्दसलिलसितकिसलयतुलसिकादूर्वाङ्कुरैरपि सम्भृतया सपर्यया किल परम परितुष्यसि ॥ ६ ॥

हे परमेश्वरा! तुमचे प्रिय भक्त प्रेमाने थरथरत्या वाणीने स्तुती करत पाणी, शुभ्र कोवळी पालवी, तुळशीची पाने व दूर्वेचे नवे अंकुर अर्पित करतात, तेव्हाही तुम्ही अत्यंत संतुष्ट होता—हे निश्चय।

Verse 7

अथानयापि न भवत इज्ययोरुभारभरया समुचितमर्थमिहोपलभामहे ॥ ७ ॥

आम्ही अनेक द्रव्यांनी तुमची पूजा व यज्ञ केले, पण तुम्हाला प्रसन्न करण्यासाठी इतक्या मोठ्या तयारीची गरज नाही, असे आम्हाला वाटते।

Verse 8

आत्मन एवानुसवनमञ्जसाव्यतिरेकेण बोभूयमानाशेषपुरुषार्थस्वरूपस्य किन्तु नाथाशिष आशासानानामेतदभिसंराधनमात्रं भवितुमर्हति ॥ ८ ॥

हे नाथ! तुमच्यातच जीवनाचे सर्व पुरुषार्थ व ऐश्वर्य प्रत्येक क्षणी स्वयंसिद्ध रीतीने, अखंड व अनंत वाढत राहतात; तुम्हीच आनंदमय सत्-चित्-स्वरूप आहात. पण आम्ही भोगाच्या आशा धरतो. म्हणून हे यज्ञविधान तुम्हाला आवश्यक नाहीत; हे आमच्यासाठीच आहेत, जेणेकरून फळाची इच्छा करणारे आम्ही तुमच्या कृपेने वरदान प्राप्त करू.

Verse 9

श्लोक ५.३.९ तद्यथा बालिशानां स्वयमात्मन: श्रेय: परमविदुषां परमपरमपुरुष प्रकर्षकरुणया स्वमहिमानं चापवर्गाख्यमुपकल्पयिष्यन् स्वयं नापचित एवेतरवदिहोपलक्षित: ॥ ९ ॥

हे परमपरम पुरुषा! आम्ही बालिश व अज्ञानी आहोत; धर्म, अर्थ, काम आणि मोक्ष यांची खरी रीती आम्हाला माहीत नाही, कारण जीवनाचे ध्येयच आम्ही जाणत नाही. तुम्ही आमच्यासमोर जणू पूजा मागणाऱ्या व्यक्तीसारखे प्रकट झाला आहात, पण प्रत्यक्षात आम्हाला दर्शन द्यावे म्हणूनच तुम्ही येथे आला आहात. तुमच्या प्रचंड, कारणरहित करुणेने आमच्या हितासाठी तुमची महिमा—अपवर्ग नावाची मुक्ती—देण्यासाठी तुम्ही पधारला आहात. आमच्या अज्ञानामुळे आम्ही तुमची योग्य पूजा करू शकलो नाही, तरीही तुम्ही स्वतः उपस्थित झाला आहात।

Verse 10

अथायमेव वरो ह्यर्हत्तम यर्हि बर्हिषि राजर्षेर्वरदर्षभो भवान्निजपुरुषेक्षणविषय आसीत् ॥ १० ॥

हे सर्वाधिक पूज्य प्रभो! आपणच श्रेष्ठ वरदाता आहात. राजर्षी नाभीच्या यज्ञमंडपात आपले प्राकट्य आमच्या कल्याणासाठी आहे. आम्हाला आपले दर्शन झाले म्हणून आपण आम्हाला सर्वात मौल्यवान वर दिला आहे.

Verse 11

असङ्गनिशितज्ञानानलविधूताशेषमलानां भवत्स्वभावानामात्मारामाणां मुनीनामनवरतपरिगुणितगुणगण परममङ्गलायनगुणगणकथनोऽसि ॥ ११ ॥

हे प्रभो! जे असंग आहेत, ज्यांच्या तीक्ष्ण ज्ञानाग्नीने सर्व मल नष्ट केला आहे, आणि जे आत्माराम होऊन आपल्या स्वभावात स्थित आहेत—असे मुनी निरंतर आपल्या गुणसमूहाचे कीर्तन करतात. आपल्या गुणकथनातच परम मंगलाचा आश्रय आहे.

Verse 12

अथ कथञ्चित्स्खलनक्षुत्पतनजृम्भणदुरवस्थानादिषु विवशानां न: स्मरणाय ज्वरमरणदशायामपि सकलकश्मलनिरसनानि तव गुणकृतनामधेयानि वचनगोचराणि भवन्तु ॥ १२ ॥

हे प्रभो! ठेचकाळणे, भूक, पडणे, जांभई येणे किंवा अन्य दुर्दशेत, तसेच तापाने ग्रस्त मृत्युकाळीही आम्ही तुमचे नाम-रूप-गुण विसरू नये. म्हणून प्रार्थना—सर्व पाप नष्ट करणारी तुमची पवित्र नावे व गुणकथा आमच्या वाणीमध्ये सदैव राहो, आणि स्मरणासाठी तुम्ही सहाय्य करा.

Verse 13

किञ्चायं राजर्षिरपत्यकाम: प्रजां भवाद‍ृशीमाशासान ईश्वरमाशिषां स्वर्गापवर्गयोरपि भवन्तमुपधावति प्रजायामर्थप्रत्ययो धनदमिवाधन: फलीकरणम् ॥ १३ ॥

आणि हे प्रभो! हा राजर्षी नाभी पुत्रकामनेने, तुमच्यासारख्या संततीची आशा धरून, आशीर्वादांचे स्वामी असलेल्या तुम्हालाच शरण आला आहे. तुम्ही स्वर्ग व मोक्षही देऊ शकता, तरी तो पुत्रासाठी तुमची उपासना करीत आहे—जणू एखादा निर्धन धनवानाकडे जाऊन थोडे धान्य मागतो.

Verse 14

को वा इह तेऽपराजितोऽपराजितया माययानवसितपदव्यानावृतमतिर्विषयविषरयानावृतप्रकृतिरनुपासितमहच्चरण: ॥ १४ ॥

हे अजेय प्रभो! तुमच्या अजेय मायेमुळे येथे कोण पराभूत होत नाही? जो महाभक्तांच्या चरणकमलांची उपासना करत नाही, त्याची बुद्धी मायेमुळे झाकली जाते आणि विषयभोगरूपी विषाच्या लाटा त्याच्या प्रकृतीला व्यापतात. या मायाचा मार्ग कोणालाही दिसत नाही, तिचे कार्य कसे चालते तेही कळत नाही.

Verse 15

यदु ह वाव तव पुनरदभ्रकर्तरिह समाहूतस्तत्रार्थधियां मन्दानां नस्तद्यद्देवहेलनं देवदेवार्हसि साम्येन सर्वान् प्रतिवोढुमविदुषाम् ॥ १५ ॥

हे प्रभो! आपण अद्भुत कर्म करणारे आहात. या महान यज्ञाचा आमचा हेतू फक्त पुत्रप्राप्ती होता; म्हणून आमची बुद्धी मंद आहे आणि जीवनाचे परम ध्येय ठरविण्यात आम्ही अनभिज्ञ आहोत. तुच्छ भौतिक कारणासाठी आपणास या यज्ञात बोलावून आम्ही आपल्या चरणकमलांचा अपराध केला आहे. म्हणून देवाधिदेवा, आपल्या अहैतुकी कृपेने व समदृष्टीने आमचा अपराध क्षमा करा.

Verse 16

श्रीशुक उवाच इति निगदेनाभिष्टूयमानो भगवाननिमिषर्षभो वर्षधराभिवादिताभिवन्दितचरण: सदयमिदमाह ॥ १६ ॥

श्रीशुकदेव गोस्वामी म्हणाले—अशा प्रकारे गद्य-स्तुतीने स्तुत होत असताना, भरतवर्षाच्या अधिपती नाभिराजानेही ज्यांना मान दिला त्या ऋत्विजांनी प्रभूच्या चरणकमलांना वंदन केले. देवाधिदेव भगवान् अत्यंत प्रसन्न झाले आणि करुणेने असे बोलू लागले.

Verse 17

श्रीभगवानुवाच अहो बताहमृषयो भवद्भ‍िरवितथगीर्भिर्वरमसुलभमभियाचितो यदमुष्यात्मजो मया सद‍ृशो भूयादिति ममाहमेवाभिरूप: कैवल्यादथापि ब्रह्मवादो न मृषा भवितुमर्हति ममैव हि मुखं यद् द्विजदेवकुलम् ॥ १७ ॥

भगवान म्हणाले—हे महर्षींनो! तुमच्या सत्य वाणीने केलेल्या स्तुतीने मी अत्यंत प्रसन्न आहे. तुम्ही राजा नाभीसाठी माझ्यासारखा पुत्र असा वर मागितला आहे; पण तो वर अत्यंत दुर्लभ आहे. मी अद्वितीय परमपुरुष आहे; माझ्यासमान कोणी नाही, म्हणून माझ्यासारखा दुसरा मिळणे शक्य नाही. तरीही तुम्ही योग्य ब्राह्मण आहात; तुमची ब्रह्मवाणी असत्य ठरू नये, कारण गुणवान ब्राह्मण मला माझ्या मुखासारखेच प्रिय आहेत.

Verse 18

तत आग्नीध्रीयेंऽशकलयावतरिष्याम्यात्मतुल्यमनुपलभमान: ॥ १८ ॥

म्हणून, माझ्यासमान दुसरा कोणी न मिळाल्याने, मी स्वतःच माझ्या अंश-कलारूपाने अवतार घेऊन आग्नीध्रपुत्र महाराज नाभीच्या पत्नी मेरुदेवीच्या गर्भात प्रकट होईन.

Verse 19

श्रीशुक उवाच इति निशामयन्त्या मेरुदेव्या: पतिमभिधायान्तर्दधे भगवान् ॥ १९ ॥

श्रीशुकदेव म्हणाले—असे सांगून भगवानांनी महाराज नाभींना उद्देशून बोलले; त्यांच्या शेजारी बसलेल्या राणी मेरुदेवींनी ते सर्व ऐकले. मग भगवान अंतर्धान पावले.

Verse 20

बर्हिषि तस्मिन्नेव विष्णुदत्त भगवान् परमर्षिभि: प्रसादितो नाभे: प्रियचिकीर्षया तदवरोधायने मेरुदेव्यां धर्मान्दर्शयितुकामो वातरशनानां श्रमणानामृषीणामूर्ध्वमन्थिनां शुक्लया तनुवावततार ॥ २० ॥

त्या यज्ञात परमर्षींनी प्रसन्न केल्यामुळे भगवान् विष्णुदत्त संतुष्ट झाले. महाराज नाभीची इच्छा पूर्ण करण्यासाठी व आश्रमधर्माची पद्धत दाखविण्यासाठी ते मेरुदेवीच्या उदरी आपल्या दिव्य, गुणातीत स्वरूपात पुत्ररूपाने अवतरले.