Adhyaya 25

Verse 1

श्रीशुक उवाच तस्य मूलदेशे त्रिंशद्योजनसहस्रान्तर आस्ते या वै कला भगवतस्तामसी समाख्यातानन्त इति सात्वतीया द्रष्टृद‍ृश्ययो: सङ्कर्षणमहमित्यभिमानलक्षणं यं सङ्कर्षणमित्याचक्षते ॥ १ ॥

श्रीशुकदेव म्हणाले—हे राजन्! पाताळाच्या खाली तीस हजार योजन अंतरावर भगवंतांची तामसी कला वास करते; तिला अनंत किंवा संकर्षण म्हणतात. द्रष्टा‑दृश्य यांच्या संयोगातून उठणारा ‘मी’‑भावरूप अहंकार तिच्या अधीन आहे; तिच्या प्रेरणेने बद्ध जीव स्वतःला भोक्ता व स्वामी मानतो।

Verse 2

यस्येदं क्षितिमण्डलं भगवतोऽनन्तमूर्ते: सहस्रशिरस एकस्मिन्नेव शीर्षणि ध्रियमाणं सिद्धार्थ इव लक्ष्यते ॥ २ ॥

शुकदेव म्हणाले—भगवान अनंतदेवांच्या सहस्र फण्यांपैकी एका फण्यावर हे क्षितिमंडळ धारण झाले आहे; त्या विशाल फण्याच्या मानाने ते पांढऱ्या मोहरीच्या दाण्यासारखे अतिशय सूक्ष्म दिसते।

Verse 3

यस्य ह वा इदं कालेनोपसञ्जिहीर्षतोऽमर्षविरचितरुचिरभ्रमद्भ्रुवोरन्तरेण साङ्कर्षणो नाम रुद्र एकादशव्यूहस्‍त्र्यक्षस्त्रिशिखं शूलमुत्तम्भयन्नुदतिष्ठत् ॥ ३ ॥

प्रलयकाळी जेव्हा भगवान अनंतदेव संपूर्ण सृष्टीचा संहार करावयास इच्छितात, तेव्हा ते किंचित क्रुद्ध होतात. त्यांच्या दोन भुवयांच्या मधून त्रिनेत्रधारी रुद्र प्रकट होतो, हातात त्रिशूल धारण करून. ‘सांकर्षण’ नावाचा हा रुद्र अकरा रुद्रांचा समष्टिरूप असून संहारासाठी उदय पावतो।

Verse 4

यस्याङ्‌घ्रिकमलयुगलारुणविशदनखमणिषण्डमण्डलेष्वहिपतय: सह सात्वतर्षभैरेकान्तभक्तियोगेनावनमन्त: स्ववदनानि परिस्फुरत्कुण्डलप्रभामण्डितगण्डस्थलान्यतिमनोहराणि प्रमुदितमनस: खलु विलोकयन्ति ॥ ४ ॥

भगवानांच्या चरणकमलांवरील गुलाबी, स्वच्छ नख जणू आरशासारखे झळाळणारे रत्नच आहेत. जेव्हा अहिपती आणि शुद्ध वैष्णव भक्त एकांत भक्तियोगाने श्रीसंकर्षणाला दंडवत् नमस्कार करतात, तेव्हा त्या नखांत स्वतःचेच अतिमनोहर मुख प्रतिबिंबित दिसून ते परम आनंदित होतात; त्यांच्या गालांवर झळाळत्या कुंडलांची प्रभा अधिक शोभा आणते।

Verse 5

यस्यैव हि नागराजकुमार्य आशिष आशासानाश्चार्वङ्गवलयविलसितविशद विपुलधवलसुभगरुचिरभुजरजतस्तम्भेष्वगुरुचन्दनकुङ्कुमपङ्कानुलेपेनावलिम्पमानास्तदभिमर्शनोन्मथितहृदयमकरध्वजावेशरुचिरललितस्मितास्तदनुरागमदमुदितमद् विघूर्णितारुणकरुणावलोकनयनवदनारविन्दं सव्रीडं किल विलोकयन्ति ॥ ५ ॥

नागराजांच्या कन्या शुभ आशीर्वादाची अपेक्षा धरून प्रभूंच्या मनोहर, कडे-वलयांनी शोभणाऱ्या, विशाल शुभ्र भुजांवर—ज्या रौप्य स्तंभांसारख्या दिसतात—अगुरु, चंदन व कुंकुमाचा लेप लावतात. त्या स्पर्शाने त्यांच्या हृदयात कामदेवाचा आवेश जागतो आणि त्यांच्या ओठांवर ललित स्मित फुलते. प्रभू त्यांच्या मनोभावांना जाणून करुणामय मंद हास्याने त्यांच्याकडे पाहतात; प्रेमानंदाने त्यांच्या अरुण नेत्रांत किंचित डोलणारी दृष्टी दिसते. तेव्हा त्या लज्जित होऊन प्रभूंच्या कमलमुखाचे दर्शन घेत राहतात।

Verse 6

स एव भगवाननन्तोऽनन्तगुणार्णव आदिदेव उपसंहृतामर्षरोषवेगो लोकानां स्वस्तय आस्ते ॥ ६ ॥

तोच भगवान् अनंतदेव अनंत गुणांचा महासागर व आदिदेव आहे; तो परम पुरुषोत्तमापासून अभिन्न आहे. या जगातील सर्व जीवांच्या कल्याणासाठी तो आपल्या धामात राहून क्रोध व असहिष्णुतेचा वेग आवरतो.

Verse 7

ध्यायमान: सुरासुरोरगसिद्धगन्धर्वविद्याधरमुनिगणैरनवरतमदमुदितविकृतविह्वललोचन: सुललितमुखरिकामृतेनाप्यायमान: स्वपार्षदविबुधयूथपतीनपरिम्‍लानरागनवतुलसिकामोदमध्वासवेन माद्यन्मधुकरव्रातमधुरगीतश्रियं वैजयन्तीं स्वां वनमालां नीलवासा एककुण्डलो हलककुदि कृतसुभगसुन्दरभुजो भगवान्महेन्द्रो वारणेन्द्र इव काञ्चनीं कक्षामुदारलीलो बिभर्ति ॥ ७ ॥

शुकदेव गोस्वामी म्हणाले—देव, दैत्य, उरग, सिद्ध, गंधर्व, विद्याधर आणि मुनिगण सतत प्रभूची स्तुती करतात. मदोन्मत्तासारखा प्रभूचा दृष्टिभ्रम होतो; फुललेल्या पुष्पांसारखे नेत्र इकडे-तिकडे हलतात. मुखातून निघणाऱ्या मधुर नादाने तो आपल्या पार्षदांना व देव-नायकांना तृप्त करतो. निळे वस्त्र, एक कुंडल, आणि सुबक भुजांनी पाठीवर नांगर धारण करून, कंबरेला सुवर्ण कक्षाबंध व गळ्यात नित्य-नव तुलसीपुष्पांची वैजयन्ती माळ शोभते; तिच्या मधुर सुगंधाने मत्त झालेले भुंगे गोड गाणे गुणगुणतात. अशा रीतीने प्रभू उदार लीलांचा आनंद घेतो.

Verse 8

य एष एवमनुश्रुतो ध्यायमानो मुमुक्षूणामनादिकालकर्मवासनाग्रथितमविद्यामयं हृदयग्रन्थिं सत्त्वरजस्तमोमयमन्तर्हृदयं गत आशु निर्भिनत्ति तस्यानुभावान् भगवान् स्वायम्भुवो नारद: सह तुम्बुरुणा सभायां ब्रह्मण: संश्लोकयामास ॥ ८ ॥

जे मुमुक्षु शिष्यपरंपरेतील गुरु-मुखातून अनंतदेवाची महिमा ऐकतात आणि सदैव संकर्षणाचे ध्यान करतात, त्यांच्या हृदयात प्रभू प्रवेश करून प्रकृतीच्या गुणांची मलिनता नष्ट करतो व अनादिकालापासून कर्मवासनांनी घट्ट बांधलेली अविद्या-रूपी हृदयग्रंथी शीघ्र छेदतो. ब्रह्मदेवांचे पुत्र नारदमुनी पित्याच्या सभेत तुम्बुरूसह, स्वतः रचलेल्या आनंदमय श्लोकांनी अनंतदेवाचे निरंतर कीर्तन करतात.

Verse 9

उत्पत्तिस्थितिलयहेतवोऽस्य कल्पा: सत्त्वाद्या: प्रकृतिगुणा यदीक्षयाऽऽसन्॒ । यद्रूपं ध्रुवमकृतं यदेकमात्मन् नानाधात्कथमु ह वेद तस्य वर्त्म ॥ ९ ॥

त्याच्या दृष्टीनेच प्रकृतीचे सत्त्वादी गुण सृष्टी, स्थिती व प्रलय यांची कारणे होतात. तो परमात्मा अनंत व अनादि आहे; एक असूनही अनेक रूपांनी प्रकटतो. त्या परमाच्या मार्गाचे रहस्य मानवसमाज कसे जाणू शकेल?

Verse 10

मूर्तिं न: पुरुकृपया बभार सत्त्वं संशुद्धं सदसदिदं विभाति तत्र । यल्लीलां मृगपतिराददेऽनवद्या- मादातुं स्वजनमनांस्युदारवीर्य: ॥ १० ॥

अपर कृपेने प्रभूने आमच्यासाठी शुद्ध सत्त्वमयी मूर्ती धारण केली; त्यात सूक्ष्म व स्थूल असे हे जगत् प्रकट होते. अत्यंत उदार व सर्व सिद्धींनी युक्त भगवान् भक्तांचे मन जिंकण्यासाठी आणि त्यांच्या हृदयाला आनंद देण्यासाठी विविध अवतारांत प्रकट होऊन निर्मळ लीलांचे दर्शन घडवतो.

Verse 11

यन्नाम श्रुतमनुकीर्तयेदकस्मा- दार्तो वा यदि पतित: प्रलम्भनाद्वा । हन्त्यंह: सपदि नृणामशेषमन्यं कं शेषाद्भ‍गवत आश्रयेन्मुमुक्षु: ॥ ११ ॥

सद्गुरूंकडून ऐकलेले प्रभूचे पवित्र नाम जो कोणी कीर्तन करतो—तो आर्त असो वा पतित—तो तत्क्षणी शुद्ध होतो. विनोदाने किंवा योगायोगानेही नाम घेतल्यास तो आणि ते ऐकणारे सर्व पापांतून मुक्त होतात; मग मुक्ती इच्छिणारा शेष-भगवंताच्या नामाश्रयावाचून दुसरे कोणाचे शरण घेईल?

Verse 12

मूर्धन्यर्पितमणुवत्सहस्रमूर्ध्नो भूगोलं सगिरिसरित्समुद्रसत्त्वम् । आनन्त्यादनिमितविक्रमस्य भूम्न: को वीर्याण्यधिगणयेत्सहस्रजिह्व: ॥ १२ ॥

प्रभू अनंत असल्याने त्यांचे सामर्थ्य कोण मोजू शकतो? पर्वत, नद्या, समुद्र, वृक्ष व सर्व जीवांनी भरलेले हे संपूर्ण विश्व त्यांच्या सहस्र फण्यांपैकी एका फण्यावर अणूसारखे विसावले आहे. हजार जिभा असली तरी त्यांच्या महिमेचे वर्णन कोण करू शकेल?

Verse 13

एवम्प्रभावो भगवाननन्तो दुरन्तवीर्योरुगुणानुभाव: । मूले रसाया: स्थित आत्मतन्त्रो यो लीलया क्ष्मां स्थितये बिभर्ति ॥ १३ ॥

अशा प्रभावशाली भगवान अनंतदेवांचे महान व तेजस्वी गुण अनंत आहेत; त्यांचे पराक्रम अमर्याद आहे. ते आत्मनिर्भर असूनही सर्वांचे आधार आहेत. रसातलाच्या मुळाशी स्थित राहून ते आपल्या लीलामात्रे संपूर्ण विश्व धारण करतात.

Verse 14

एता ह्येवेह नृभिरुपगन्तव्या गतयो यथाकर्मविनिर्मिता यथोपदेशमनुवर्णिता: कामान् कामयमानै: ॥ १४ ॥

हे राजन्, गुरूंकडून जसे ऐकले तसेच मी तुला कर्म व इच्छांनुसार या भौतिक सृष्टीची रचना सांगितली आहे. भौतिक कामनांनी भरलेले जीव आपल्या कर्मानुसार विविध लोकांत निरनिराळ्या स्थिती प्राप्त करून या सृष्टीतच वास करतात.

Verse 15

एतावतीर्हि राजन् पुंस: प्रवृत्तिलक्षणस्य धर्मस्य विपाकगतय उच्चावचा विसदृशा यथाप्रश्नं व्याचख्ये किमन्यत्कथयाम इति ॥ १५ ॥

हे राजन्, प्रवृत्तिलक्षण धर्मात गुंतलेल्या मनुष्यांच्या कर्मविपाकामुळे होणाऱ्या उंच-नीच व विविध गतिंचे मी तुझ्या प्रश्नानुसार वर्णन केले आहे. तू जे विचारलेस ते मी अधिकार्‍यांकडून ऐकले तसेच स्पष्ट केले; आता आणखी काय सांगू?