Adhyaya 23

Verse 1

श्रीशुक उवाच अथ तस्मात्परतस्त्रयोदशलक्षयोजनान्तरतो यत्तद्विष्णो: परमं पदमभिवदन्ति यत्र ह महाभागवतो ध्रुव औत्तानपादिरग्निनेन्द्रेण प्रजापतिना कश्यपेन धर्मेण च समकालयुग्भि: सबहुमानं दक्षिणत: क्रियमाण इदानीमपि कल्पजीविनामाजीव्य उपास्ते तस्येहानुभाव उपवर्णित: ॥ १ ॥

श्रीशुकदेव म्हणाले—हे राजन्, सप्तर्षींच्या लोकापेक्षा वर तेरा लक्ष योजन अंतरावर जे स्थान विद्वान विष्णूचे परम पद म्हणतात. तेथे महाभागवत ध्रुव महाराज, उत्तानपादांचे पुत्र, कल्पांतपर्यंत जगणाऱ्या जीवांचा प्राणाधार म्हणून आजही निवास करतात. अग्नी, इंद्र, प्रजापती, कश्यप आणि धर्म तेथे येऊन त्यांना सन्मानाने नमस्कार करतात व उजवीकडून प्रदक्षिणा घालतात. ध्रुव महाराजांची कीर्ती मी पूर्वीच सांगितली आहे।

Verse 2

स हि सर्वेषां ज्योतिर्गणानां ग्रहनक्षत्रादीनामनिमिषेणाव्यक्तरंहसा भगवता कालेन भ्राम्यमाणानां स्थाणुरिवावष्टम्भ ईश्वरेण विहित: शश्वदवभासते ॥ २ ॥

ध्रुवलोक हा सर्व ज्योतिर्गण—ग्रह, नक्षत्र इत्यादी—यांचा स्थिर खांबासारखा आधार आहे. परमेश्वराच्या इच्छेने स्थापित झालेला तो ध्रुवतारा सदैव प्रकाशमान असतो आणि अदृश्य, अत्यंत बलवान कालतत्त्व या सर्वांना अखंडपणे त्याच्या भोवती फिरवीत राहतो।

Verse 3

यथा मेढीस्तम्भ आक्रमणपशव: संयोजितास्त्रिभिस्त्रिभि: सवनैर्यथास्थानं मण्डलानि चरन्त्येवं भगणा ग्रहादय एतस्मिन्नन्तर्बहिर्योगेन कालचक्र आयोजिता ध्रुवमेवावलम्ब्य वायुनोदीर्यमाणा आकल्पान्तं परिचङ्‍क्रमन्ति नभसि यथा मेघा: श्येनादयो वायुवशा: कर्मसारथय: परिवर्तन्ते एवं ज्योतिर्गणा: प्रकृतिपुरुषसंयोगानुगृहीता: कर्मनिर्मितगतयो भुवि न पतन्ति ॥ ३ ॥

जसे धान कुटण्यासाठी बैलांना मध्यवर्ती खांबाला बांधून जुंपले जाते आणि ते आपापल्या वर्तुळात चालतात—एक जवळ, एक मधोमध, एक बाहेर—तसेच ध्रुवलोकाला आधार मानून ग्रह व असंख्य तारे आपापल्या कक्षांत, कोणी वर कोणी खाली, परिभ्रमण करतात. परमेश्वराने त्यांना कर्मफळानुसार प्रकृतीच्या यंत्रात बांधले आहे; वाऱ्याच्या प्रेरणेने ते कल्पांतापर्यंत आकाशात फिरत राहतील. ते आकाशात तसेच तरंगतात जसे पाण्याच्या भाराने भरलेले मेघ, किंवा जसे श्येन इत्यादी पक्षी कर्मवश उंच उडून जमिनीवर पडत नाहीत।

Verse 4

केचनैतज्ज्योतिरनीकं शिशुमारसंस्थानेन भगवतो वासुदेवस्य योगधारणायामनुवर्णयन्ति ॥ ४ ॥

काही आचार्य ग्रह-नक्षत्रांनी बनलेल्या या महान यंत्राला जलातील शिशुमार (डॉल्फिन) सदृश आकाराचे मानतात आणि ते भगवंत वासुदेवाचे रूप म्हणून योगधारणेसाठी वर्णन करतात, कारण ते प्रत्यक्ष दिसणारे आहे।

Verse 5

यस्य पुच्छाग्रेऽवाक्‌शिरस: कुण्डलीभूतदेहस्य ध्रुव उपकल्पितस्तस्य लाङ्गूले प्रजापतिरग्निरिन्द्रो धर्म इति पुच्छमूले धाता विधाता च कट्यां सप्तर्षय: । तस्य दक्षिणावर्तकुण्डलीभूतशरीरस्य यान्युदगयनानि दक्षिणपार्श्वे तु नक्षत्राण्युपकल्पयन्ति दक्षिणायनानि तु सव्ये । यथा शिशुमारस्य कुण्डलाभोगसन्निवेशस्य पार्श्वयोरुभयोरप्यवयवा: समसंख्या भवन्ति । पृष्ठे त्वजवीथी आकाशगङ्गा चोदरत: ॥ ५ ॥

या शिशुमार-रूपाचे शिर खाली आहे आणि देह कुंडली घालून वळलेला आहे. त्याच्या शेपटीच्या टोकावर ध्रुवलोक आहे; शेपटीवर प्रजापती, अग्नी, इंद्र आणि धर्म यांचे लोक आहेत; आणि शेपटीच्या मुळाशी धाता व विधाता यांचे लोक आहेत. जिथे त्याची कटी मानली जाते तिथे वसिष्ठ, अंगिरा इत्यादी सप्तर्षी आहेत. उजवीकडे वळणाऱ्या कुंडलीदार देहाच्या उजव्या पार्श्वावर अभिजितपासून पुनर्वसूपर्यंत चौदा नक्षत्रे, आणि डाव्या पार्श्वावर पुष्यापासून उत्तराषाढेपर्यंत चौदा नक्षत्रे आहेत. दोन्ही बाजूंना समान संख्या असल्याने देह संतुलित आहे. त्याच्या पाठीवर अजवीथी नावाचा तारागण आणि उदरभागी आकाशगंगा आहे।

Verse 6

पुनर्वसुपुष्यौ दक्षिणवामयो: श्रोण्योरार्द्राश्लेषे च दक्षिणवामयो: पश्चिमयो: पादयोरभिजिदुत्तराषाढे दक्षिणवामयोर्नासिकयोर्यथासङ्ख्यं श्रवणपूर्वाषाढे दक्षिणवामयोर्लोचनयोर्धनिष्ठा मूलं च दक्षिणवामयो: कर्णयोर्मघादीन्यष्ट नक्षत्राणि दक्षिणायनानि वामपार्श्ववङ्‌क्रिषु युञ्जीत तथैव मृगशीर्षादीन्युदगयनानि दक्षिणपार्श्ववङ्‌क्रिषु प्रातिलोम्येन प्रयुञ्जीत शतभिषाज्येष्ठे स्कन्धयोर्दक्षिणवामयोर्न्यसेत् ॥ ६ ॥

शिशुमार-चक्रात कटीच्या उजवी-डावीकडे पुनर्वसू व पुष्य आहेत. उजव्या-डाव्या पायांवर आर्द्रा व आश्लेषा, नाकपुड्यांवर अभिजित व उत्तराषाढा, डोळ्यांवर श्रवणा व पूर्वाषाढा, कानांवर धनिष्ठा व मूळा आहेत. मघा ते अनुराधा ही आठ नक्षत्रे (दक्षिणायन) डाव्या बरगड्यांवर, आणि मृगशीर्ष ते पूर्वभाद्र ही आठ नक्षत्रे (उत्तरायण) उजव्या बरगड्यांवर उलट क्रमाने आहेत. खांद्यांवर शतभिषा व ज्येष्ठा आहेत.

Verse 7

उत्तराहनावगस्तिरधराहनौ यमो मुखेषु चाङ्गारक: शनैश्चर उपस्थे बृहस्पति: ककुदि वक्षस्यादित्यो हृदये नारायणो मनसि चन्द्रो नाभ्यामुशना स्तनयोरश्विनौ बुध: प्राणापानयो राहुर्गले केतव: सर्वाङ्गेषु रोमसु सर्वे तारागणा: ॥ ७ ॥

शिशुमाराच्या वरच्या हनुवटीवर अगस्त्य, खालच्या हनुवटीवर यमराज, आणि मुखावर मंगळ आहे. त्याच्या उपस्थी शनि, मान मागील ककुदी बृहस्पती, वक्षस्थळी सूर्य, आणि हृदयाच्या मध्यभागी नारायण विराजमान आहेत. मनात चंद्र, नाभीत शुक्र, स्तनांवर अश्विनीकुमार, आणि प्राण-अपानात बुध आहे. गळ्यात राहू, सर्व अंगांवर केतू (धूमकेतू), आणि रोमकूपांत असंख्य तारागण आहेत.

Verse 8

एतदु हैव भगवतो विष्णो: सर्वदेवतामयं रूपमहरह: सन्ध्यायां प्रयतो वाग्यतो निरीक्षमाण उपतिष्ठेत नमो ज्योतिर्लोकाय कालायनायानिमिषां पतये महापुरुषायाभिधीमहीति ॥ ८ ॥

हे राजन्, अशा प्रकारे वर्णिलेला शिशुमाराचा देह हा सर्वदेवतामय भगवान विष्णूचा बाह्य रूप मानावा. दररोज प्रातः, मध्यान्ह व सायंकाळी, मन-वाणी संयमित करून, या रूपाचे दर्शन घेत उपासना करावी आणि हा मंत्र म्हणावा—“ज्योतिर्लोकाच्या आश्रया, काळस्वरूपा, ग्रहगतींच्या अधिपती, देवांचा स्वामी, महापुरुषा! तुला नमस्कार; आम्ही तुझे ध्यान करतो.”

Verse 9

ग्रहर्क्षतारामयमाधिदैविकं पापापहं मन्त्रकृतां त्रिकालम् । नमस्यत: स्मरतो वा त्रिकालं नश्येत तत्कालजमाशु पापम् ॥ ९ ॥

ग्रह, ऋक्ष, तारा इत्यादी सर्व अधिदैविक शक्तींचा आश्रय आणि पापहरण करणारा हा शिशुमार-चक्ररूप भगवान विष्णूचा देह आहे. जो भक्त या मंत्राने त्रिकाळ—प्रातः, मध्यान्ह, सायंकाळ—उपासना करतो, तो निश्चयच पापफळांपासून मुक्त होतो. जो केवळ त्रिकाळ या रूपाला नमस्कार करतो किंवा स्मरण करतो, त्याची तत्काळ केलेली पापे शीघ्र नष्ट होतात.