Adhyaya 22
Kāla-cakra and the Motions of the Sun, Moon, Stars, and Grahas (Bhāgavata Jyotiṣa Framework)
पंचम स्कंधातील पवित्र भूगोल-वर्णनात सुमेरू व ध्रुवलोकाभोवतीचे प्रदेश सांगितल्यानंतर परीक्षित सूर्याच्या दिशेबाबत युक्तिप्रश्न करतात—सुमेरू आणि ध्रुवलोक सूर्याच्या उजवी-डावीकडे दोन्ही बाजूंनी कसे वर्णिले जातात? श्रीशुकदेव कुंभाराच्या चाकाचे दृष्टांत देऊन राशिचक्र/कालचक्राचे परिभ्रमण आणि त्यात ‘मुंगीप्रमाणे’ असलेल्या ज्योतींची भासमान गती यांचा भेद स्पष्ट करून समाधान करतात. पुढे सूर्याला नारायणाचा शक्त्यावेश-प्रकाश मानून त्याची बारा ऋतुरूपे व बारा राशिनावे सांगून संवत्सर, मास, पक्ष, अयन इत्यादींची व्यवस्था मांडतात. त्यानंतर चंद्र, नक्षत्रे, शुक्र, बुध, मंगळ, बृहस्पती, शनी यांची ऊर्ध्वस्थिती, परस्पर अंतर, वैशिष्ट्यपूर्ण गती आणि शुभ-अशुभ परिणाम (विशेषतः पर्जन्य व लोककल्याणासंबंधी) वर्णिले आहेत. शेवटी सप्तर्षिमंडळ ध्रुवलोकाची प्रदक्षिणा करते—उच्च ग्रहव्यवस्था व कालनियमनाच्या दैवी शासनासाठी पुढील विवेचनाची भूमिका तयार होते.
Shlokas
Verse 1
राजोवाच यदेतद्भगवत आदित्यस्य मेरुं ध्रुवं च प्रदक्षिणेन परिक्रामतो राशीनामभिमुखं प्रचलितं चाप्रदक्षिणं भगवतोपवर्णितममुष्य वयं कथमनुमिमीमहीति ॥ १ ॥
राजा म्हणाला—भगवन्, आपण आधीच सांगितले की आदित्य ध्रुवलोकाची प्रदक्षिणा करताना मेरू व ध्रुव उजवीकडे ठेवून फिरतो. तरीही तो राशींकडे मुख करून मेरू व ध्रुव डावीकडे ठेवतो असे दिसते. मग तो एकाच वेळी उजवीकडेही आणि डावीकडेही कसा असू शकतो, हे आम्ही कसे मानावे?
Verse 2
स होवाच यथा कुलालचक्रेण भ्रमता सह भ्रमतां तदाश्रयाणां पिपीलिकादीनां गतिरन्यैव प्रदेशान्तरेष्वप्युपलभ्यमानत्वादेवं नक्षत्रराशिभिरुपलक्षितेन कालचक्रेण ध्रुवं मेरुं च प्रदक्षिणेन परिधावता सह परिधावमानानां तदाश्रयाणां सूर्यादीनां ग्रहाणां गतिरन्यैव नक्षत्रान्तरे राश्यन्तरे चोपलभ्यमानत्वात् ॥ २ ॥
श्री शुकदेव गोस्वामी म्हणाले—जसे कुंभाराचे चाक फिरते आणि त्यावर असलेल्या मुंग्या त्याच्यासोबत फिरतात, तरी त्या कधी चाकाच्या एका भागात तर कधी दुसऱ्या भागात दिसतात; म्हणून त्यांची गती चाकाच्या गतीपेक्षा वेगळी भासते. तसेच नक्षत्र-राशी यांनी चिन्हित कालचक्र ध्रुव व मेरू उजवीकडे ठेवून फिरते आणि त्याच्यासोबत सूर्यादी ग्रहही फिरतात; पण सूर्य व ग्रह वेगवेगळ्या वेळी वेगवेगळ्या राशींमध्ये व नक्षत्रांमध्ये दिसतात. यावरून त्यांच्या गतीचा भेद राशीचक्र व कालचक्राच्या गतीपासून वेगळा आहे।
Verse 3
स एष भगवानादिपुरुष एव साक्षान्नारायणो लोकानां स्वस्तय आत्मानं त्रयीमयं कर्मविशुद्धिनिमित्तं कविभिरपि च वेदेन विजिज्ञास्यमानो द्वादशधा विभज्य षट्सु वसन्तादिष्वृतुषु यथोपजोषमृतुगुणान् विदधाति ॥ ३ ॥
हा आदिपुरुष भगवान् साक्षात् नारायणच आहे. लोकांच्या कल्याणासाठी व कर्मशुद्धीसाठी तो त्रयीमय वेदस्वरूप होऊन सूर्यरूपाने प्रकटतो; आणि स्वतःला बारा भागांत विभागून वसंतादी सहा ऋतूंमध्ये उष्णता, शीतलता इत्यादी ऋतुगुण यथायोग्य प्रस्थापित करतो.
Verse 4
तमेतमिह पुरुषास्त्रय्या विद्यया वर्णाश्रमाचारानुपथा उच्चावचै: कर्मभिराम्नातैर्योगवितानैश्च श्रद्धया यजन्तोऽञ्जसा श्रेय: समधिगच्छन्ति ॥ ४ ॥
लोक त्रयीविद्येनुसार वर्णाश्रमधर्माच्या मार्गाने चालत, वेदविहित उच्च-नीच कर्मे व योगविधान यांच्या द्वारा श्रद्धेने सूर्यस्थ नारायण—परमात्मा—याची उपासना करतात; आणि अशा रीतीने सहजच परम श्रेय प्राप्त करतात.
Verse 5
अथ स एष आत्मा लोकानां द्यावापृथिव्योरन्तरेण नभोवलयस्य कालचक्रगतो द्वादश मासान् भुङ्क्ते राशिसंज्ञान् संवत्सरावयवान्मास: पक्षद्वयं दिवा नक्तं चेति सपादर्क्षद्वयमुपदिशन्ति यावता षष्ठमंशं भुञ्जीत स वै ऋतुरित्युपदिश्यते संवत्सरावयव: ॥ ५ ॥
हा सूर्यदेव—जो सर्व लोकांचा आत्मा नारायण/विष्णू आहे—द्युलोक व पृथ्वी यांच्या मधल्या आकाशमंडलात कालचक्रावर फिरत बारा मास भोगतो. बारा राशींशी संयोगाने तो बारा नावे धारण करतो. त्या बारा मासांचा समूह ‘संवत्सर’ म्हणजे वर्ष होय. चंद्रमानाने शुक्ल व कृष्ण असे दोन पक्ष मिळून एक मास; पितृलोकासाठी तोच काळ एक दिवस-रात्र ठरतो. नक्षत्रमानाने एक मास दोन व सव्वा नक्षत्रांएवढा. सूर्य दोन मास चालला की वर्षाचा सहावा भाग पूर्ण होतो—त्याला ‘ऋतु’ म्हणतात; अशा रीतीने ऋतू हे वर्षाचे अवयव आहेत.
Verse 6
अथ च यावतार्धेन नभोवीथ्यां प्रचरति तं कालमयनमाचक्षते ॥ ६ ॥
सूर्य आकाशमार्गात अर्धे परिभ्रमण जितक्या काळात करतो, त्या काळाला ‘अयन’ (उत्तरायण किंवा दक्षिणायण) म्हणतात.
Verse 7
अथ च यावन्नभोमण्डलं सह द्यावापृथिव्योर्मण्डलाभ्यां कार्त्स्न्येन स ह भुञ्जीत तं कालं संवत्सरं परिवत्सरमिडावत्सरमनुवत्सरं वत्सरमिति भानोर्मान्द्यशैघ्र्यसमगतिभि: समामनन्ति ॥ ७ ॥
सूर्यदेवाच्या गती तीन प्रकारच्या मानल्या आहेत—मंद, शीघ्र आणि सम. या तीन गतींनुसार तो आकाश, द्युलोक व पृथ्वी यांच्या मंडलांचा पूर्ण परिभ्रमण करतो, त्या काळाला विद्वान पाच नावांनी संबोधतात—संवत्सर, परिवत्सर, इडावत्सर, अनुवत्सर आणि वत्सर.
Verse 8
एवं चन्द्रमा अर्कगभस्तिभ्य उपरिष्टाल्लक्षयोजनत उपलभ्यमानोऽर्कस्य संवत्सरभुक्तिं पक्षाभ्यां मासभुक्तिं सपादर्क्षाभ्यां दिनेनैव पक्षभुक्तिमग्रचारी द्रुततरगमनो भुङ्क्ते ॥ ८ ॥
सूर्यकिरणांच्या वर एक लक्ष योजन अंतरावर चंद्र आहे. तो सूर्यापेक्षा अधिक वेगाने चालतो—दोन पक्षांत सूर्याचा एक संवत्सर, सव्वादोन दिवसांत सूर्याचा एक मास, आणि एका दिवसात सूर्याचा एक पक्ष पार करतो.
Verse 9
अथ चापूर्यमाणाभिश्च कलाभिरमराणां क्षीयमाणाभिश्च कलाभि: पितृणामहोरात्राणि पूर्वपक्षापरपक्षाभ्यां वितन्वान: सर्वजीवनिवहप्राणो जीवश्चैकमेकं नक्षत्रं त्रिंशता मुहूर्तैर्भुङ्क्ते ॥ ९ ॥
चंद्र शुक्लपक्षात कलांनी वाढत देवांसाठी दिवस व पितरांसाठी रात्र करतो; कृष्णपक्षात कलांनी क्षीण होत देवांसाठी रात्र व पितरांसाठी दिवस करतो. अशा रीतीने तो प्रत्येक नक्षत्र तीस मुहूर्तांत भोगतो. अमृतमय शीतलतेचा स्रोत व धान्यवृद्धीचा हेतु असल्याने तो सर्व जीवांचा प्राण—‘जीव’ म्हणून ओळखला जातो.
Verse 10
य एष षोडशकल: पुरुषो भगवान्मनोमयोऽन्नमयोऽमृतमयो देवपितृमनुष्यभूतपशुपक्षिसरीसृपवीरुधां प्राणाप्यायनशीलत्वात्सर्वमय इति वर्णयन्ति ॥ १० ॥
हा चंद्र षोडशकलायुक्त पुरुष-रूप भगवानाच्या प्रभावाचे प्रतीक आहे. मनाचा अधिष्ठाता म्हणून ‘मनोमय’, औषधी व वनस्पतींना बल देतो म्हणून ‘अन्नमय’, आणि सर्व प्राण्यांच्या जीवनाचा स्रोत म्हणून ‘अमृतमय’ म्हणतात. देव, पितर, मनुष्य, पशु, पक्षी, सरीसृप, वृक्ष-लता इत्यादी सर्वांना तृप्त करून सर्वत्र व्यापतो म्हणून ‘सर्वमय’ही म्हणतात.
Verse 11
तत उपरिष्टात्द्वि्लक्षयोजनतो नक्षत्राणि मेरुं दक्षिणेनैव कालायन ईश्वरयोजितानि सहाभिजिताष्टाविंशति: ॥ ११ ॥
याच्या वर दोन लक्ष योजन उंचीवर नक्षत्रे आहेत. परमेश्वराच्या इच्छेने ती कालचक्राला बांधली जाऊन, मेरूला उजवीकडे ठेवून (दक्षिणावर्त) सूर्यापेक्षा भिन्न गतीने परिभ्रमण करतात. अभिजित आदी अठ्ठावीस प्रमुख नक्षत्रे आहेत.
Verse 12
तत उपरिष्टादुशना द्विलक्षयोजनत उपलभ्यते पुरत: पश्चात्सहैव वार्कस्य शैघ्र्यमान्द्यसाम्याभिर्गतिभिरर्कवच्चरति लोकानां नित्यदानुकूल एव प्रायेण वर्षयंश्चारेणानुमीयते स वृष्टिविष्टम्भग्रहोपशमन: ॥ १२ ॥
या नक्षत्रसमूहाच्या वर आणखी दोन लक्ष योजन उंचीवर शुक्र ग्रह आहे. तो सूर्याप्रमाणे कधी पुढे, कधी मागे, कधी सोबत—वेगवान, मंद व सम गतीने चालतो. तो पावसाला अडथळा आणणाऱ्या ग्रहांचा प्रभाव शांत करतो; म्हणून त्याच्या अनुकूल भ्रमणाने बहुधा पर्जन्य होतो आणि तो लोकांसाठी अत्यंत शुभ मानला जातो.
Verse 13
उशनसा बुधो व्याख्यातस्तत उपरिष्टाद्विलक्षयोजनतो बुध: सोमसुत उपलभ्यमान: प्रायेण शुभकृद्यदार्काद् व्यतिरिच्येत तदातिवाताभ्रप्रायानावृष्ट्यादिभयमाशंसते ॥ १३ ॥
बुध (सोमपुत्र) हा शुक्रासारखा कधी सूर्याच्या मागे, कधी पुढे आणि कधी सूर्याबरोबरच चालतो. तो शुक्रापेक्षा सोळा लक्ष योजन वर असून प्रायः जगासाठी शुभकारक आहे; पण तो सूर्याबरोबर न चालला तर वादळे, धुळीचे झंझावात, अनियमित पाऊस व पाण्याविना मेघ यांचे भय दर्शवितो आणि अल्प-अतिवृष्टीची भीती निर्माण करतो।
Verse 14
अत ऊर्ध्वमङ्गारकोऽपि योजनलक्षद्वितय उपलभ्यमानस्त्रिभिस्त्रिभि: पक्षैरेकैकशो राशीन्द्वादशानुभुङ्क्ते यदि न वक्रेणाभिवर्तते प्रायेणाशुभग्रहोऽघशंस: ॥ १४ ॥
याच्या वर मंगळही (बुधापेक्षा) दोन लक्ष योजन वर स्थित आहे। तो वक्रगतीने न फिरला तर तीन-तीन पक्षांत एकेक करून बारा राशी भोगत क्रमाने फिरतो; पण तो प्रायः अशुभ ग्रह, अघशंस, आणि पर्जन्यादि बाबतीत प्रतिकूल फल देणारा आहे।
Verse 15
तत उपरिष्टाद्विलक्षयोजनान्तरगता भगवान् बृहस्पतिरेकैकस्मिन् राशौ परिवत्सरं परिवत्सरं चरति यदि न वक्र: स्यात्प्रायेणानुकूलो ब्राह्मणकुलस्य ॥ १५ ॥
त्याच्या वर सोळा लक्ष योजन अंतरावर भगवान् बृहस्पती स्थित आहेत। ते प्रत्येक राशीत एक परिवत्सर काळपर्यंत विचरतात; त्यांची गती वक्र नसेल तर ते प्रायः ब्राह्मणकुल व लोकांस अनुकूल, धर्म-विद्येची वाढ करणारे ठरतात।
Verse 16
तत उपरिष्टाद्योजनलक्षद्वयात्प्रतीयमान: शनैश्चर एकैकस्मिन् राशौ त्रिंशन्मासान् विलम्बमान: सर्वानेवानुपर्येति तावद्भिरनुवत्सरै: प्रायेण हि सर्वेषामशान्तिकर: ॥ १६ ॥
त्याच्या वर (बृहस्पतीच्या वर) दोन लक्ष योजन अंतरावर शनैश्चर आहे। तो प्रत्येक राशीत तीस महिने विलंब करत चालतो आणि तितक्याच अनुवत्सरांत संपूर्ण राशिचक्र फिरून येतो; तो प्रायः सर्वांसाठी अशांतिदायक व अत्यंत अशुभ फल देणारा आहे।
Verse 17
तत उत्तरस्मादृषय एकादशलक्षयोजनान्तर उपलभ्यन्ते य एव लोकानां शमनुभावयन्तो भगवतो विष्णोर्यत्परमं पदं प्रदक्षिणं प्रक्रमन्ति ॥ १७ ॥
त्याच्या उत्तरेस अकरा लक्ष योजन अंतरावर सप्तर्षी स्थित आहेत। ते लोकांच्या कल्याणाचा विचार करीत सदैव भगवान् विष्णूंच्या परम पद—ध्रुवलोक—याची प्रदक्षिणा करीत राहतात।
Frequently Asked Questions
Śukadeva distinguishes between two motions: (1) the rotation of the zodiacal/stellar framework bound to the wheel of time (kāla-cakra), and (2) the relative motion of the sun and other planets within that rotating framework. Like ants on a potter’s wheel, the luminaries appear in different positions even though the larger system is rotating. Thus statements about “left/right” reflect reference frames—zodiacal rotation versus planetary traversal—rather than a single fixed physical orientation.
The chapter identifies the sun-god as Nārāyaṇa/Viṣṇu in an empowered solar form who benefits all planets, purifies fruitive work, and manifests seasonal divisions. Because the sun regulates time, seasons, and ritual calendars, people following varṇāśrama worship the Supreme as present in the sun through Vedic rites (e.g., agnihotra) and yogic discipline—aiming ultimately at the highest goal of life, not merely material prosperity.
Kāla-cakra is the cosmic “wheel of time” by which the Supreme’s administration becomes measurable as cycles—months, fortnights, seasons, ayanas, and years. In this chapter it is the governing structure to which constellations are fixed and within which the sun and grahas move, producing predictable changes (seasonal qualities) and karmic/ritual timing for embodied beings.
The Bhāgavata presents grahas as instruments within divine governance affecting terrestrial conditions that sustain life and dharma. Their described “favorable/unfavorable” effects—often framed around rainfall—signal how cosmic timing correlates with prosperity or distress in human society. The point is not fatalism but recognition that material conditions operate under higher order (poṣaṇa) and that wise persons align life with dharma and devotion rather than mere prediction.