Adhyaya 18
Varṣa-devatā Worship in Jambūdvīpa: Hayagrīva/Hayaśīrṣa, Nṛsiṁha, Kāmadeva (Pradyumna), Matsya, Kūrma, and Varāha
पंचम स्कंधातील जंबूद्वीप व त्याच्या वर्षांचे क्रमबद्ध वर्णन पुढे नेत शुकदेव आता भूगोलवर्णनातून उपासना-तत्त्वाकडे वळतो आणि वेगवेगळ्या प्रदेशांत परमेश्वराची विशिष्ट रूपांनी आराधना कशी होते ते सांगतो. भद्राश्व-वर्षात भद्रश्रवा वासुदेवाच्या अंश हयशीर्ष/हयग्रीवाची पूजा करून त्याला धर्मनियंता व चोरलेले वेद परत आणणारा म्हणून स्तुती करतो. हरि-वर्षात प्रह्लाद व निवासी नृसिंहदेवाची भक्ती करतात—अंतःशुद्धी, निर्भयता, गृहासक्तीचा त्याग, साधुसंग व भक्तियोग यांवर भर देतात. केतुमाल-वर्षात लक्ष्मीदेवी विष्णूला कामदेव/प्रद्युम्न रूपात पूजून ‘खरा पती-रक्षक फक्त भगवान’ हे सांगते आणि भौतिक हेतूने केलेल्या उपासनेपासून सावध करते. रम्यक-वर्षात वैवस्वत मनु मत्स्यावताराची आराधना करून सर्व वर्णाश्रमांवरील दैवी शासन व प्रलयजलात जगधारणेचे स्मरण करतो. हिरण्मय-वर्षात आर्यमा कूर्मावताराची स्तुती करून विराटरूप व परात्पर स्वरूप यांचा भेद स्पष्ट करतो आणि जगत् अचिंत्य शक्तीचे क्षणिक प्रदर्शन आहे असे मान्य करतो. उत्तरकुरु-वर्षात भूदेवी व निवासी वराहाला यज्ञस्वरूप मानून पूजतात, हिरण्याक्षवध व पृथ्वीउद्धार आठवून पुढील वर्षवर्णनाची भूमिका बांधतात.
Shlokas
Verse 1
श्रीशुक उवाच तथा च भद्रश्रवा नाम धर्मसुतस्तत्कुलपतय: पुरुषा भद्राश्ववर्षे साक्षाद्भगवतो वासुदेवस्य प्रियांतनुं धर्ममयीं हयशीर्षाभिधानां परमेण समाधिना सन्निधाप्येदमभिगृणन्त उपधावन्ति ॥ १ ॥
श्रीशुकदेव गोस्वामी म्हणाले—धर्मराजाचा पुत्र भद्रश्रवा भद्राश्व-वर्षाचा अधिपती आहे. इलावृत-वर्षात जसे भगवान शिव संकर्षणाची उपासना करतात, तसे भद्रश्रवा आपल्या निकट सेवकांसह आणि त्या देशातील सर्व लोकांसह परम समाधीत स्थिर होऊन, वासुदेवाची प्रिय पूर्णांश-तनु ‘हयशीर्ष’ यांची आराधना करतो. भगवान हयशीर्ष भक्तांना अत्यंत प्रिय असून धर्मतत्त्वांचे नियामक आहेत. ते सर्व शुद्ध उच्चाराने पुढील स्तोत्रे म्हणत प्रभूला नमस्कार करतात.
Verse 2
भद्रश्रवस ऊचु: ॐ नमो भगवते धर्मायात्मविशोधनाय नम इति ॥ २ ॥
भद्रश्रवा व त्यांचे निकटजन म्हणाले—ॐ, धर्मस्वरूप व आत्मा शुद्ध करणाऱ्या परम भगवंताला नमस्कार; पुन्हा पुन्हा नमस्कार।
Verse 3
अहो विचित्रं भगवद्विचेष्टितंघ्नन्तं जनोऽयं हि मिषन्न पश्यति । ध्यायन्नसद्यर्हि विकर्म सेवितुंनिर्हृत्य पुत्रं पितरं जिजीविषति ॥ ३ ॥
अहो! भगवंतांची लीला किती विचित्र—हा मूढ भौतिक मनुष्य येणाऱ्या मृत्यूचा मोठा धोका पाहूनही पाहात नाही. मृत्यू निश्चित आहे हे जाणूनही तो निष्काळजी राहतो. वडील मेले तर त्यांची संपत्ती भोगू इच्छितो, मुलगा मेला तर त्याचीही संपत्ती भोगू इच्छितो; पापकर्म करून धन मिळवून भोगाच्या सुखामागे धावतो.
Verse 4
वदन्ति विश्वं कवय: स्म नश्वरंपश्यन्ति चाध्यात्मविदो विपश्चित: । तथापि मुह्यन्ति तवाज माययासुविस्मितं कृत्यमजं नतोऽस्मि तम् ॥ ४ ॥
हे अज (अजन्मा) प्रभो! कवी विश्व नश्वर आहे असे म्हणतात आणि अध्यात्मविद् ज्ञानीही तेच पाहतात. समाधीत त्यांना जगाचे खरे स्वरूप कळते व ते सत्य उपदेशतातही. तरीसुद्धा तुझ्या मायेमुळे तेही कधी मोहात पडतात—ही तुझी अद्भुत लीला आहे. म्हणून मी तुला नमस्कार करतो.
Verse 5
विश्वोद्भवस्थाननिरोधकर्म तेह्यकर्तुरङ्गीकृतमप्यपावृत: । युक्तं न चित्रं त्वयि कार्यकारणेसर्वात्मनि व्यतिरिक्ते च वस्तुत: ॥ ५ ॥
हे प्रभो! जरी तू या जगाच्या सृष्टी, स्थिती व प्रलयाच्या कर्मांपासून पूर्ण अलिप्त असून प्रत्यक्ष कर्ता नसशील, तरी ती सर्व कर्मे तुझ्याच नावावर सांगितली जातात. यात आश्चर्य नाही, कारण तू कारणांचाही कारण आहेस. तू सर्वांचा आत्मा असूनही सर्वांपासून परे आहेस; तुझ्या अचिंत्य शक्तीनेच सर्व घडते.
Verse 6
वेदान् युगान्ते तमसा तिरस्कृतान्रसातलाद्यो नृतुरङ्गविग्रह: । प्रत्याददे वै कवयेऽभियाचतेतस्मै नमस्तेऽवितथेहिताय इति ॥ ६ ॥
युगाच्या शेवटी अज्ञानरूपी तमाने दैत्यरूप धारण करून वेद चोरून रसातलात नेले. तेव्हा भगवानांनी हयग्रीव (नृतुरंग) रूप धारण करून वेद परत मिळवले आणि विनवणी केल्यावर ब्रह्मदेवांना परत दिले. ज्यांचा संकल्प कधीही फसत नाही त्या परमेश्वराला माझा नमस्कार असो.
Verse 7
हरिवर्षे चापि भगवान्नरहरिरूपेणास्ते । तद्रूपग्रहणनिमित्तमुत्तरत्राभिधास्ये । तद्दयितं रूपं महापुरुषगुणभाजनो महाभागवतो दैत्यदानवकुलतीर्थीकरणशीलाचरित: प्रह्लादोऽव्यवधानानन्यभक्तियोगेन सह तद्वर्षपुरुषैरुपास्ते इदं चोदाहरति ॥ ७ ॥
शुकदेव गोस्वामी म्हणाले—हे राजन्! हरिवर्षात भगवान नरहरी (नृसिंहदेव) रूपाने वास करतात. ते रूप धारण करण्याचे कारण मी पुढे (सप्तम स्कंधात) सांगीन. ते रूप प्रह्लाद महाराजांना अत्यंत प्रिय आहे. प्रह्लाद महाभागवत असून महापुरुषगुणांचे भांडार आहेत; त्यांच्या शील-चरित्राने दैत्य-दानव कुलातील पतितांनाही पवित्र केले. ते हरिवर्षातील लोकांसह अखंड अनन्य भक्तियोगाने नरहरीची उपासना करतात आणि हा मंत्र म्हणतात.
Verse 8
ॐ नमो भगवते नरसिंहाय नमस्तेजस्तेजसे आविराविर्भव वज्रनख वज्रदंष्ट्र कर्माशयान् रन्धय रन्धय तमो ग्रस ग्रस ॐ स्वाहा । अभयमभयमात्मनि भूयिष्ठा ॐ क्ष्रौम् ॥ ८ ॥
ॐ सर्वशक्तिमान नरसिंहदेवांना नमस्कार. वज्रासारखे नख व दात असलेल्या प्रभो, या जगातील कर्मफळाच्या आसुरी वासनांचा नाश करा. आमच्या हृदयात प्रकट होऊन अज्ञानाचा तम दूर करा, आणि कृपेने आम्हाला निर्भय करा.
Verse 9
स्वस्त्यस्तु विश्वस्य खल: प्रसीदतां ध्यायन्तु भूतानि शिवं मिथो धिया । मनश्च भद्रं भजतादधोक्षजे आवेश्यतां नो मतिरप्यहैतुकी ॥ ९ ॥
साऱ्या विश्वाचे कल्याण होवो आणि दुष्ट व मत्सरी जन शांत होवोत. सर्व प्राणी भक्ति-योगाने शिवमंगलाचे ध्यान करोत व परस्परांचे हित चिंतोत. आमचे मन अधोक्षज श्रीकृष्णाच्या सेवेत रमू दे आणि आमची बुद्धी निष्काम भक्तीत स्थिर राहो.
Verse 10
मागारदारात्मजवित्तबन्धुषु सङ्गो यदि स्याद्भगवत्प्रियेषु न: । य: प्राणवृत्त्या परितुष्ट आत्मवान् सिद्ध्यत्यदूरान्न तथेन्द्रियप्रिय: ॥ १० ॥
हे प्रभो, घर, पत्नी, मुले, धन, मित्र-नातेवाईक इत्यादी गृहस्थीच्या कारागृहात आमची आसक्ती कधीही न राहो. जर काही आसक्ती असेलच, तर ती तुमच्या प्रिय भक्तांमध्ये असो, ज्यांचा एकमेव प्रिय मित्र कृष्ण आहे. आत्मसंयमी व मनावर नियंत्रण असलेला पुरुष अल्प आवश्यकतेत तृप्त असतो; तो इंद्रियसुख मागत नाही. असा भक्त लवकर उन्नती करतो.
Verse 11
यत्सङ्गलब्धं निजवीर्यवैभवं तीर्थं मुहु: संस्पृशतां हि मानसम् । हरत्यजोऽन्त: श्रुतिभिर्गतोऽङ्गजं को वै न सेवेत मुकुन्दविक्रमम् ॥ ११ ॥
मुकुंदालाच सर्वस्व मानणाऱ्या भक्तांच्या संगतीने त्याच्या पराक्रमाचे श्रवण होते आणि तेच श्रवण मनासाठी तीर्थ ठरते. प्रभूच्या लीलांची शक्ती अशी की वारंवार ऐकताना शब्दरूप भगवान हृदयात प्रवेश करून अंतःकरणातील मलिनता दूर करतात. गंगास्नान देहाची अशुद्धी कमी करते, पण हृदयशुद्धीला वेळ लागतो. मग कोणता विवेकी मनुष्य भक्तसंग व मुकुंदसेवा करणार नाही?
Verse 12
यस्यास्ति भक्तिर्भगवत्यकिञ्चना सर्वैर्गुणैस्तत्र समासते सुरा: । हरावभक्तस्य कुतो महद्गुणा मनोरथेनासति धावतो बहि: ॥ १२ ॥
ज्याच्यात भगवान वासुदेवांची निष्काम, अनन्य भक्ती आहे, त्याच्यात देवतांचे सर्व सद्गुण—धर्म, ज्ञान, वैराग्य इत्यादी—आपोआप प्रकट होतात. पण जो हरिभक्तीविना भौतिक कर्मांत गुंतलेला आहे, त्याच्यात महान गुण कुठून येणार? तो मनाच्या कल्पनांनी असत्याकडे बाहेर धावतो व प्रभूच्या बाह्य शक्तीची सेवा करतो; मग सद्गुण कसे असतील?
Verse 13
हरिर्हि साक्षाद्भगवान् शरीरिणा- मात्मा झषाणामिव तोयमीप्सितम् । हित्वा महांस्तं यदि सज्जते गृहे तदा महत्त्वं वयसा दम्पतीनाम् ॥ १३ ॥
जसे जलचरांना विशाल जलराशीतच राहावेसे वाटते, तसेच सर्व देहधारी स्वभावतः साक्षात् भगवान् हरि—परमात्मा—यांच्या महान् अस्तित्वात आश्रय शोधतात. म्हणून जो मनुष्य भौतिक मोजमापाने मोठा असूनही त्या महात्म्याला सोडून गृहजीवनात आसक्त होतो, त्याची ‘महत्ता’ तरुण, तुच्छ दाम्पत्यासारखी ठरते; गृहासक्तीने आध्यात्मिक सद्गुण नष्ट होतात।
Verse 14
तस्माद्रजोरागविषादमन्यु- मानस्पृहाभयदैन्याधिमूलम् । हित्वा गृहं संसृतिचक्रवालं नृसिंहपादं भजताकुतोभयमिति ॥ १४ ॥
म्हणून, हे असुरांनो, रजोगुणजन्य आसक्ती, विषाद, क्रोध, मान, अतृप्त इच्छा, भय, दैन्य व व्याधी—यांचे मूळ आणि जन्म-मृत्यूच्या चक्राचे आवर्तन असलेले गृहजीवनाचे तथाकथित सुख सोडा। अकुतोभय, निर्भय आश्रय देणाऱ्या श्री नृसिंहदेवांच्या चरणकमलांचे भजन करा; तेच खरे अभयस्थान आहे।
Verse 15
केतुमालेऽपि भगवान् कामदेवस्वरूपेण लक्ष्म्या: प्रियचिकीर्षया प्रजापतेर्दुहितृणां पुत्राणां तद्वर्षपतीनां पुरुषायुषाहोरात्रपरिसङ्ख्यानानां यासां गर्भा महापुरुषमहास्त्रतेजसोद्वेजितमनसां विध्वस्ता व्यसव: संवत्सरान्ते विनिपतन्ति ॥ १५ ॥
शुकदेव गोस्वामी म्हणाले—केतुमाल-वर्षात भगवान् विष्णु कामदेवस्वरूपाने निवास करतात, केवळ भक्तांच्या, विशेषतः लक्ष्मीदेवीच्या, प्रीत्यर्थ। तेथे प्रजापती संवत्सर व त्याचे पुत्र-पुत्री आहेत. पुत्री रात्र्यांच्या आणि पुत्र दिवसांच्या अधिष्ठात्री देवता मानले जातात. मनुष्य-आयुष्यातील दिवस-रात्र यांच्या गणनेनुसार त्यांची संख्या ३६,००० आहे. प्रत्येक वर्षाच्या शेवटी परमपुरुषाच्या महास्त्रतेज—सुदर्शनचक्राच्या प्रभेने—उद्विग्न होऊन त्या कन्या गर्भभ्रंशाचे दुःख भोगतात।
Verse 16
अतीव सुललितगतिविलासविलसितरुचिरहासलेशावलोकलीलया किञ्चिदुत्तम्भितसुन्दरभ्रूमण्डलसुभगवदनारविन्दश्रिया रमां रमयन्निन्द्रियाणि रमयते ॥ १६ ॥
केतुमाल-वर्षात भगवान् कामदेव (प्रद्युम्न) अत्यंत सुललित गती-विलासाने संचार करतात। त्यांचे मंद हास्य अतिशय रमणीय आहे; भुवया किंचित उंचावून क्रीडामय कटाक्ष टाकून ते आपल्या मुखकमलाची शोभा वाढवतात. अशा रीतीने ते लक्ष्मीदेवीला आनंदित करतात आणि आपल्या दिव्य इंद्रियांमध्ये रमतात।
Verse 17
तद्भगवतो मायामयं रूपं परमसमाधियोगेन रमा देवी संवत्सरस्य रात्रिषु प्रजापतेर्दुहितृभिरुपेताह:सु च तद्भर्तृभिरुपास्ते इदं चोदाहरति ॥ १७ ॥
रमा देवी परम समाधियुक्त भक्तीने संवत्सरकाळात भगवान्च्या त्या मायामय व अत्यंत करुणामय कामदेवस्वरूपाची उपासना करतात। दिवसा प्रजापतीच्या पुत्रांसह (दिवसांचे अधिष्ठाते) आणि रात्री त्याच्या कन्यांसह (रात्र्यांच्या अधिष्ठात्री) त्या प्रभूची सेवा करतात व पुढील मंत्र उच्चारतात।
Verse 18
ॐ ह्रां ह्रीं ह्रूं ॐ नमो भगवते हृषीकेशाय सर्वगुणविशेषैर्विलक्षितात्मने आकूतीनां चित्तीनां चेतसां विशेषाणां चाधिपतये षोडशकलायच्छन्दोमयायान्नमयायामृतमयाय सर्वमयाय सहसे ओजसे बलाय कान्ताय कामाय नमस्ते उभयत्र भूयात् ॥ १८ ॥
ॐ ह्रां ह्रीं ह्रूं। सर्व इंद्रियांचा अधिपती भगवान हृषीकेश यांना नमस्कार. ते सर्व गुणविशेषांनी विलक्षण आत्मा असून संकल्प‑चित्त‑बुद्धीच्या भेदांचे स्वामी आहेत. पाच विषय आणि मनासह अकरा इंद्रिये ही त्यांची अंशरूप प्रकटता आहे. अन्नमयादी षोडश कलांनी युक्त, सर्वमय तोच प्रभू सहस, ओज, बल, कान्ती व कामरूपाने सर्वांचे पालन करतो. वेदांचा परम हेतू त्याची उपासना; म्हणून इह व परत्र तो आम्हांवर कृपाळू राहो.
Verse 19
स्त्रियो व्रतैस्त्वा हृषीकेश्वरं स्वतो ह्याराध्य लोके पतिमाशासतेऽन्यम् । तासां न ते वै परिपान्त्यपत्यं प्रियं धनायूंषि यतोऽस्वतन्त्रा: ॥ १९ ॥
हे हृषीकेश्वर! स्त्रिया व्रत‑नियमांनी तुझी आराधना करूनही इंद्रियसुखासाठी दुसऱ्या पतीची अपेक्षा करतात—हा मोहच आहे. कारण असे पती स्वतः स्वतंत्र नसतात; ते काळ, कर्मफळ आणि प्रकृतीच्या गुणांच्या अधीन असतात. म्हणून ते स्त्रीची, तिच्या अपत्याची, प्रिय वस्तूंची, धनाची वा आयुष्याची खरी रक्षा करू शकत नाहीत; सर्व काही तुझ्याच अधीन आहे.
Verse 20
स वै पति: स्यादकुतोभय: स्वयं समन्तत: पाति भयातुरं जनम् । स एक एवेतरथा मिथो भयं नैवात्मलाभादधि मन्यते परम् ॥ २० ॥
जो स्वतः कधीही भयभीत नसतो आणि भयग्रस्त जनांना सर्व बाजूंनी आश्रय देतो, तोच खरा पती व रक्षक होऊ शकतो. म्हणून प्रभो, तुम्हीच एकमेव पती आहात; अन्यथा दुसरा कोणी पती असता तर तुम्हालाही त्याची भीती वाटली असती. म्हणून वेदशास्त्रज्ञ तुम्हालाच सर्वांचा स्वामी मानतात आणि तुमच्याहून श्रेष्ठ पती‑रक्षक कोणालाही मानत नाहीत.
Verse 21
या तस्य ते पादसरोरुहार्हणं निकामयेत्साखिलकामलम्पटा । तदेव रासीप्सितमीप्सितोऽर्चितो यद्भग्नयाच्ञा भगवन् प्रतप्यते ॥ २१ ॥
हे भगवन्! जी स्त्री निष्काम, शुद्ध प्रेमाने तुझ्या चरणकमलांची पूजा करते, तिच्या सर्व इच्छा आपोआप पूर्ण होतात. पण जी एखाद्या खास हेतूसाठी तुझी आराधना करते, तू तिची इच्छा लवकर पूर्ण करतोस; तरी शेवटी तिची याचना भंग पावते आणि ती संतप्त होऊन शोक करते. म्हणून भौतिक लाभासाठी तुझ्या चरणांची पूजा करू नये.
Verse 22
मत्प्राप्तयेऽजेशसुरासुरादय- स्तप्यन्त उग्रं तप ऐन्द्रियेधिय: । ऋते भवत्पादपरायणान्न मां विन्दन्त्यहं त्वद्धृदया यतोऽजित ॥ २२ ॥
हे अजित, अजेय प्रभो! इंद्रियभोगाच्या विचारांत गुंतून ब्रह्मा, शिव तसेच इतर देव‑असुरही माझी कृपा मिळवण्यासाठी कठोर तप करतात. पण जो तुझ्या चरणांचा आश्रित नाही, तो कितीही महान असला तरी मी त्याला अनुग्रह देत नाही. कारण मी तुला सदैव हृदयात धारण करतो; म्हणून मी केवळ तुझ्या भक्तावरच कृपा करतो.
Verse 23
स त्वं ममाप्यच्युत शीर्ष्णि वन्दितं कराम्बुजं यत्त्वदधायि सात्वताम् । बिभर्षि मां लक्ष्म वरेण्य मायया क ईश्वरस्येहितमूहितुं विभुरिति ॥ २३ ॥
हे अच्युत! तुझा कमलहस्त सर्वमंगलाचा स्रोत आहे; म्हणून शुद्ध सात्वत भक्त त्याची वंदना करतात, आणि तू कृपेनं त्यांच्या मस्तकी हात ठेवतोस. माझ्याही शिरावर तोच हात ठेवावा अशी माझी इच्छा आहे. जरी तुझ्या वक्षस्थळी माझ्या सुवर्णरेषांचे चिन्ह तू धारण करतोस, तरी ते मला केवळ मिथ्या गौरव वाटते; तुझी खरी कृपा भक्तांवरच आहे, माझ्यावर नाही. तू परमेश्वर, सर्वनियंता आहेस; तुझा हेतु कोण जाणू शकेल?
Verse 24
रम्यके च भगवत: प्रियतमं मात्स्यमवताररूपं तद्वर्षपुरुषस्य मनो: प्राक्प्रदर्शितं स इदानीमपि महता भक्तियोगेनाराधयतीदं चोदाहरति ॥ २४ ॥
रम्यक-वर्षात, जिथे वैवस्वत मनू राज्य करतो, भगवंतांचा अत्यंत प्रिय मत्स्यावतार-रूप पूर्व युगाच्या शेवटी, म्हणजे चाक्षुष मन्वंतराच्या अंतकाळी, त्या वर्ष-पुरुष मनूस पूर्वी प्रकट झाला होता. तोच वैवस्वत मनू आजही महान भक्तियोगाने भगवान मत्स्याची आराधना करतो आणि पुढील मंत्र उच्चारतो.
Verse 25
ॐ नमो भगवते मुख्यतमाय नम: सत्त्वाय प्राणायौजसे सहसे बलाय महामत्स्याय नम इति ॥ २५ ॥
ॐ—मी परम पुरुषोत्तम भगवंताला नमस्कार करतो, जो शुद्ध सत्त्वस्वरूप आहेत. तेच प्राण, देहबल, तेज, साहस व सामर्थ्य यांचे मूळ आहेत. सर्व अवतारांमध्ये प्रथम प्रकट झालेले महामत्स्य—त्यांना नमस्कार; पुन्हा पुन्हा प्रणाम.
Verse 26
अन्तर्बहिश्चाखिललोकपालकै- रदृष्टरूपो विचरस्युरुस्वन: । स ईश्वरस्त्वं य इदं वशेऽनय- न्नाम्ना यथा दारुमयीं नर: स्त्रियम् ॥ २६ ॥
हे प्रभो! तू अंतर्बाह्य सर्वत्र—सर्व लोकपालकांसह—अदृश्य रूपाने विचरतोस, आणि तुझा नाद महान आहे. तूच ईश्वर आहेस, जो हे जग आपल्या वशात चालवतोस—जसा एखादा मनुष्य दोऱ्याने लाकडी कठपुतळी-स्त्रीला नाचवतो.
Verse 27
यं लोकपाला: किल मत्सरज्वरा हित्वा यतन्तोऽपि पृथक्समेत्य च । पातुं न शेकुर्द्विपदश्चतुष्पद: सरीसृपं स्थाणु यदत्र दृश्यते ॥ २७ ॥
हे प्रभो! ब्रह्मा आदी लोकपालकांपासून या जगातील राजकीय नेत्यांपर्यंत सर्वजण तुझ्या अधिकाराचा मत्सर करतात. पण तुझ्या सहाय्याविना ते ना वेगवेगळे, ना एकत्र येऊन, या विश्वातील असंख्य जीवांचे पालन करू शकतात. खरे तर मनुष्य, गायी-गाढवांसारखे पशू, वनस्पती, सरीसृप, पक्षी, पर्वत—इथे जे काही दिसते—त्यांचा एकमेव पालनकर्ता तूच आहेस.
Verse 28
भवान् युगान्तार्णव ऊर्मिमालिनि क्षोणीमिमामोषधिवीरुधां निधिम् । मया सहोरु क्रमतेऽज ओजसा तस्मै जगत्प्राणगणात्मने नम इति ॥ २८ ॥
हे सर्वशक्तिमान प्रभो! युगांती औषधी‑लता व वृक्षांचा निधी असलेली ही पृथ्वी प्रलयजलाच्या भयंकर लाटांत बुडाली. तेव्हा आपण मला सहित पृथ्वीचे रक्षण करून महान वेगाने समुद्रात संचार केला. हे अज! आपणच जगातील प्राणसमूहांचे आधार व पालनकर्ता; आपणांस नमस्कार।
Verse 29
हिरण्मयेऽपि भगवान्निवसति कूर्मतनुं बिभ्राणस्तस्य तत्प्रियतमां तनुमर्यमा सह वर्षपुरुषै: पितृगणाधिपतिरुपधावति मन्त्रमिमं चानुजपति ॥ २९ ॥
हिरण्मय-वर्षात भगवान विष्णू कूर्म-तनू धारण करून निवास करतात. तेथील प्रमुख आर्यमा इतर वर्ष-पुरुषांसह त्या परम प्रिय व रम्य रूपाची भक्तीने नित्य आराधना करतो आणि हा मंत्र जपतो।
Verse 30
ॐ नमो भगवते अकूपाराय सर्वसत्त्वगुणविशेषणायानुपलक्षितस्थानाय नमो वर्ष्मणे नमो भूम्ने नमो नमोऽवस्थानाय नमस्ते ॥ ३० ॥
ॐ! कूर्मरूप धारण करणाऱ्या भगवान अकूपारांना नमस्कार। आपण सर्व सत्त्वगुणांचे आश्रय, पदार्थरहित शुद्ध सत्त्वात स्थित; जलात संचार करूनही आपले स्थान कोणास कळत नाही। आपल्या विराट देहास, अनंत महिमेस आणि सर्वत्र आश्रयरूप स्थितीस पुन्हा पुन्हा नमस्कार; आपल्याला प्रणाम।
Verse 31
यद्रूपमेतन्निजमाययार्पित- मर्थस्वरूपं बहुरूपरूपितम् । सङ्ख्या न यस्यास्त्ययथोपलम्भनात्- तस्मै नमस्तेऽव्यपदेशरूपिणे ॥ ३१ ॥
हे प्रभो! हे दृश्य जगत आपल्या निज मायेनें प्रकट केलेल्या शक्तीचे दर्शन आहे; यात दिसणारी असंख्य रूपे आपल्या बाह्य शक्तीची लीला आहेत, म्हणून हा विराट्-रूप आपला खरा स्वरूप नाही. भक्तावाचून कोणीही आपले सत्य स्वरूप यथार्थ जाणू शकत नाही. म्हणून अवर्णनीय स्वरूपधारी आपल्याला नमस्कार।
Verse 32
जरायुजं स्वेदजमण्डजोद्भिदं चराचरं देवर्षिपितृभूतमैन्द्रियम् । द्यौ: खं क्षिति: शैलसरित्समुद्र- द्वीपग्रहर्क्षेत्यभिधेय एक: ॥ ३२ ॥
हे प्रभो! आपण आपल्या शक्तींनी असंख्य रूपांत प्रकट होता—जरायुज, अंडज, स्वेदज जीवांमध्ये; भूमीतून उगवणाऱ्या उद्भिज् वृक्ष‑लतांमध्ये; चर‑अचर सर्व प्राण्यांत, देव, देवर्षी, पितर, भूत व इंद्रियांमध्ये; आकाश, स्वर्गलोक आणि ही पृथ्वी—पर्वत, नद्या, समुद्र, द्वीप, ग्रह व नक्षत्र—हे सर्व आपलीच विभूती. मूळतः आपण एकच, अद्वितीय; आपल्या पलीकडे काही नाही. हे जग मिथ्या नसून आपल्या अचिंत्य शक्तीचे क्षणिक प्राकट्य आहे।
Verse 33
यस्मिन्नसङ्ख्येयविशेषनाम- रूपाकृतौ कविभि: कल्पितेयम् । सङ्ख्या यया तत्त्वदृशापनीयते तस्मै नम: साङ्ख्यनिदर्शनाय ते इति ॥ ३३ ॥
हे प्रभो! तुमचे नाम, रूप आणि देहवैशिष्ट्ये असंख्य प्रकारे विस्तारलेली आहेत; त्यांची नेमकी संख्या कोणी ठरवू शकत नाही. परंतु तुम्हीच कपिलदेव अवतारात चोवीस तत्त्वांचे विश्लेषण करून विश्वप्रकटीकरण स्पष्ट केले. म्हणून साङ्ख्यदर्शनाने तत्त्वांची गणना जाणू इच्छिणाऱ्याने ते तुमच्याकडूनच ऐकावे; अभक्त मात्र तत्त्वे मोजत राहूनही तुमचे खरे स्वरूप जाणत नाहीत. साङ्ख्याचे निदर्शन करणाऱ्या तुम्हाला माझा नमस्कार।
Verse 34
उत्तरेषु च कुरुषु भगवान् यज्ञपुरुष: कृतवराहरूप आस्ते तं तु देवी हैषा भू: सह कुरुभिरस्खलितभक्तियोगेनोपधावति इमां च परमामुपनिषदमावर्तयति ॥ ३४ ॥
शुकदेव गोस्वामी म्हणाले—हे राजन्! जंबूद्वीपाच्या उत्तर भागातील उत्तरकुरुवर्षात यज्ञपुरुष भगवान वराहरूप धारण करून निवास करतात. तेथे देवी पृथ्वी आणि इतर निवासी कुरूं सहित अखंड, अचूक भक्ति-योगाने त्यांची उपासना करतात आणि हा परम उपनिषद्-मंत्र वारंवार जपतात।
Verse 35
ॐ नमो भगवते मन्त्रतत्त्वलिङ्गाय यज्ञक्रतवे महाध्वरावयवाय महापुरुषाय नम: कर्मशुक्लाय त्रियुगाय नमस्ते ॥ ३५ ॥ ।
ॐ! मंत्रतत्त्वाचे लिंगस्वरूप, यज्ञ व क्रतुरूप, महाध्वराचे अवयवरूप महापुरुष भगवंताला नमस्कार। तुम्ही कर्म शुद्ध करणारे, शुद्ध सत्त्वमय; त्रियुग तुम्हाला नमस्कार।
Verse 36
यस्य स्वरूपं कवयो विपश्चितो गुणेषु दारुष्विव जातवेदसम् । मथ्नन्ति मथ्ना मनसा दिदृक्षवो गूढं क्रियार्थैर्नम ईरितात्मने ॥ ३६ ॥
जशी मथानीने लाकडात दडलेली अग्नी प्रकट होते, तशीच परमतत्त्व जाणणारे ऋषि-मुनी गुणांमध्ये सर्वत्र—स्वदेहातही—तुम्हाला पाहण्यासाठी मनाला मथतात. तरीही तुम्ही गूढच राहता; मन-देहाच्या परोक्ष क्रियांद्वारे तुम्ही जाणता येत नाही. तुम्ही स्वयंप्रकाश आहात; जेव्हा तुम्ही पाहता की कोणी पूर्ण हृदयाने तुमचा शोध घेत आहे, तेव्हा तुम्ही स्वतःला प्रकट करता. म्हणून तुम्हाला नमस्कार।
Verse 37
द्रव्यक्रियाहेत्वयनेशकर्तृभि- र्मायागुणैर्वस्तुनिरीक्षितात्मने । अन्वीक्षयाङ्गातिशयात्मबुद्धिभि- र्निरस्तमायाकृतये नमो नम: ॥ ३७ ॥
भोग्य विषय—शब्द, रूप, रस, गंध व स्पर्श—इंद्रियांच्या क्रिया, त्यांचे अधिष्ठाता देव, देह, नित्य काळ आणि अहंकार—हे सर्व तुमच्या मायाशक्तीच्या गुणांनी निर्माण झालेले आहेत. ज्यांची बुद्धी सिद्ध योगाने स्थिर झाली आहे, ते सूक्ष्म अन्वीक्षणाने पाहतात की हे सर्व तुमच्या बाह्य शक्तीचे परिणाम आहेत आणि सर्वांच्या पाठीमागे स्थित तुमचे परमात्मस्वरूपही पाहतात. म्हणून मायाकृत्यांपासून परे असलेल्या तुम्हाला मी वारंवार नमस्कार करतो।
Verse 38
करोति विश्वस्थितिसंयमोदयं यस्येप्सितं नेप्सितमीक्षितुर्गुणै: । माया यथायो भ्रमते तदाश्रयं ग्राव्णो नमस्ते गुणकर्मसाक्षिणे ॥ ३८ ॥
हे प्रभो! तुम्ही स्वतः जगाची सृष्टी, स्थिती व प्रलय यांची इच्छा करत नाही; तरी बद्ध जीवांच्या हितासाठी आपल्या मायाशक्तीने ही कार्ये घडविता. जसा चुंबकामुळे लोखंडाचा तुकडा हलतो, तशी तुमच्या दृष्टिने जड प्रकृती प्रवृत्त होते. गुण-कर्मांचे साक्षी तुम्हाला नमस्कार।
Verse 39
प्रमथ्य दैत्यं प्रतिवारणं मृधे यो मां रसाया जगदादिसूकर: । कृत्वाग्रदंष्ट्रे निरगादुदन्वत: क्रीडन्निवेभ: प्रणतास्मि तं विभुमिति ॥ ३९ ॥
हे प्रभो! तुम्ही या जगातील आदिसूकर (वराह) होऊन रणांगणात प्रचंड प्रतिकार करणाऱ्या दैत्य हिरण्याक्षाचा मर्दन करून वध केला. नंतर मला—पृथ्वीला—गर्भोदक-सागराच्या रसातळ जलातून आपल्या अग्रदंष्ट्रेवर उचलून बाहेर काढले, जसा खेळता हत्ती पाण्यातून कमळ उपटतो. त्या विभूला मी प्रणाम करतो।
Frequently Asked Questions
Hayaśīrṣa is described as a plenary expansion of Vāsudeva, dear to devotees and the director of religious principles. In this chapter He is praised as Hayagrīva who retrieves the stolen Vedas from Rasātala and restores them to Brahmā, highlighting poṣaṇam (divine protection) and the Lord’s role as the source and guardian of śruti and dharma.
Because the Bhāgavata frames the deeper ‘asura’ as inner anarthas—fruitive desire, ignorance, and fear rooted in ego and attachment. Prahlāda asks Nṛsiṁha to appear in the heart, destroy ignorance, and grant fearlessness, teaching that true protection is spiritual: purification leading to steady bhakti rather than merely changing external circumstances.
The text explicitly presents Kāmadeva as Viṣṇu’s form ‘only for the satisfaction of His devotees’ and frames Lakṣmī’s worship around Hṛṣīkeśa—the controller and true enjoyer of the senses. The theological point is that sense-power and beauty originate in the Lord and are purified when oriented to devotion; seeking a ‘husband’ or pleasure apart from Him is described as illusion and insecurity under time and guṇas.
They distinguish the universal form as a display of the Lord’s external energy from His actual transcendental form, which is accessible only to devotees in transcendental consciousness. This clarifies that the cosmos is not ‘false’ but temporary and energetic—real as śakti-vikāra—while Bhagavān remains one without a second, beyond time’s limitation.
Varāha is praised as the embodiment and enjoyer of sacrifice: ritual (kratu) and yajña are parts of His transcendental body, indicating that all dharmic offerings culminate in Viṣṇu. He is called tri-yuga because the Lord is not openly manifest as a yuga-avatāra in Kali (appearing in a concealed manner) while fully possessing the three pairs of opulences; thus worship is directed to the hidden, sustaining Lord behind all sacrificial order.