Adhyaya 16
Bhū-maṇḍala as a Lotus: Jambūdvīpa, Ilāvṛta, and the Meru System (Mountains, Rivers, Lakes, and Brahmapurī)
भू-मंडलाच्या पूर्वीच्या वर्णनानंतर परीक्षित शुकदेवांना द्वीप व वर्षांचे मोजमापासहित सविस्तर वर्णन विचारतो, तसेच भगवंताच्या विराट् रूपाचे चिंतन मनाला शुद्ध-सत्त्वाकडे नेऊन गुणातीत वासुदेवापर्यंत कसे पोहोचवते हेही जाणून घेतो. शुकदेव नम्रतेने सांगतात की कोणताही सीमित जीव प्रभूच्या भौतिक शक्तीचे पूर्ण वर्णन करू शकत नाही; तरीही ते भूरलोकातील प्रमुख विभाग स्पष्ट करतात. भू-मंडल कमळासारखे असून मध्यभागी जंबूद्वीप, त्याच्या मध्य विभागात इलावृत-वर्ष आणि तेथे सुवर्णमय सुमेरु (मेरु) पर्वत निश्चित प्रमाणांसह वर्णिला आहे. नऊ वर्षांना विभागणारे सीमापर्वत, मेरूभोवतीचे चार कटक-पर्वत, दिव्य वृक्ष, विविध रसांचे सरोवर आणि सिद्ध-चारण-गंधर्वांना प्रिय उद्याने यांचे वर्णन येते. अरुणोदा, जंबू-नदी इत्यादी सुगंधी नद्या, मधुधारा व समृद्धिदायक प्रवाह यांची उत्पत्ती सांगून अध्याय मेरूशिखरावरील ब्रह्माची शातकौम्भी पुरी व लोकपालांच्या निवासस्थानी येऊन समाप्त होतो, ज्यामुळे पुढील अध्यायांसाठी विश्वरचनेचा विस्तार उलगडण्याची भूमिका तयार होते।
Shlokas
Verse 1
राजोवाच उक्तस्त्वया भूमण्डलायामविशेषो यावदादित्यस्तपति यत्र चासौ ज्योतिषां गणैश्चन्द्रमा वा सह दृश्यते ॥ १ ॥
राजा परीक्षित म्हणाला—हे ब्राह्मण! तुम्ही आधीच सांगितले आहे की भूमंडलाचा विस्तार तेवढ्यापर्यंत आहे जिथपर्यंत सूर्य आपला प्रकाश व उष्णता पसरवितो आणि जिथे चंद्र व ताऱ्यांचे समूह दिसतात।
Verse 2
तत्रापि प्रियव्रतरथचरणपरिखातै: सप्तभि: सप्त सिन्धव उपक्लृप्ता यत एतस्या: सप्तद्वीपविशेषविकल्पस्त्वया भगवन् खलु सूचित एतदेवाखिलमहं मानतो लक्षणतश्च सर्वं विजिज्ञासामि ॥ २ ॥
हे भगवन्! महाराज प्रियव्रताच्या रथचक्रांनी खोदलेल्या सात खंदकांतून सात समुद्र उत्पन्न झाले; त्यांमुळे भूमंडल सात द्वीपांत विभागले गेले. तुम्ही त्यांच्या मान, नाव व लक्षणांचे सामान्य वर्णन केले; आता मला ते सर्व सविस्तर जाणून घ्यायचे आहे—कृपा करून माझी इच्छा पूर्ण करा।
Verse 3
भगवतो गुणमये स्थूलरूप आवेशितं मनो ह्यगुणेऽपि सूक्ष्मतम आत्मज्योतिषि परे ब्रह्मणि भगवति वासुदेवाख्ये क्षममावेशितुं तदु हैतद् गुरोऽर्हस्यनुवर्णयितुमिति ॥ ३ ॥
जेव्हा मन भगवंताच्या गुणमय बाह्य स्थूलरूप—विश्वरूप—यात स्थिर होते, तेव्हा ते शुद्ध-सत्त्वाच्या पातळीवर येते. त्या दिव्य अवस्थेत गुणातीत, स्वयंप्रकाश परब्रह्म भगवान वासुदेव यांचे ज्ञान होते. हे गुरुदेव, ते सर्वव्यापी रूप कसे दिसते—कृपा करून सविस्तर वर्णन करा।
Verse 4
ऋषिरुवाच न वै महाराज भगवतो मायागुणविभूते: काष्ठां मनसा वचसा वाधिगन्तुमलं विबुधायुषापि पुरुषस्तस्मात्प्राधान्येनैव भूगोलकविशेषं नामरूप मानलक्षणतो व्याख्यास्याम: ॥ ४ ॥
ऋषी शुकदेव म्हणाले—हे महाराज! भगवंताच्या मायाशक्तीच्या गुणमय विस्ताराची सीमा मनाने वा वाणीने जाणणे शक्य नाही, ब्रह्मासारखी आयुष्य मिळाले तरीही नाही. म्हणून मी मुख्यतः भुलोक इत्यादी प्रदेशांचे नाव, रूप, मान व लक्षण यथाशक्ती सांगतो।
Verse 5
यो वायं द्वीप: कुवलयकमलकोशाभ्यन्तरकोशो नियुतयोजन विशाल: समवर्तुलो यथा पुष्करपत्रम् ॥ ५ ॥
हा द्वीप—जंबूद्वीप—कुवलय-कमळाच्या केसर-कोशातील अंतर्गत कोशासारखा आहे. याचा विस्तार दहा लाख योजन असून तो कमळपानासारखा गोल आहे।
Verse 6
यस्मिन्नव वर्षाणि नवयोजनसहस्रायामान्यष्टभिर्मर्यादागिरिभि: सुविभक्तानि भवन्ति ॥ ६ ॥
जंबूद्वीपात नऊ वर्षे (प्रदेश) आहेत; प्रत्येकाची लांबी नऊ सहस्र योजन आहे. आठ मर्यादा-पर्वत त्यांच्या सीमा ठरवून त्यांना सुंदर रीतीने विभागतात.
Verse 7
एषां मध्ये इलावृतं नामाभ्यन्तरवर्षं यस्य नाभ्यामवस्थित: सर्वत: सौवर्ण: कुलगिरिराजो मेरुर्द्वीपायामसमुन्नाह: कर्णिकाभूत: कुवलयकमलस्य मूर्धनि द्वात्रिंशत् सहस्रयोजनविततो मूले षोडशसहस्रं तावतान्तर्भूम्यां प्रविष्ट: ॥ ७ ॥
या सर्वांच्या मध्यभागी ‘इलावृत’ नावाचे अंतर्वर्ती वर्ष आहे; त्याच्या नाभिस्थानी सर्वथा सुवर्णमय कुलगिरिराज सुमेरु आहे, जो कमळासारख्या भू-मंडळाची कर्णिका जणू. शिखरावर त्याची रुंदी बत्तीस सहस्र योजन, पायथ्याशी सोळा सहस्र योजन; आणि सोळा सहस्र योजन तो भूमीत आत प्रविष्ट आहे.
Verse 8
उत्तरोत्तरेणेलावृतं नील: श्वेत: शृङ्गवानिति त्रयो रम्यकहिरण्मयकुरूणां वर्षाणां मर्यादागिरय: प्रागायता उभयत: क्षारोदावधयो द्विसहस्रपृथव एकैकश: पूर्वस्मात्पूर्वस्मादुत्तर उत्तरो दशांशाधिकांशेन दैर्घ्य एव ह्रसन्ति ॥ ८ ॥
इलावृतच्या उत्तरेस आणि पुढे पुढे उत्तरेकडे नील, श्वेत व शृंगवान असे तीन पर्वत आहेत. हे रम्यक, हिरण्मय व कुरु या तीन वर्षांच्या मर्यादा-पर्वत असून त्यांना परस्परांपासून विभक्त करतात. प्रत्येकाची रुंदी दोन सहस्र योजन असून ते पूर्व-पश्चिम दिशेने क्षारोद (लवण) समुद्राच्या तटांपर्यंत पसरलेले आहेत. दक्षिणेकडून उत्तरेकडे जाताना प्रत्येक पर्वताची लांबी मागीलपेक्षा दहावा भाग कमी होत जाते; परंतु उंची सर्वांची समान आहे.
Verse 9
एवं दक्षिणेनेलावृतं निषधो हेमकूटो हिमालय इति प्रागायता यथा नीलादयोऽयुतयोजनोत्सेधा हरिवर्षकिम्पुरुषभारतानां यथासङ्ख्यम् ॥ ९ ॥
त्याचप्रमाणे इलावृतच्या दक्षिणेस निषध, हेमकूट आणि हिमालय हे तीन पर्वत पूर्व-पश्चिम दिशेने पसरलेले आहेत. नीलादि पर्वतांप्रमाणे यांची उंची दहा सहस्र योजन आहे. हे अनुक्रमे हरिवर्ष, किम्पुरुषवर्ष आणि भारतवर्ष यांच्या सीमा दर्शवितात.
Verse 10
तथैवेलावृतमपरेण पूर्वेण च माल्यवद्गन्धमादनावानीलनिषधायतौ द्विसहस्रं पप्रथतु: केतुमालभद्राश्वयो: सीमानं विदधाते ॥ १० ॥
त्याचप्रमाणे इलावृतच्या पश्चिमेस माल्यवान आणि पूर्वेस गंधमादन असे दोन पर्वत आहेत. हे दोन्ही दोन सहस्र योजन उंच असून उत्तरेस नील व दक्षिणेस निषध पर्वतापर्यंत पसरलेले आहेत. हे इलावृत तसेच केतुमाल आणि भद्राश्व या वर्षांच्या सीमा ठरवितात.
Verse 11
मन्दरो मेरुमन्दर: सुपार्श्व: कुमुद इत्ययुतयोजनविस्तारोन्नाहा मेरोश्चतुर्दिशमवष्टम्भगिरय उपक्लृप्ता: ॥ ११ ॥
महापर्वत सुमेरूच्या चारही दिशांना मंदर, मेरुमंदर, सुपार्श्व आणि कुमुद हे चार पर्वत कटीबंधासारखे आधाररूपाने उभे आहेत। त्यांची रुंदी व उंची दहा हजार योजन मानली आहे।
Verse 12
चतुर्ष्वेतेषु चूतजम्बूकदम्बन्यग्रोधाश्चत्वार: पादप प्रवरा: पर्वतकेतव इवाधिसहस्रयोजनोन्नाहास्तावद् विटपविततय: शतयोजनपरिणाहा: ॥ १२ ॥
या चार पर्वतांच्या शिखरांवर ध्वजस्तंभासारखे चार श्रेष्ठ वृक्ष उभे आहेत—आंबा, जंबू (जांभूळ), कदंब आणि वड. या वृक्षांची जाडी शंभर योजन व उंची अकराशे योजन मानली असून फांद्या देखील अकराशे योजनपर्यंत पसरतात।
Verse 13
ह्रदाश्चत्वार: पयोमध्विक्षुरसमृष्टजला यदुपस्पर्शिन उपदेवगणा योगैश्वर्याणि स्वाभाविकानि भरतर्षभ धारयन्ति ॥ १३ ॥ देवोद्यानानि च भवन्ति चत्वारि नन्दनं चैत्ररथं वैभ्राजकं सर्वतोभद्रमिति ॥ १४ ॥
हे भरतश्रेष्ठ महाराज परीक्षित! या चार पर्वतांच्या मध्ये चार महान सरोवरे आहेत—पहिल्याचे जल दूधासारखे, दुसऱ्याचे मधासारखे, तिसऱ्याचे ऊसाच्या रसासारखे आणि चौथ्याचे निर्मळ जल आहे। सिद्ध, चारण, गंधर्व इत्यादी उपदेवगण त्यांच्या स्पर्शाने स्वाभाविक योगसिद्धी धारण करतात। तेथे नंदन, चैत्ररथ, वैभ्राजक आणि सर्वतोभद्र अशी चार दिव्य उद्यानेही आहेत।
Verse 14
ह्रदाश्चत्वार: पयोमध्विक्षुरसमृष्टजला यदुपस्पर्शिन उपदेवगणा योगैश्वर्याणि स्वाभाविकानि भरतर्षभ धारयन्ति ॥ १३ ॥ देवोद्यानानि च भवन्ति चत्वारि नन्दनं चैत्ररथं वैभ्राजकं सर्वतोभद्रमिति ॥ १४ ॥
हे भरतश्रेष्ठ महाराज परीक्षित! या चार पर्वतांच्या मध्ये चार महाह्रद आहेत—दूध, मध, ऊसाचा रस आणि निर्मळ जल अशा स्वादांचे। त्यांच्या स्पर्शाने सिद्ध, चारण, गंधर्व इत्यादी उपदेवगण स्वाभाविक योगैश्वर्य धारण करतात। तेथे नंदन, चैत्ररथ, वैभ्राजक आणि सर्वतोभद्र अशी चार दिव्य उद्यानेही आहेत।
Verse 15
येष्वमर परिवृढा: सह सुरललनाललामयूथपतय उपदेवगणैरुपगीयमानमहिमान: किल विहरन्ति ॥ १५ ॥
त्या दिव्य उद्यानांत श्रेष्ठ देवता आपल्या पत्न्यांसह—ज्या स्वर्गीय सौंदर्याच्या भूषणासारख्या आहेत—विहार करतात, आणि गंधर्वादी उपदेवगण त्यांच्या महिमेचे गान करीत राहतात।
Verse 16
मन्दरोत्सङ्ग एकादशशतयोजनोत्तुङ्गदेवचूतशिरसो गिरिशिखरस्थूलानि फलान्यमृतकल्पानि पतन्ति ॥ १६ ॥
मंदर पर्वताच्या उतारावर देवचूत नावाचा आंब्याचा वृक्ष आहे; तो ११०० योजन उंच आहे. त्याच्या शिखरावरून पर्वतशिखराएवढी, अमृतासारखी मधुर फळे देवांच्या भोगासाठी पडतात.
Verse 17
तेषां विशीर्यमाणानामतिमधुरसुरभिसुगन्धि बहुलारुणरसोदेनारुणोदा नाम नदी मन्दरगिरिशिखरान्निपतन्ती पूर्वेणेलावृतमुपप्लावयति ॥ १७ ॥
इतक्या उंचावरून पडल्याने ती फळे फुटतात. त्यांच्या आतला अतिमधुर, सुगंधी, गडद अरुण रस बाहेर वाहतो व इतर सुवासांशी मिसळून अधिकच सुगंधित होतो. तो रस मंदरशिखरावरून धबधब्यांसारखा कोसळून ‘अरुणोदा’ नावाची नदी बनतो आणि इलावृताच्या पूर्व भागातून रम्यपणे वाहतो.
Verse 18
यदुपजोषणाद्भवान्या अनुचरीणां पुण्यजनवधूनामवयवस्पर्शसुगन्धवातो दशयोजनं समन्तादनुवासयति ॥ १८ ॥
अरुणोदा नदीचे जल पिल्यामुळे भवानीच्या सेवेत असलेल्या यक्षपत्नींच्या देहाला सुगंध येतो. तो देहस्पर्श-सुगंध वाऱ्याने वाहून नेला जाऊन सर्व दिशांनी दहा योजनांपर्यंत वातावरण सुगंधित करतो.
Verse 19
एवं जम्बूफलानामत्युच्चनिपातविशीर्णानामनस्थिप्रायाणामिभकायनिभानां रसेन जम्बू नाम नदी मेरुमन्दरशिखरादयुतयोजनादवनितले निपतन्ती दक्षिणेनात्मानं यावदिलावृतमुपस्यन्दयति ॥ १९ ॥
त्याचप्रमाणे जंबू वृक्षाची फळेही अतिशय उंचावरून पडून तुकडे-तुकडे होतात. ती गराने भरलेली, बिया अत्यल्प आणि हत्तीच्या देहाएवढी मोठी असतात. त्यांचा रस वाहत ‘जंबू-नदी’ नावाची नदी बनतो. ही नदी मेरुमंदर शिखरावरून दहा हजार योजन खाली पडत इलावृताच्या दक्षिण भागात वाहते आणि संपूर्ण इलावृत भूमीला रसाने प्लावित करते.
Verse 20
तावदुभयोरपि रोधसोर्या मृत्तिका तद्रसेनानुविध्यमाना वाय्वर्कसंयोगविपाकेन सदामरलोकाभरणं जाम्बूनदं नाम सुवर्णं भवति ॥ २० ॥ यदु ह वाव विबुधादय: सह युवतिभिर्मुकुटकटककटिसूत्राद्याभरणरूपेण खलु धारयन्ति ॥ २१ ॥
जंबू-नदीच्या दोन्ही तीरांवरील माती त्या रसाने भिजून, नंतर वारा व सूर्य यांच्या संयोगाने परिपक्व होऊन ‘जांबूनद’ नावाचे सुवर्ण बनते; ते देवलोकाचे नित्य आभूषण आहे. त्या सुवर्णापासून देवगण व त्यांच्या युवती मुकुट, कडे, कटिसूत्र इत्यादी अलंकार धारण करून आनंदाने विहार करतात.
Verse 21
तावदुभयोरपि रोधसोर्या मृत्तिका तद्रसेनानुविध्यमाना वाय्वर्कसंयोगविपाकेन सदामरलोकाभरणं जाम्बूनदं नाम सुवर्णं भवति ॥ २० ॥ यदु ह वाव विबुधादय: सह युवतिभिर्मुकुटकटककटिसूत्राद्याभरणरूपेण खलु धारयन्ति ॥ २१ ॥
जंबू-नदीच्या दोन्ही तीरांवरील माती त्या रसाने ओलसर होऊन, नंतर वारा व सूर्य यांच्या संयोगाने परिपक्व होऊन ‘जांबूनद’ नावाचे विपुल सुवर्ण निर्माण करते. त्या सुवर्णापासून स्वर्गातील देवगण व त्यांच्या तरुण पत्नी मुकुट, कडे, कटीसूत्र इत्यादी अलंकार धारण करून पूर्ण अलंकृत होऊन सुखाने रमतात।
Verse 22
यस्तु महाकदम्ब: सुपार्श्वनिरूढो यास्तस्य कोटरेभ्यो विनि:सृता: पञ्चायामपरिणाहा: पञ्च मधुधारा: सुपार्श्वशिखरात्पतन्त्योऽपरेणात्मानमिलावृतमनुमोदयन्ति ॥ २२ ॥
सुपार्श्व पर्वताच्या बाजूस ‘महाकदंब’ नावाचा अत्यंत प्रसिद्ध विशाल वृक्ष आहे। त्याच्या कोटरांतून पाच मधुधारा निघतात; प्रत्येक धारा पाच व्याम रुंद आहे। त्या सुपार्श्वशिखरावरून अखंड पडत पश्चिमेकडून आरंभ करून सर्व इलावृत-वर्षाभोवती वाहतात; त्यामुळे सारा प्रदेश मधुर सुगंधाने परिपूर्ण होतो।
Verse 23
या ह्युपयुञ्जानानां मुखनिर्वासितो वायु: समन्ताच्छतयोजनमनुवासयति ॥ २३ ॥
त्या मधूचा आस्वाद घेणाऱ्यांच्या मुखातून निघणारा सुगंधयुक्त वारा चारही बाजूंनी शंभर योजनांपर्यंतचा प्रदेश सुवासित करतो।
Verse 24
एवं कुमुदनिरूढो य: शतवल्शो नाम वटस्तस्य स्कन्धेभ्यो नीचीना: पयोदधिमधुघृतगुडान्नाद्यम्बरशय्यासनाभरणादय: सर्व एव कामदुघा नदा: कुमुदाग्रात्पतन्तस्तमुत्तरेणेलावृतमुपयोजयन्ति ॥ २४ ॥
तसेच कुमुद पर्वतावर कुमुदात उगवलेला ‘शतवल्श’ नावाचा महान वटवृक्ष आहे; त्याला शंभर मुख्य फांद्या आहेत. त्या फांद्यांतून खाली अनेक जटा उतरतात आणि त्यांतून कामधेनूसारख्या नद्या वाहतात—दूध, दही, मधु, तूप, गूळ, धान्य, वस्त्रे, शय्या, आसने, अलंकार इत्यादी सर्व इच्छित वस्तू देणाऱ्या। या धाराएँ कुमुदशिखरावरून पडून इलावृत-वर्षाच्या उत्तरेकडे राहणाऱ्यांच्या हितासाठी वाहतात; म्हणून ते सर्वकामसमृद्ध होऊन अत्यंत आनंदी असतात।
Verse 25
यानुपजुषाणानां न कदाचिदपि प्रजानां वलीपलितक्लमस्वेददौर्गन्ध्यजरामयमृत्युशीतोष्णवैवर्ण्योपसर्गादयस्तापविशेषा भवन्ति यावज्जीवं सुखं निरतिशयमेव ॥ २५ ॥
या नद्यांच्या पदार्थांचा उपभोग घेणाऱ्या प्रजेला कधीही अंगावर सुरकुत्या किंवा पांढरे केस येत नाहीत। त्यांना थकवा होत नाही, घामामुळे दुर्गंधी येत नाही। वार्धक्य, रोग किंवा अकाली मृत्यू यांचा त्रास होत नाही; थंडी-उष्णतेचे कष्ट नाहीत, देहकांतीही मावळत नाही। ते आयुष्यभर निश्चिंतपणे अतिशय सुख अनुभवतात।
Verse 26
कुरङ्गकुररकुसुम्भवैकङ्कत्रिकूटशिशिरपतङ्गरुचकनिषधशिनीवासकपिलशङ्खवैदूर्यजारुधिहंसऋषभनागकालञ्जरनारदादयो विंशतिगिरयो मेरो: कर्णिकाया इव केसरभूता मूलदेशे परित उपक्लृप्ता: ॥ २६ ॥
मेरू पर्वताच्या पायथ्याभोवती कमळाच्या कर्णिकेभोवतीच्या केसरांसारखे सुंदर रीतीने इतर पर्वत रचलेले आहेत. त्यांची नावे—कुरङ्ग, कुरर, कुसुम्भ, वैकङ्क, त्रिकूट, शिशिर, पतङ्ग, रुचक, निषध, शिनीवास, कपिल, शङ्ख, वैदूर्य, जारुधि, हंस, ऋषभ, नाग, कालञ्जर आणि नारद।
Verse 27
जठरदेवकूटौ मेरुं पूर्वेणाष्टादशयोजनसहस्रमुदगायतौ द्विसहस्रं पृथुतुङ्गौ भवत: । एवमपरेण पवनपारियात्रौ दक्षिणेन कैलासकरवीरौ प्रागायतावेवमुत्तरतस्त्रिशृङ्गमकरावष्टभिरेतै: परिसृतोऽग्निरिव परितश्चकास्ति काञ्चनगिरि: ॥ २७ ॥
सुमेरूच्या पूर्वेस जठर व देवकूट हे दोन पर्वत आहेत; ते उत्तर-दक्षिण अठरा हजार योजन पसरलेले आहेत. तसेच पश्चिमेस पवन व पारियात्र, दक्षिणेस कैलास व करवीर (पूर्व-पश्चिम), आणि उत्तरेस त्रिशृङ्ग व मकर (पूर्व-पश्चिम) इतक्याच अंतरापर्यंत विस्तारलेले आहेत. सर्वांची रुंदी व उंची दोन हजार योजन आहे. या आठ पर्वतांनी वेढलेला सुवर्णमय सुमेरू अग्नीसारखा तेजस्वी दिसतो।
Verse 28
मेरोर्मूर्धनि भगवत आत्मयोनेर्मध्यत उपक्लृप्तां पुरीमयुतयोजनसाहस्रीं समचतुरस्रां शातकौम्भीं वदन्ति ॥ २८ ॥
मेरूच्या शिखराच्या मध्यभागी भगवान आत्मयोनि ब्रह्मांची पुरी वसलेली आहे. तिच्या चारही बाजू प्रत्येकी एक कोटी योजन विस्ताराच्या मानल्या जातात. ती पूर्णतः सुवर्णमय असल्यामुळे विद्वान तिला ‘शातकौम्भी’ असे म्हणतात।
Verse 29
तामनुपरितो लोकपालानामष्टानां यथादिशं यथारूपं तुरीयमानेन पुरोऽष्टावुपक्लृप्ता: ॥ २९ ॥
त्या ब्रह्मपुरीच्या सभोवती दिशेनुसार लोकपालांच्या—इंद्रादी आठ—निवासस्थाने उभारलेली आहेत. ती रूपाने ब्रह्मपुरीसारखीच, पण परिमाणाने तिच्या चौथ्या भागाएवढी आहेत।
Frequently Asked Questions
Parīkṣit’s request is not mere curiosity; it is a śāstric method of fixing the mind. Precise names, forms, and measurements support contemplation of sthāna (cosmic order) and make the virāṭ-rūpa intelligible as a devotional meditation, moving the mind toward sattva and ultimately toward Vāsudeva.
Śukadeva describes Bhū-maṇḍala as lotus-shaped: the seven islands resemble the whorl, and Jambūdvīpa sits centrally like a circular lotus leaf. Within the central division Ilāvṛta stands Mount Sumeru like the lotus pericarp, organizing the surrounding varṣas, mountains, rivers, and celestial abodes.
At Meru’s summit is the township of Lord Brahmā, called Śātakaumbhī (golden). Surrounding it in all directions are the residences of the eight principal governors of planetary systems (lokapālas), beginning with Indra, described as similar in style but one-fourth the size.
Jambū-nadī is formed from the juice of fallen jambū fruits; its banks produce Jāmbū-nada gold when the moistened mud dries. The narrative links cosmic features to divine opulence and celestial culture, illustrating poṣaṇa (sustenance) through nature’s abundance under Bhagavān’s energies.
The lakes (milk, honey, sugarcane juice, and pure water) and gardens (Nandana, Caitraratha, Vaibhrājaka, Sarvatobhadra) are enjoyed by Siddhas, Cāraṇas, and Gandharvas. Their refined environment is said to support natural siddhis (like aṇimā and mahimā), showing how higher realms facilitate extraordinary capacities—yet remain within the governed cosmos.