Adhyaya 19
Devotion in Kimpuruṣa-varṣa and the Glory of Bhārata-varṣa (Rāmacandra & Nara-Nārāyaṇa; Rivers, Varṇāśrama, and Liberation)
जंबूद्वीपातील विविध वर्षांच्या भक्तिसंस्कृतीचे वर्णन पुढे नेत शुकदेव किम्पुरुष-वर्ष सांगतात, जिथे हनुमान गंधर्वांच्या कीर्तनासह श्रीरामचंद्राची अखंड उपासना करतात। हनुमानांच्या स्तुत्यांत राम परात्पर पुरुषोत्तम आहेत—धर्म शिकविण्यासाठी ते मानवीसदृश आचार धारण करतात, भौतिक आसक्तीचे दुःख उघड करतात, तरी त्याने अस्पर्शित राहतात—असे प्रतिपादन होते। पुढे कथा भारतवर्षात येते; बदरिकाश्रमात भगवान नरा-नारायण रूपाने धर्म, ज्ञान, वैराग्य व योगसिद्धीचा उपदेश करतात; नारद-पाञ्चरात्राला ज्ञान-योगयुक्त भक्तीचा शास्त्रबद्ध मार्ग म्हटले आहे। भारतवर्षातील पर्वत व पावन नद्यांची यादी देऊन गुण-कर्मानुसार जन्म आणि सद्गुरूच्या आश्रयाने विष्णु-सेवारूप वर्णाश्रमाचा हेतू स्पष्ट केला आहे। देवता भारतवर्षातील मनुष्यजन्म स्वर्गाहून श्रेष्ठ मानतात, कारण येथे भक्ती व शरणागतीने शीघ्र वैकुंठप्राप्ती होते। शेवटी जंबूद्वीपाभोवती आठ द्वीपांच्या परंपरांचा उल्लेख करून पुढील भूगोल-विश्ववर्णनाकडे सेतू जोडला जातो।
Shlokas
Verse 1
श्रीशुक उवाच किम्पुरुषे वर्षे भगवन्तमादिपुरुषं लक्ष्मणाग्रजं सीताभिरामं रामं तच्चरणसन्निकर्षाभिरत: परमभागवतो हनुमान् सह किम्पुरुषैरविरतभक्तिरुपास्ते ॥ १ ॥
श्रीशुकदेव गोस्वामी म्हणाले—हे राजन्! किम्पुरुष-वर्षात परम भागवत हनुमानजी तेथील किम्पुरुषांसह अखंड भक्तिसेवेत रत असतात. ते लक्ष्मणांचे अग्रज, सीतेचे प्रिय पती, आदिपुरुष भगवान श्रीराम यांच्या चरणसन्निधीत रमून त्यांची उपासना करतात।
Verse 2
आर्ष्टिषेणेन सह गन्धर्वैरनुगीयमानां परमकल्याणीं भर्तृभगवत्कथां समुपशृणोति स्वयं चेदं गायति ॥ २ ॥
आर्ष्टिषेणासह गंधर्वगण भगवान रामचंद्रांच्या परम कल्याणकारी कथांचे निरंतर गायन करीत असतात. हनुमानजी आणि किम्पुरुष-वर्षाचे प्रमुख आर्ष्टिषेण त्या महिमांचे पूर्ण लक्ष देऊन सतत श्रवण करतात, आणि हनुमानजी स्वतःही हे स्तोत्र गातात।
Verse 3
ॐ नमो भगवते उत्तमश्लोकाय नम आर्यलक्षणशीलव्रताय नम उपशिक्षितात्मन उपासितलोकाय नम: साधुवादनिकषणाय नमो ब्रह्मण्यदेवाय महापुरुषाय महाराजाय नम इति ॥ ३ ॥
ॐ—उत्तमश्लोक भगवंताला नमस्कार। आर्यांचे लक्षण, शील व व्रत यांचा आश्रय असणाऱ्या तुम्हाला नमस्कार। संयमित व शिक्षित आत्मा, लोकांचा आदर्श उपास्य तुम्हाला नमस्कार। साधुगुणांची परीक्षा घेणाऱ्या कसोटीस्वरूप तुम्हाला नमस्कार। ब्राह्मणप्रिय देव, महापुरुष, महाराज तुम्हाला नमस्कार।
Verse 4
यत्तद्विशुद्धानुभवमात्रमेकं स्वतेजसा ध्वस्तगुणव्यवस्थम् । प्रत्यक्प्रशान्तं सुधियोपलम्भनं ह्यनामरूपं निरहं प्रपद्ये ॥ ४ ॥
जो परमेश्वर एकमेव विशुद्ध अनुभवरूप आहे, स्वतेजाने गुणव्यवस्था नष्ट केलेली आहे, अंतर्मुख शांत आहे व सुबुद्धींनीच जाणवतो—तो नाम-रूप व अहंकारापलीकडे आहे; मी श्रीरामचंद्रांच्या चरणकमलांना शरण जातो।
Verse 5
मर्त्यावतारस्त्विह मर्त्यशिक्षणं रक्षोवधायैव न केवलं विभो: । कुतोऽन्यथा स्याद्रमत: स्व आत्मन: सीताकृतानि व्यसनानीश्वरस्य ॥ ५ ॥
हे विभो! तुमचा मनुष्यावतार केवळ राक्षसवधासाठी नाही, तर मर्त्यांना शिकवण्यासाठीही आहे—की स्त्री/पत्नी-केंद्रित भोग अनेक दुःखांचे कारण ठरतो. जो स्वात्म्यात रमण करणारा ईश्वर आहे, त्याला सीताहरणामुळे व्यसन कसे काय भोगावे लागेल?
Verse 6
न वै स आत्मात्मवतां सुहृत्तम: सक्तस्त्रिलोक्यां भगवान् वासुदेव: । न स्त्रीकृतं कश्मलमश्नुवीत न लक्ष्मणं चापि विहातुमर्हति ॥ ६ ॥
भगवान वासुदेव श्रीरामचंद्र त्रिलोकीत कशाशी आसक्त नाहीत; ते आत्मज्ञांचे परम सुहृद आहेत. म्हणून पत्नी-वियोगाने ते शोकाकुल होऊ शकत नाहीत, तसेच सीता किंवा लक्ष्मणाचा त्याग करणेही त्यांना शक्य नाही—ते पूर्णतः अशक्य आहे।
Verse 7
न जन्म नूनं महतो न सौभगं न वाङ्न बुद्धिर्नाकृतिस्तोषहेतु: । तैर्यद्विसृष्टानपि नो वनौकस- श्चकार सख्ये बत लक्ष्मणाग्रज: ॥ ७ ॥
महान कुलात जन्म, सौंदर्य, वाणीचे कौशल्य, तीक्ष्ण बुद्धी किंवा जात-आकृती—यांवर श्रीरामचंद्रांची मैत्री अवलंबून नाही. नाहीतर आम्ही वनवासी, ज्यांच्याकडे हे काहीच नाही, लक्ष्मणांचे अग्रज प्रभू आम्हाला मित्र कसे मानले असते?
Verse 8
सुरोऽसुरो वाप्यथ वानरो नर: सर्वात्मना य: सुकृतज्ञमुत्तमम् । भजेत रामं मनुजाकृतिं हरिं य उत्तराननयत्कोसलान्दिवमिति ॥ ८ ॥
म्हणून देव असो वा असुर, वानर असो वा मनुष्य—जो भक्ताची अल्प सेवा देखील कृतज्ञतेने स्वीकारून तुष्ट होतो, मनुष्यरूपाने प्रकट झालेल्या हरि श्रीरामाचे सर्वात्मभावे भजन करावे. त्याच प्रभूने कोसलवासियांना उत्तर दिशेच्या दिव्य धामात—वैकुंठात—नेले।
Verse 9
भारतेऽपि वर्षे भगवान्नरनारायणाख्य आकल्पान्तमुपचितधर्मज्ञानवैराग्यैश्वर्योपशमोपरमात्मोपलम्भनमनुग्रहायात्मवतामनुकम्पया तपोऽव्यक्तगतिश्चरति ॥ ९ ॥
भारतवर्षात भगवान नर-नारायण बदरिकाश्रमात प्रकट होऊन भक्तांवर कृपा करून धर्म, ज्ञान, वैराग्य, ऐश्वर्य, इंद्रियनिग्रह व अहंकार-शमन शिकवितात आणि कल्पांतापर्यंत तप करून आत्मसाक्षात्काराचा मार्ग दाखवितात।
Verse 10
तं भगवान्नारदो वर्णाश्रमवतीभिर्भारतीभि: प्रजाभिर्भगवत्प्रोक्ताभ्यां साङ्ख्ययोगाभ्यां भगवदनुभावोपवर्णनं सावर्णेरुपदेक्ष्यमाण: परमभक्तिभावेनोपसरति इदं चाभिगृणाति ॥ १० ॥
भगवान नारद भारतवर्षातील वर्णाश्रमधर्मनिष्ठ प्रजांसह परभक्तिभावाने नर-नारायणाची सेवा करतात. भगवदुक्त सांख्य व योग यांच्या द्वारा भगवद्-प्रभावाचे वर्णन करून ते सावर्णि मनूस हे दिव्य तत्त्व उपदेशितात आणि अशी स्तुती गातात।
Verse 11
ॐ नमो भगवते उपशमशीलायोपरतानात्म्याय नमोऽकिञ्चनवित्ताय ऋषिऋषभाय नरनारायणाय परमहंसपरमगुरवे आत्मारामाधिपतये नमो नम इति ॥ ११ ॥
ॐ— शांतस्वभाव, आत्मसाक्षात्कारी व अहंकाररहित भगवान नर-नारायणांना पुनःपुन्हा नमस्कार; ते अकिंचनांचे धन, ऋषींमध्ये श्रेष्ठ, परमहंसांचे परमगुरु आणि आत्मारामांचे अधिपती आहेत— त्यांना वारंवार प्रणाम।
Verse 12
गायति चेदम्— कर्तास्य सर्गादिषु यो न बध्यते न हन्यते देहगतोऽपि दैहिकै: । द्रष्टुर्न दृग्यस्य गुणैर्विदूष्यते तस्मै नमोऽसक्तविविक्तसाक्षिणे ॥ १२ ॥
नारद असे गातात— जो सृष्टी-स्थिती-प्रलयाचा कर्ता असूनही न बंधतो, न नाश पावतो; देहात असूनही भूक-तहान-थकवा इत्यादी देहधर्मांनी स्पर्शित होत नाही; सर्वद्रष्टा साक्षी असूनही दृश्यविषयांच्या गुणांनी मलिन होत नाही— त्या असक्त, निर्मळ, एकांत साक्षी भगवानास नमस्कार।
Verse 13
इदं हि योगेश्वर योगनैपुणं हिरण्यगर्भो भगवाञ्जगाद यत् । यदन्तकाले त्वयि निर्गुणे मनो भक्त्या दधीतोज्झितदुष्कलेवर: ॥ १३ ॥
हे योगेश्वर प्रभो! योगनैपुण्याचा हा उपदेश आत्मज्ञ हिरण्यगर्भ (ब्रह्मा) यांनी सांगितला आहे— अंतकाळी योगी दुष्कलेवर त्यागून निर्गुण तुझ्यात भक्तीने मन स्थिर करतात; हीच योगाची परिपूर्ण सिद्धी आहे।
Verse 14
यथैहिकामुष्मिककामलम्पट: सुतेषु दारेषु धनेषु चिन्तयन् । शङ्केत विद्वान् कुकलेवरात्ययाद् यस्तस्य यत्न: श्रम एव केवलम् ॥ १४ ॥
जो विद्वान असूनही इहलोक आणि परलोकातील भोगांमध्ये आसक्त आहे, जो पत्नी, मुले आणि धनाच्या चिंतेत मग्न आहे आणि नश्वर शरीर सोडण्यास घाबरतो, त्याचे सर्व प्रयत्न केवळ व्यर्थ श्रम आहेत.
Verse 15
तन्न: प्रभो त्वं कुकलेवरार्पितां त्वन्माययाहंममतामधोक्षज । भिन्द्याम येनाशु वयं सुदुर्भिदां विधेहि योगं त्वयि न: स्वभावमिति ॥ १५ ॥
हे प्रभू अधोक्षज! तुझ्या मायेमुळे आम्ही या नश्वर शरीरात 'मी' आणि 'माझे' या भावनेने अडकलो आहोत. कृपया आम्हाला तुझी भक्ती दे, ज्यामुळे आम्ही ही कठीण गाठ तोडून आमचे मन तुझ्याठायी स्थिर करू शकू.
Verse 16
भारतेऽप्यस्मिन्वर्षे सरिच्छैला: सन्ति बहवो मलयो मङ्गलप्रस्थो मैनाकस्त्रिकूट ऋषभ: कूटक: कोल्लक: सह्यो देवगिरिऋर्ष्यमूक: श्रीशैलो वेङ्कटो महेन्द्रो वारिधारो विन्ध्य: शुक्तिमानृक्षगिरि: पारियात्रो द्रोणश्चित्रकूटो गोवर्धनो रैवतक: ककुभो नीलो गोकामुख इन्द्रकील: कामगिरिरिति चान्ये च शतसहस्रश: शैलास्तेषां नितम्बप्रभवा नदा नद्यश्च सन्त्यसङ्ख्याता: ॥ १६ ॥
भारतवर्षात अनेक पर्वत आणि नद्या आहेत. मलय, मंगलप्रस्थ, मैनाक, त्रिकूट, ऋषभ, कूटक, कोल्लक, सह्य, देवगिरी, ऋष्यमूक, श्रीशैल, वेंकट, महेंद्र, वारिधार, विंध्य, शुक्तिमान, ऋक्षगिरी, पारियात्र, द्रोण, चित्रकूट, गोवर्धन, रैवतक, ककुभ, नील, गोकामुख, इंद्रकील आणि कामगिरी हे प्रमुख पर्वत आहेत. याव्यतिरिक्त हजारो इतर पर्वत आहेत ज्यांच्या उतारावरून असंख्य नद्या वाहतात.
Verse 17
एतासामपो भारत्य: प्रजा नामभिरेव पुनन्तीनामात्मना चोपस्पृशन्ति ॥ १७ ॥ चन्द्रवसा ताम्रपर्णी अवटोदा कृतमाला वैहायसी कावेरी वेणी पयस्विनी शर्करावर्ता तुङ्गभद्रा कृष्णा वेण्या भीमरथी गोदावरी निर्विन्ध्या पयोष्णी तापी रेवा सुरसा नर्मदा चर्मण्वती सिन्धुरन्ध: शोणश्च नदौ महानदी वेदस्मृतिऋर्षिकुल्या त्रिसामा कौशिकी मन्दाकिनी यमुना सरस्वती दृषद्वती गोमती सरयू रोधस्वती सप्तवती सुषोमा शतद्रूश्चन्द्रभागा मरुद्वृधा वितस्ता असिक्नी विश्वेति महानद्य: ॥ १८ ॥
ब्रह्मपुत्र आणि शोण हे दोन नद आहेत. इतर प्रमुख नद्या म्हणजे चंद्रवसा, ताम्रपर्णी, अवटोदा, कृतमाला, वैहायसी, कावेरी, वेणी, पयस्विनी, शर्करावर्ता, तुंगभद्रा, कृष्णावेण्या, भीमरथी, गोदावरी, निर्विंध्या, पयोष्णी, तापी, रेवा, सुरसा, नर्मदा, चर्मण्वती, महानदी, वेदस्मृती, ऋषिकुल्या, त्रिसामा, कौशिकी, मंदाकिनी, यमुना, सरस्वती, दृषद्वती, गोमती, शरयू, रोधस्वती, सप्तवती, सुषोमा, शतद्रू, चंद्रभागा, मरुद्वृधा, वितस्ता, असिक्नी आणि विश्वा. भारतवर्षातील लोक या नद्यांचे स्मरण, स्पर्श आणि स्नान करून पवित्र होतात.
Verse 18
एतासामपो भारत्य: प्रजा नामभिरेव पुनन्तीनामात्मना चोपस्पृशन्ति ॥ १७ ॥ चन्द्रवसा ताम्रपर्णी अवटोदा कृतमाला वैहायसी कावेरी वेणी पयस्विनी शर्करावर्ता तुङ्गभद्रा कृष्णा वेण्या भीमरथी गोदावरी निर्विन्ध्या पयोष्णी तापी रेवा सुरसा नर्मदा चर्मण्वती सिन्धुरन्ध: शोणश्च नदौ महानदी वेदस्मृतिऋर्षिकुल्या त्रिसामा कौशिकी मन्दाकिनी यमुना सरस्वती दृषद्वती गोमती सरयू रोधस्वती सप्तवती सुषोमा शतद्रूश्चन्द्रभागा मरुद्वृधा वितस्ता असिक्नी विश्वेति महानद्य: ॥ १८ ॥
ब्रह्मपुत्र आणि शोण हे दोन नद आहेत. इतर प्रमुख नद्या म्हणजे चंद्रवसा, ताम्रपर्णी, अवटोदा, कृतमाला, वैहायसी, कावेरी, वेणी, पयस्विनी, शर्करावर्ता, तुंगभद्रा, कृष्णावेण्या, भीमरथी, गोदावरी, निर्विंध्या, पयोष्णी, तापी, रेवा, सुरसा, नर्मदा, चर्मण्वती, महानदी, वेदस्मृती, ऋषिकुल्या, त्रिसामा, कौशिकी, मंदाकिनी, यमुना, सरस्वती, दृषद्वती, गोमती, शरयू, रोधस्वती, सप्तवती, सुषोमा, शतद्रू, चंद्रभागा, मरुद्वृधा, वितस्ता, असिक्नी आणि विश्वा. भारतवर्षातील लोक या नद्यांचे स्मरण, स्पर्श आणि स्नान करून पवित्र होतात.
Verse 19
अस्मिन्नेव वर्षे पुरुषैर्लब्धजन्मभि: शुक्ललोहितकृष्णवर्णेन स्वारब्धेन कर्मणा दिव्यमानुषनारकगतयो बह्व्य: आत्मन आनुपूर्व्येण सर्वा ह्येव सर्वेषां विधीयन्ते यथावर्णविधानमपवर्गश्चापि भवति ॥ १९ ॥
याच भारतवर्षात जन्म घेणारे पुरुष पूर्वकर्मानुसार सत्त्व-रज-तम या गुणभेदांनी श्वेत, रक्त व कृष्णवर्ण स्वभावाचे होतात. कोणी दिव्य, कोणी सामान्य मनुष्य, तर कोणी नरकगतीस जातो. सद्गुरूने योग्य स्थान ठरवून चतुर्वर्ण व चतुराश्रमाप्रमाणे विष्णूसेवेत प्रशिक्षण दिल्यास जीवन परिपूर्ण होऊन मोक्ष प्राप्त होतो.
Verse 20
योऽसौ भगवति सर्वभूतात्मन्यनात्म्येऽनिरुक्तेऽनिलयने परमात्मनि वासुदेवेऽनन्यनिमित्तभक्तियोगलक्षणो नानागतिनिमित्ताविद्याग्रन्थिरन्धनद्वारेण यदा हि महापुरुषपुरुषप्रसङ्ग: ॥ २० ॥
तो वासुदेव परमात्मा—जो सर्वभूतांचा आत्मा, मन-वाणीच्या पलीकडचा, अनिर्वचनीय व निर्लेप आहे—त्याची अनन्य भक्तियोग हाच मुक्तीचा खरा मार्ग आहे. विविध कर्मगतिंमुळे बांधलेली अविद्येची गाठ जेव्हा महापुरुष भक्तांच्या सत्संगाने तुटते, तेव्हा साधक हळूहळू प्रभूसेवेत प्रवृत्त होऊन मुक्तिपथ प्राप्त करतो.
Verse 21
एतदेव हि देवा गायन्ति— अहो अमीषां किमकारि शोभनं प्रसन्न एषां स्विदुत स्वयं हरि: । यैर्जन्म लब्धं नृषु भारताजिरे मुकुन्दसेवौपयिकं स्पृहा हि न: ॥ २१ ॥
देव गातात—अहो! यांनी किती शुभ कर्म केले असावे, किंवा स्वयं हरि यांच्यावर प्रसन्न झाले असावेत; म्हणूनच भारतभूमीत मानवजन्म मिळाला, जो मुकुंदसेवेस योग्य आहे. आम्हा देवांनाही भारतवर्षात मानवजन्म मिळावा अशी स्पृहा आहे, पण हे तर आधीच तेथे भक्तिसेवेत रत आहेत.
Verse 22
किं दुष्करैर्न: क्रतुभिस्तपोव्रतै- र्दानादिभिर्वा द्युजयेन फल्गुना । न यत्र नारायणपादपङ्कज- स्मृति: प्रमुष्टातिशयेन्द्रियोत्सवात् ॥ २२ ॥
देव म्हणतात—कठीण यज्ञ, तप, व्रत आणि दान इत्यादी करून आम्ही स्वर्गातील हे स्थान मिळवले; पण याचे मोल काय? येथे इंद्रियभोगाच्या अतिरेकामुळे नारायणाच्या चरणकमळांचे स्मरणच जवळजवळ हरपले आहे.
Verse 23
कल्पायुषां स्थानजयात्पुनर्भवात् क्षणायुषां भारतभूजयो वरम् । क्षणेन मर्त्येन कृतं मनस्विन: सन्न्यस्य संयान्त्यभयं पदं हरे: ॥ २३ ॥
कल्पायुष्य ब्रह्मलोकाचे वैभवही पुनर्जन्मापासून मुक्त नाही; म्हणून क्षणायुष्य असले तरी भारतभूमीतील जीवन श्रेष्ठ आहे. कारण येथे अल्प काळातच मनस्वी मनुष्य सर्व त्यागून हरिच्या चरणी पूर्ण शरण जातात आणि निर्भय पद—वैकुंठ—प्राप्त करतात, जिथे चिंता नाही व देहधारणेचा पुनर्जन्म नाही.
Verse 24
न यत्र वैकुण्ठकथासुधापगा न साधवो भागवतास्तदाश्रया: । न यत्र यज्ञेशमखा महोत्सवा: सुरेशलोकोऽपि न वै स सेव्यताम् ॥ २४ ॥
जिथे वैकुंठनाथांच्या कथांची अमृतधारा वाहत नाही, जिथे त्या पवित्र प्रवाहाच्या तीरावर साधु-भागवत भक्त नाहीत, आणि जिथे यज्ञेश श्रीहरीला तृप्त करणारे संकीर्तन-यज्ञाचे महोत्सव नाहीत—ते स्थान, देवांचे लोक असले तरी, बुद्धिमानाने सेवू नये।
Verse 25
प्राप्ता नृजातिं त्विह ये च जन्तवो ज्ञानक्रियाद्रव्यकलापसम्भृताम् । न वै यतेरन्नपुनर्भवाय ते भूयो वनौका इव यान्ति बन्धनम् ॥ २५ ॥
जे जीव येथे मनुष्यजन्म मिळवून, ज्ञान-कर्माची साधनसंपत्ती असूनही, अपुनर्भवासाठी भक्तीत प्रयत्न करत नाहीत—ते प्रमादी वनचर पशु-पक्ष्यांसारखे पुन्हा बंधनात पडतात।
Verse 26
यै: श्रद्धया बर्हिषि भागशो हवि- र्निरुप्तमिष्टं विधिमन्त्रवस्तुत: । एक: पृथङ्नामभिराहुतो मुदा गृह्णाति पूर्ण: स्वयमाशिषां प्रभु: ॥ २६ ॥
जे श्रद्धेने विधी, मंत्र व द्रव्य यथार्थानुसार यज्ञवेदीवर देवतांच्या नावाने भागभाग करून हविर्द्रव्य अर्पण करतात, ते प्रत्यक्षात त्या एक पूर्ण प्रभूच्या अंशांचीच उपासना करतात. तोच प्रभू विविध नावांनी आह्वान केला जाऊन आनंदाने ते अर्पण स्वीकारतो आणि स्वतः इच्छित आशीर्वाद देतो।
Verse 27
सत्यं दिशत्यर्थितमर्थितो नृणां नैवार्थदो यत्पुनरर्थिता यत: । स्वयं विधत्ते भजतामनिच्छता- मिच्छापिधानं निजपादपल्लवम् ॥ २७ ॥
मनुष्य जे मागतो ते भगवंत सत्यच देतात; पण ज्यामुळे पुन्हा पुन्हा अधिक मागणी वाढेल असे वरदान ते देत नाहीत. तरीही भक्ताने ते न मागितले तरी, प्रभू स्वतः आपल्या चरणकमलांचा आश्रय देतात—जो सर्व इच्छा शांत करतो. हीच त्यांची विशेष कृपा।
Verse 28
यद्यत्र न: स्वर्गसुखावशेषितं स्विष्टस्य सूक्तस्य कृतस्य शोभनम् । तेनाजनाभे स्मृतिमज्जन्म न: स्याद् वर्षे हरिर्यद्भजतां शं तनोति ॥ २८ ॥
हे अजनाभ! यज्ञ, पुण्यकर्म आणि वेदाध्ययन यांच्या फलाने आम्ही स्वर्गात सुख भोगत आहोत; पण हे आयुष्यही एक दिवस संपेल. आमच्या शुभकर्मांचे काही पुण्य शिल्लक राहिले तर, भारतवर्षात पुन्हा मनुष्यजन्म मिळावा आणि प्रभूच्या चरणकमलांचे स्मरण करता यावे अशी प्रार्थना आहे; कारण हरि तेथे स्वतः प्रकट होऊन भक्तांचे कल्याण वाढवितात।
Verse 29
श्रीशुक उवाच जम्बूद्वीपस्य च राजन्नुपद्वीपानष्टौ हैक उपदिशन्ति सगरात्मजैरश्वान्वेषण इमां महीं परितो निखनद्भिरुपकल्पितान् ॥ २९ ॥ तद्यथा स्वर्णप्रस्थश्चन्द्रशुक्ल आवर्तनो रमणको मन्दरहरिण: पाञ्चजन्य: सिंहलो लङ्केति ॥ ३० ॥
श्रीशुकदेव गोस्वामी म्हणाले—हे राजन्, काही विद्वानांच्या मते जंबूद्वीपाभोवती आठ उपद्वीप आहेत. महाराज सगरांचे पुत्र हरवलेल्या अश्वाचा शोध घेत पृथ्वी सर्वत्र खोदत होते; त्यातूनच हे आठ लगतचे द्वीप निर्माण झाले. त्यांची नावे—स्वर्णप्रस्थ, चंद्रशुक्ल, आवर्तन, रमणक, मंदरहरिण, पाञ्चजन्य, सिंहल आणि लंका।
Verse 30
श्रीशुक उवाच जम्बूद्वीपस्य च राजन्नुपद्वीपानष्टौ हैक उपदिशन्ति सगरात्मजैरश्वान्वेषण इमां महीं परितो निखनद्भिरुपकल्पितान् ॥ २९ ॥ तद्यथा स्वर्णप्रस्थश्चन्द्रशुक्ल आवर्तनो रमणको मन्दरहरिण: पाञ्चजन्य: सिंहलो लङ्केति ॥ ३० ॥
त्यांची नावे अशी—स्वर्णप्रस्थ, चंद्रशुक्ल, आवर्तन, रमणक, मंदरहरिण, पाञ्चजन्य, सिंहल आणि लंका; हे जंबूद्वीपाभोवतीचे उपद्वीप मानले जातात।
Verse 31
एवं तव भारतोत्तम जम्बूद्वीपवर्षविभागो यथोपदेशमुपवर्णित इति ॥ ३१ ॥
हे भारतवंशश्रेष्ठ परीक्षित! अशा प्रकारे मला जसा उपदेश मिळाला तसा जंबूद्वीपातील भारतवर्ष व त्यास लागून असलेल्या द्वीपांचा विभाग मी तुला वर्णन केला।
Frequently Asked Questions
The Bhāgavata uses varṣa-specific devotion to illustrate poṣaṇa and īśānukathā: Hanumān’s unbroken service and mantra-glorification show that the highest perfection is not status, birth, or learning, but surrendered devotion. Kimpuruṣa-varṣa becomes a theological tableau where Rāma’s supremacy and the devotee’s single-minded bhakti are publicly celebrated through constant kīrtana.
Hanumān’s prayer frames Rāma as Vāsudeva, the self-sufficient Supreme Lord, untouched by material attachment. The narrative presents His human-like tribulations as purposeful līlā—meant to teach mortals the dangers of material happiness centered on sex and possessiveness—rather than evidence of divine limitation.
Nara-Nārāyaṇa is Bhagavān’s manifestation in Bhārata-varṣa at Badarikāśrama, exemplifying the path of self-realization through austerity, sense control, and freedom from false ego, ultimately oriented to devotion. The site symbolizes disciplined spirituality that matures into bhakti, and it anchors the canto’s teaching that the Lord actively instructs and favors devotees within human history.
The devas admit that heavenly life, though earned by yajña and Vedic merit, intensifies sense enjoyment and weakens remembrance of Nārāyaṇa. Bhārata-varṣa, despite its brevity and hardship, uniquely facilitates surrender and saṅkīrtana-centered devotion, enabling attainment of Vaikuṇṭha—something even long celestial lifespans cannot guarantee.
Varṇāśrama is presented as a divinely calibrated social-spiritual system based on guṇa and karma, to be confirmed by a bona fide guru and used to train one’s life toward service of Lord Viṣṇu. Its success criterion is not mere social order but perfection of life through regulated devotion culminating in bhakti to Vāsudeva.