Adhyaya 14
The Forest of Material Existence (Saṁsāra-vana) and the Delivering Path of Bharata’s Teachings
परीक्षिताने ‘संसार-वन’ याचा प्रत्यक्ष अर्थ विचारल्यावर शुकदेव गोस्वामी जडभरतांचा उपदेश विस्तृत रूपक म्हणून सांगतात. जीव लाभासाठी धावणाऱ्या व्यापाऱ्यासारखा जगताच्या वनात शिरतो; दैवी मायेमुळे भरकटतो आणि गुण व मनोकल्पनांमुळे देहांतरांच्या चक्रात फिरत राहतो. इंद्रिये लुटारू, कुटुंबासक्ती हिंस्त्र पशू व दावानल, कर्मकांडाचा भार काटेरी डोंगर, झोप अजगर, शत्रू साप, निषिद्ध भोग सापळे—जे दंडाकडे नेतात—अशी संकटे वर्णिली आहेत. नास्तिक सल्ले व अनधिकृत ‘देव’ गिधाडांसारखे; हरि-चक्र (काळ) पासून वाचवू शकत नाहीत. पुढे भरत महाराजांचे वैराग्य व मृगदेहातही अखंड स्मरण गौरविले जाते; निष्कर्ष—भक्ती व साधुसंग हाच या वनातून बाहेर पडण्याचा मार्ग।
Shlokas
Verse 1
स होवाच स एष देहात्ममानिनां सत्त्वादिगुणविशेषविकल्पितकुशलाकुशलसमवहारविनिर्मितविविधदेहावलिभिर्वियोगसंयोगाद्यनादिसंसारानुभवस्य द्वारभूतेनषडिन्द्रियवर्गेण तस्मिन्दुर्गाध्ववदसुगमेऽध्वन्यापतित ईश्वरस्य भगवतो विष्णोर्वशवर्तिन्या मायया जीवलोकोऽयं यथा वणिक्सार्थोऽर्थपर: स्वदेहनिष्पादितकर्मानुभव: श्मशानवदशिवतमायां संसाराटव्यां गतो नाद्यापि विफलबहुप्रतियोगेहस्तत्तापोपशमनीं हरिगुरुचरणारविन्दमधुकरानुपदवीमवरुन्धे ॥ १ ॥
श्रीशुकदेव म्हणाले—हे राजन्! देहात्ममान करणारा जीव सत्त्व-रज-तम गुणांच्या भेदांनी प्रेरित शुभ-अशुभ कर्मांमुळे विविध देहांची मालिका प्राप्त करतो आणि संयोग-वियोगाद्वारे अनादि संसाराचा अनुभव घेतो. या अनुभवाचे द्वार म्हणजे सहा इंद्रिये; त्यांच्यामुळे तो दुर्गम मार्गाच्या या भौतिक अरण्यात पडतो. भगवान विष्णूच्या अधीन असलेली माया त्याला वश करते. जसा धनलोभी वणिक श्मशानासारख्या अशिवतम संसार-अरण्यात शिरून आपल्या कर्मफळांचा अनुभव घेत भटकतो, तसा जीवही देहपरंपरेत कधी तीव्र तर कधी मिश्र दुःख भोगतो. शांती शोधूनही तो बहुधा अपयशी ठरतो आणि अजूनही हरिच्या चरणारविंदांवर मधुकरासारखे सेवेत रत शुद्ध भक्तांची संगत मिळवत नाही.
Verse 2
यस्यामु ह वा एते षडिन्द्रियनामान: कर्मणा दस्यव एव ते । तद्यथा पुरुषस्य धनं यत्किञ्चिद्धर्मौपयिकं बहुकृच्छ्राधिगतं साक्षात्परमपुरुषाराधनलक्षणो योऽसौ धर्मस्तं तु साम्पराय उदाहरन्ति । तद्धर्म्यं धनं दर्शनस्पर्शनश्रवणास्वादनावघ्राणसङ्कल्पव्यवसायगृहग्राम्योपभोगेन कुनाथस्याजितात्मनो यथा सार्थस्य विलुम्पन्ति ॥ २ ॥
या संसार-अरण्यात ही सहा इंद्रिये कर्मामुळे दरोडेखोर बनतात. मनुष्य मोठ्या कष्टाने जे धन धर्मासाठी मिळवतो—ज्याने परमपुरुषाची आराधना-लक्षण धर्म आचरता येतो—तेच धन अजितात्मा व दुर्बल स्वामी असलेल्या व्यक्तीकडून ही दरोडेखोर इंद्रिये पाहणे, स्पर्श, श्रवण, चव, वास, इच्छा-संकल्प आणि घरगुती-ग्राम्य उपभोग यांच्या नावाखाली, जसे एखाद्या सार्थाला लुटतात तसे लुटून नेतात.
Verse 3
अथ च यत्र कौटुम्बिका दारापत्यादयो नाम्ना कर्मणा वृकसृगाला एवानिच्छतोऽपि कदर्यस्य कुटुम्बिन उरणकवत्संरक्ष्यमाणं मिषतोऽपि हरन्ति ॥ ३ ॥
हे राजन्, या जगात पत्नी‑पुत्रादी कुटुंबीय म्हणून ओळखले जातात; पण ते प्रत्यक्षात वाघ‑कोल्ह्यासारखे वागतात. जसा मेंढपाळ मेंढरांचे रक्षण करतो तरी हिंस्र पशू त्यांना पळवतात, तसा कंजूष गृहस्थाचे धन तो जागा असतानाही घरचेच बळाने घेऊन जातात।
Verse 4
यथा ह्यनुवत्सरं कृष्यमाणमप्यदग्धबीजं क्षेत्रं पुनरेवावपनकाले गुल्मतृणवीरुद्भिर्गह्वरमिव भवत्येवमेव गृहाश्रम: कर्मक्षेत्रं यस्मिन्न हि कर्माण्युत्सीदन्ति यदयं कामकरण्ड एष आवसथ: ॥ ४ ॥
जसे शेत दरवर्षी नांगरले तरी बीज पूर्ण जळले नसल्याने पेरणीच्या वेळी पुन्हा तण‑झुडपे दाट उगवतात; तसेच गृहस्थाश्रम हे कर्माचे क्षेत्र आहे. जोपर्यंत भोगेच्छेचे बीज पूर्ण दग्ध होत नाही, तोपर्यंत कर्म नष्ट होत नाही; जसे भांड्यातून कापूर काढला तरी त्याचा सुगंध राहतो।
Verse 5
तत्रगतो दंशमशकसमापसदैर्मनुजै: शलभशकुन्ततस्करमूषकादिभिरुपरुध्यमानबहि:प्राण: क्वचित् परिवर्तमानोऽस्मिन्नध्वन्यविद्याकामकर्मभिरुपरक्तमनसानुपपन्नार्थं नरलोकं गन्धर्वनगरमु पपन्नमिति मिथ्यादृष्टिरनुपश्यति ॥ ५ ॥
गृहस्थ जीवनात अडकलेला जीव कधी डास‑मच्छरांसारख्या नीच लोकांनी, कधी टोळ, शिकारी पक्षी, चोर व उंदीर इत्यादींनी त्रस्त होतो; तरीही तो संसाराच्या वाटेवर भटकत राहतो. अज्ञानामुळे कामनेने रंगून कर्म करतो आणि मन त्यात गुंतल्याने हा नश्वर लोक गंधर्वनगरासारखा असत्य असूनही स्थिर आहे असे मानतो।
Verse 6
तत्र च क्वचिदातपोदकनिभान् विषयानुपधावति पानभोजनव्यवायादिव्यसनलोलुप: ॥ ६ ॥
कधी तो या गंधर्वनगरासारख्या संसारात मद्यपान, भोजन व मैथुनादी व्यसनांमध्ये आसक्त होऊन, इंद्रियविषयांच्या मागे तसाच धावतो जसा वाळवंटात हरिण मृगजळामागे धावतो।
Verse 7
क्वचिच्चाशेषदोषनिषदनं पुरीषविशेषं तद्वर्णगुणनिर्मितमति: सुवर्णमुपादित्सत्यग्निकामकातर इवोल्मुकपिशाचम् ॥ ७ ॥
कधी जीव पिवळ्या विष्ठेसारख्या ‘सोन्या’कडे धावतो—जे असंख्य दोषांचे आसन आहे. रजोगुणाने ग्रासलेले मन सोन्याच्या रंगाने मोहित होऊन त्याला मिळवू पाहते; जसे जंगलात थंडीने कातर झालेला मनुष्य दलदलीतील चमकणाऱ्या प्रकाशाला आग समजून धावतो।
Verse 8
अथ कदाचिन्निवासपानीयद्रविणाद्यनेकात्मोपजीवनाभिनिवेश एतस्यां संसाराटव्यामितस्तत: परिधावति ॥ ८ ॥
कधी बद्ध जीव निवास, पाणी आणि धन यांची व्यवस्था करण्यातच गुंततो. अनेक गरजा मिळविताना तो सर्व काही विसरून या संसाररूपी अरण्यात इकडे-तिकडे सतत धावतो.
Verse 9
क्वचिच्च वात्यौपम्यया प्रमदयाऽऽरोहमारोपितस्तत्कालरजसा रजनीभूत इवासाधुमर्यादो रजस्वलाक्षोऽपि दिग्देवता अतिरजस्वलमतिर्न विजानाति ॥ ९ ॥
कधी वावटळीच्या धुळीने आंधळा झाल्यासारखा बद्ध जीव ‘प्रमदा’ म्हणविल्या जाणाऱ्या स्त्रीसौंदर्याने मोहित होतो. मग तो स्त्रीच्या मांडीवर उचलला जातो आणि त्या वेळी रजोगुणाच्या वेगाने त्याची सद्बुद्धी व इंद्रिये पराभूत होतात. कामांध होऊन तो मैथुनधर्माच्या मर्यादा मोडतो; दिशांचे देवता इत्यादी साक्षी आहेत हे तो जाणत नाही, आणि रात्रीच्या अंधारात अवैध भोग करतो, पुढील दंड न पाहता.
Verse 10
क्वचित्सकृदवगतविषयवैतथ्य: स्वयं पराभिध्यानेन विभ्रंशितस्मृतिस्तयैव मरीचितोयप्रायांस्तानेवाभिधावति ॥ १० ॥
कधी बद्ध जीव इंद्रियभोगाची व्यर्थता व दुःखमयता एकदा जाणतोही; पण देहाभिमान व परचिंतनामुळे त्याची स्मृती ढळते. मग तो पुन्हा पुन्हा त्याच भोगांच्या मागे धावतो, जसा वाळवंटात पशू मृगजळामागे धावतो.
Verse 11
क्वचिदुलूकझिल्लीस्वनवदतिपरुषरभसाटोपं प्रत्यक्षं परोक्षं वा रिपुराजकुलनिर्भर्त्सितेनातिव्यथितकर्णमूलहृदय: ॥ ११ ॥
कधी शत्रू आणि राजसेवक प्रत्यक्ष किंवा अप्रत्यक्षपणे अतिशय कठोर व उग्र शब्दांनी त्याला धारेवर धरतात. तेव्हा त्याच्या कानांच्या मुळाशी व हृदयात तीव्र वेदना होते. अशी फटकारणी घुबड व झिंग्याच्या कर्कश आवाजासारखी आहे.
Verse 12
स यदा दुग्धपूर्वसुकृतस्तदा कारस्करकाकतुण्डाद्यपुण्यद्रुमलताविषोदपानवदुभयार्थशून्यद्रविणान्जीवन्मृतान् स्वयं जीवन्म्रियमाण उपधावति ॥ १२ ॥
पूर्वजन्मातील पुण्यामुळे या जन्मात त्याला भौतिक सुविधा मिळतात; पण त्या संपल्या की तो अशा धनाचा आश्रय घेतो जे ना इहलोकी ना परलोकी उपयोगी. म्हणून तो ‘जिवंत-मृत’ धनवानांकडे धाव घेतो. असे लोक अपवित्र वृक्ष-वल्ली व विषारी विहिरीसारखे आहेत, आणि तो स्वतःही जिवंतपणी मरत जातो.
Verse 13
एकदासत्प्रसङ्गान्निकृतमतिर्व्युदकस्रोत:स्खलनवद् उभयतोऽपि दु:खदं पाखण्डमभियाति ॥ १३ ॥
कधी या भौतिक अरण्यातील दुःख कमी व्हावे म्हणून बद्ध जीव नास्तिकांकडून स्वस्त ‘आशीर्वाद’ घेतो. त्यांच्या संगतीने त्याची बुद्धी हरपते; जणू उथळ प्रवाहात उडी मारून डोके फुटावे. त्यामुळे दोन्ही प्रकारे दुःखच होते. तसेच तो वेदविरोधी पाखंडी तथाकथित साधू-स्वामींकडेही जातो; पण इहलोकी वा परलोकी त्याला लाभ होत नाही.
Verse 14
यदा तु परबाधयान्ध आत्मने नोपनमति तदा हि पितृपुत्रबर्हिष्मत: पितृपुत्रान् वा स खलु भक्षयति ॥ १४ ॥
जेव्हा बद्ध जीव इतरांना त्रास देऊनही स्वतःचा निर्वाह करू शकत नाही, तेव्हा तो आंधळ्यासारखा आपल्या पित्याचा किंवा पुत्राचाही शोषण करतो आणि त्यांचे अगदी तुच्छ धनही हिरावून घेऊ पाहतो. पिता-पुत्र किंवा नातलगांकडून काही मिळाले नाही, तर त्यांना अनेक प्रकारे क्लेश देण्यासही तो तयार होतो.
Verse 15
क्वचिदासाद्य गृहं दाववत्प्रियार्थविधुरमसुखोदर्कं शोकाग्निना दह्यमानो भृशं निर्वेदमुपगच्छति ॥ १५ ॥
कधी त्याला गृहस्थजीवन अरण्यातील दावानलासारखे वाटते—प्रिय सुखाचा अभाव आणि शेवटी दुःखच वाढणारे. शोकाच्या अग्नीत जळत तो तीव्र वैराग्य/निराशेला पोहोचतो. घरसंसारात शाश्वत सुखासाठी काहीही अनुकूल नाही. त्यात अडकून तो कधी स्वतःला अभागी म्हणून धिक्कारतो, तर कधी म्हणतो की पूर्वजन्मी पुण्य न केल्यामुळे हे दुःख आले.
Verse 16
क्वचित्कालविषमितराजकुलरक्षसापहृतप्रियतमधनासु: प्रमृतक इव विगतजीवलक्षण आस्ते ॥ १६ ॥
कधी काळाच्या प्रभावाने विकृत झालेले राजपुरुष राक्षसांसारखे होऊन त्याचे प्रिय संचित धन सर्वच हिरावून घेतात. आयुष्यभर साठवलेले धन गेल्याने तो उत्साहहीन होतो; जणू मृतप्राय—जीवनलक्षणेच नाहीशी होतात.
Verse 17
कदाचिन्मनोरथोपगतपितृपितामहाद्यसत्सदिति स्वप्ननिर्वृतिलक्षणमनुभवति ॥ १७ ॥
कधी बद्ध जीव मनाच्या कल्पनेने असे मानतो की पिता, पितामह इत्यादी पुत्र किंवा पौत्ररूपाने पुन्हा आले आहेत. अशा रीतीने तो स्वप्नसुखासारखा क्षणभंगुर आनंद अनुभवतो आणि अशा मानसिक कल्पनांतच रमतो.
Verse 18
क्वचिद् गृहाश्रमकर्मचोदनातिभरगिरिमारुरुक्षमाणो लोकव्यसनकर्षितमना: कण्टकशर्कराक्षेत्रं प्रविशन्निव सीदति ॥ १८ ॥
कधी गृहस्थाश्रमातील कर्मविधीच्या अतिभाररूपी पर्वतावर चढू पाहणारा, लोकव्यसनांनी ओढला गेलेला जीव काटे-गोट्यांनी भरलेल्या प्रदेशात शिरल्यासारखा वेदनेने खचून जातो।
Verse 19
क्वचिच्च दु:सहेन कायाभ्यन्तरवह्निना गृहीतसार: स्वकुटुम्बाय क्रुध्यति ॥ १९ ॥
कधी देहातील असह्य भूक-तृष्णेच्या आगीने धैर्य हरपून तो आपल्या कुटुंबावर—मुलगा, मुलगी व पत्नीवर—रागावतो; आणि त्यांच्याशी कठोर वागून अधिकच दुःख भोगतो।
Verse 20
स एव पुनर्निद्राजगरगृहीतोऽन्धे तमसि मग्न: शून्यारण्य इव शेते नान्यत्किञ्चन वेद शव इवापविद्ध: ॥ २० ॥
तोच जीव पुन्हा निद्रारूपी अजगराने गिळला जाऊन अज्ञानाच्या अंधारात बुडतो; निर्जन अरण्यात पडलेल्या प्रेतासारखा पडून राहतो आणि काहीच जाणत नाही।
Verse 21
कदाचिद्भग्नमानदंष्ट्रो दुर्जनदन्दशूकैरलब्धनिद्राक्षणो व्यथितहृदयेनानुक्षीयमाणविज्ञानोऽन्धकूपेऽन्धवत्पतति ॥ २१ ॥
कधी दुर्जनरूपी दंशूक—सर्पादि—त्याला चावतात, त्याचा मानभंग होतो; चिंतेमुळे झोपेचा क्षणही मिळत नाही। हृदय व्यथित होऊन त्याचे ज्ञान-चैतन्य क्षीण होत जाते आणि तो अज्ञानरूपी अंधकूपात आंधळ्यासारखा पडतो।
Verse 22
कर्हि स्म चित्काममधुलवान् विचिन्वन् यदा परदारपरद्रव्याण्यवरुन्धानो राज्ञा स्वामिभिर्वा निहत: पतत्यपारे निरये ॥ २२ ॥
कधी इंद्रियसुखाच्या थोड्याशा मधुरतेचा शोध घेत तो परस्त्री व परधन हडप करतो; तेव्हा राजा (सरकार) किंवा स्त्रीच्या स्वामी/रक्षकाकडून दंडित होऊन तो अपार नरकस्थितीत पडतो।
Verse 23
अथ च तस्मादुभयथापि हि कर्मास्मिन्नात्मन: संसारावपनमुदाहरन्ति ॥ २३ ॥
म्हणून पंडित व तत्त्वदर्शी या आत्म्यासाठी फलाभिलाषी भौतिक कर्ममार्गाची निंदा करतात; कारण तोच इहलोकी व परलोकी दुःखांचा मूळ स्रोत व प्रसवस्थान आहे।
Verse 24
मुक्तस्ततो यदि बन्धाद्देवदत्त उपाच्छिनत्ति तस्मादपि विष्णुमित्र इत्यनवस्थिति: ॥ २४ ॥
बद्ध जीव कोणाचे तरी धन चोरून किंवा फसवून दंडापासून सुटून जवळ ठेवतो; मग देवदत्त नावाचा दुसरा त्याला फसवून ते धन घेऊन जातो; नंतर विष्णुमित्र नावाचा तिसरा देवदत्ताकडून ते चोरतो. असे धन कुठेही स्थिर राहत नाही, हातोहात फिरते. शेवटी कोणीही त्याचा भोग घेऊ शकत नाही; ते परमेश्वर भगवंताचेच स्वामित्व ठरते।
Verse 25
क्वचिच्च शीतवाताद्यनेकाधिदैविकभौतिकात्मीयानां दशानां प्रतिनिवारणेऽकल्पो दुरन्तचिन्तया विषण्ण आस्ते ॥ २५ ॥
कधी थंडी, वारा इत्यादी अनेक आधिदैविक, आधिभौतिक व आध्यात्मिक दुःखांपासून स्वतःचे रक्षण करू न शकल्याने बद्ध जीव असह्य चिंतेने खिन्न होऊन विलापमय जीवन जगतो।
Verse 26
क्वचिन्मिथो व्यवहरन् यत्किञ्चिद्धनमन्येभ्यो वा काकिणिकामात्रमप्यपहरन् यत्किञ्चिद्वा विद्वेषमेति वित्तशाठ्यात् ॥ २६ ॥
धनाच्या व्यवहारात एखाद्याने दुसऱ्याला काकिणीइतके किंवा त्याहून कमीही फसवले, तरी ते परस्पर शत्रू होतात।
Verse 27
अध्वन्यमुष्मिन्निम उपसर्गास्तथा सुखदु:खरागद्वेषभयाभिमानप्रमादोन्मादशोकमोहलोभमात्सर्येर्ष्यावमानक्षुत्पिपासाधिव्याधिजन्मजरामरणादय: ॥ २७ ॥
या भौतिक जीवनमार्गावर, मी सांगितल्याप्रमाणे, अनेक दुस्तर उपसर्ग आहेत; तसेच तथाकथित सुख-दुःख, राग-द्वेष, भय, अभिमान, प्रमाद, उन्माद, शोक, मोह, लोभ, मत्सर, ईर्ष्या, अपमान, भूक-तहान, चिंता, रोग, जन्म, जरा व मृत्यू इत्यादीही आहेत. हे सर्व एकत्र येऊन भोगलोलुप बद्ध जीवाला केवळ दुःखच देतात।
Verse 28
क्वापि देवमायया स्त्रिया भुजलतोपगूढ: प्रस्कन्नविवेकविज्ञानो यद्विहारगृहारम्भाकुलहृदयस्तदाश्रयावसक्तसुतदुहितृकलत्रभाषितावलोकविचेष्टितापहृतहृदय आत्मानमजितात्मापारेऽन्धे तमसि प्रहिणोति ॥ २८ ॥
कधी देवमायेच्या रूपातील स्त्रीच्या आलिंगनाने मोहित झालेला जीव विवेक व जीवनलक्ष्याचे ज्ञान गमावतो. मग साधना सोडून तो पत्नी/प्रेयसी व घरकुलात आसक्त होतो; तिच्या व मुलांच्या बोलण्याने, नजरेने व चेष्टांनी हृदय हरपून कृष्णचेतना विसरतो आणि घन अंधकारमय भौतिक अस्तित्वात स्वतःला झोकून देतो।
Verse 29
कदाचिदीश्वरस्य भगवतो विष्णोश्चक्रात्परमाण्वादिद्विपरार्धापवर्गकालोपलक्षणात्परिवर्तितेन वयसा रंहसा हरत आब्रह्मतृणस्तम्बादीनां भूतानामनिमिषतो मिषतां वित्रस्तहृदयस्तमेवेश्वरं कालचक्रनिजायुधं साक्षाद्भगवन्तं यज्ञपुरुषमनादृत्य पाखण्डदेवता: कङ्कगृध्रबकवटप्राया आर्यसमयपरिहृता: साङ्केत्येनाभिधत्ते ॥ २९ ॥
भगवान विष्णूचे चक्र—हरिचक्र—हेच कालचक्र आहे; परमाणूच्या आरंभापासून ब्रह्म्याच्या मृत्यूपर्यंत ते सर्व क्रिया नियंत्रित करून ब्रह्मा ते तृणस्तंबापर्यंत सर्व जीवांचे आयुष्य क्षीण करत अखंड फिरते. मृत्यूच्या भीतीने जीव रक्षक शोधतो, पण कालचक्ररूप आपल्या आयुधासह साक्षात् यज्ञपुरुष भगवंताची उपेक्षा करून पाखंडी ग्रंथांतील मनघडंत देवतांची शरण घेतो; त्या गिधाड-कावळ्यासारख्या, वेदसम्मत नाहीत आणि मृत्यूच्या पंजातून वाचवू शकत नाहीत।
Verse 30
यदा पाखण्डिभिरात्मवञ्चितैस्तैरुरु वञ्चितो ब्रह्मकुलं समावसंस्तेषां शीलमुपनयनादिश्रौतस्मार्तकर्मानुष्ठानेन भगवतो यज्ञपुरुषस्याराधनमेव तदरोचयन् शूद्रकुलं भजते निगमाचारेऽशुद्धितो यस्य मिथुनीभाव: कुटुम्बभरणं यथा वानरजाते: ॥ ३० ॥
पाखंडी स्वामी-योगी इत्यादी स्वतःच फसलेले व इतरांनाही फसवणारे असतात; त्यांच्या कडे गेलेला जीवही फसतो. असे फसल्यावर कधी तो ब्राह्मण किंवा कृष्णचेतन वैदिक अनुयायांच्या आश्रयास येतो, जे उपनयनादी श्रौत-स्मार्त कर्मांनी यज्ञपुरुष भगवंताची आराधना शिकवतात. पण त्या तत्त्वांवर टिकू न शकल्याने तो पुन्हा पडून कामभोगाची व्यवस्था करण्यात कुशल अशा शूद्रांमध्ये जातो; ज्यांच्यात मैथुन व कुटुंबभरण वानरांप्रमाणेच प्रधान असते।
Verse 31
तत्रापि निरवरोध: स्वैरेण विहरन्नतिकृपणबुद्धिरन्योन्यमुखनिरीक्षणादिना ग्राम्यकर्मणैव विस्मृतकालावधि: ॥ ३१ ॥
तिथेही ते अडथळ्याविना स्वैरपणे वावरतात, अत्यंत कृपण बुद्धीमुळे जीवनाचे ध्येय जाणत नाहीत. एकमेकांचे चेहरे पाहणे इत्यादींनी इंद्रियभोगाची आठवण जागी होते आणि ते फक्त ग्राम्यकर्म—भौतिक कर्म—यातच गुंततात; त्यामुळे आपल्या अल्प आयुष्याची मर्यादा ते पूर्णपणे विसरतात।
Verse 32
क्वचिद् द्रुमवदैहिकार्थेषु गृहेषु रंस्यन् यथा वानर: सुतदारवत्सलो व्यवायक्षण: ॥ ३२ ॥
कधी जीव देहिक स्वार्थांच्या घर-गृहस्थीत झाडोझाड उड्या मारणाऱ्या वानरासारखा रमतो; पुत्र-दारा यांवर अतिशय माया करून क्षणिक मैथुनसुखाचा गुलाम होतो. जसा वानर शेवटी शिकाऱ्याच्या जाळ्यात अडकतो, तसा हा बद्धजीव एका देहातून दुसऱ्या देहात उड्या मारत, क्षणिक कामसुखाने मोहित होऊन कुटुंब-कारागृहात बंद होतो आणि भौतिक पाशांतून सुटू शकत नाही।
Verse 33
एवमध्वन्यवरुन्धानो मृत्युगजभयात्तमसि गिरिकन्दरप्राये ॥ ३३ ॥
या भौतिक जगात बद्ध जीव परमेश्वराशी आपले नाते विसरून कृष्णचेतनेची उपेक्षा करतो, तेव्हा तो नाना प्रकारच्या पाप व दुष्कृत्यांत गुंततो. मग त्रिविध तापांनी पीडित होऊन, मृत्युरूपी गजाच्या भयाने, गिरिकंदरासारख्या अंधारात कोसळतो।
Verse 34
क्वचिच्छीतवाताद्यनेकदैविकभौतिकात्मीयानां दु:खानां प्रतिनिवारणेऽकल्पो दुरन्तविषयविषण्ण आस्ते ॥ ३४ ॥
कधी तीव्र थंडी, प्रचंड वारा इत्यादींमुळे तसेच दैविक, भौतिक व आत्मीय अशा अनेक दुःखांनी तो पीडित होतो. त्यांना रोखण्यास असमर्थ होऊन, दुर्धर विषयलालसेने खिन्न होऊन, तो त्या दयनीय अवस्थेतच बसून राहतो।
Verse 35
क्वचिन्मिथो व्यवहरन् यत्किञ्चिद्धनमुपयाति वित्तशाठ्येन ॥ ३५ ॥
कधी लोक परस्पर व्यवहार करून थोडे धन मिळवतात; पण पैशातील फसवणुकीमुळे कालांतराने वैर निर्माण होते. जरी अल्प नफा झाला तरी मैत्री तुटते आणि ते शत्रू बनतात।
Verse 36
क्वचित्क्षीणधन: शय्यासनाशनाद्युपभोगविहीनो यावदप्रतिलब्धमनोरथोपगतादानेऽवसितमतिस्ततस्ततोऽवमानादीनि जनादभिलभते ॥ ३६ ॥
कधी धन संपल्याने त्याला शय्या, आसन, अन्न इत्यादी उपभोगही मिळत नाहीत; बसायला जागाही नसते. इच्छा पूर्ण न झाल्यावर, न्याय्य मार्गाने साधने न मिळाल्याने, तो दुसऱ्याचे धन अन्यायाने घेण्याचा निश्चय करतो. हवे ते न मिळाल्याने लोकांकडून अपमान इत्यादी मिळून तो फार खिन्न होतो।
Verse 37
एवं वित्तव्यतिषङ्गविवृद्धवैरानुबन्धोऽपि पूर्ववासनया मिथ उद्वहत्यथापवहति ॥ ३७ ॥
अशा रीतीने धनासक्तीमुळे वाढलेल्या वैराचे बंधन असूनही, पूर्ववासनांमुळे लोक पुन्हा पुन्हा परस्पर विवाह करतात. पण दुर्दैवाने हे संबंध फार काळ टिकत नाहीत आणि घटस्फोट इत्यादींनी ते पुन्हा वेगळे होतात।
Verse 38
एतस्मिन् संसाराध्वनि नानाक्लेशोपसर्गबाधित आपन्नविपन्नो यत्र यस्तमु ह वावेतरस्तत्र विसृज्य जातं जातमुपादाय शोचन्मुह्यन् बिभ्यद्विवदन् क्रदन् संहृष्यन्गायन्नह्यमान: साधुवर्जितो नैवावर्ततेऽद्यापि यत आरब्ध एष नरलोकसार्थो यमध्वन: पारमुपदिशन्ति ॥ ३८ ॥
हा संसारमार्ग नानाविध क्लेश व उपसर्गांनी भरलेला आहे. जीव कधी लाभ, कधी तोटा अनुभवतो; कधी पित्यापासून वियोग होतो आणि त्याला सोडून तो मुलांआदींमध्ये आसक्त होतो. शोक, मोह, भय, रडणे, वाद, कधी आनंदाने गाणे—अशा अवस्थांत गुंतून तो अनादि भगवद्वियोग विसरतो आणि यममार्गासारख्या दुर्गम पथावर सुखी होत नाही. आत्मज्ञ लोक भगवंताची शरण घेऊन भक्तिमार्गानेच या बंधनातून सुटतात; भक्तीशिवाय मुक्ती नाही, आणि संसारात खरे सुख नाही—कृष्णचेतना हाच उपाय आहे।
Verse 39
यदिदं योगानुशासनं न वा एतदवरुन्धते यन्न्यस्तदण्डा मुनय उपशमशीला उपरतात्मान: समवगच्छन्ति ॥ ३९ ॥
हे योगानुशासन त्यांनाच सहज साध्य आहे जे दंड टाकून दिलेले, सर्वभूतांचे मित्र, शमशील आणि इंद्रिय-मन संयमित आहेत. असे शांतचित्त साधु मुक्तीचा मार्ग—भगवद्धामाकडे नेणारा पथ—सहज प्राप्त करतात. पण दुर्दैवाने दुःखमय भौतिक आसक्तीत अडकलेला मनुष्य त्यांचा संग करू शकत नाही।
Verse 40
यदपि दिगिभजयिनो यज्विनो ये वै राजर्षय: किं तु परं मृधे शयीरन्नस्यामेव ममेयमिति कृतवैरानुबन्धायां विसृज्य स्वयमुपसंहृता: ॥ ४० ॥
दिग्विजयी व यज्ञकुशल असे अनेक राजर्षीही भगवंताची प्रेममय सेवा प्राप्त करू शकले नाहीत; कारण ‘मी हे शरीर आहे आणि हे माझे’ हा मिथ्या अहंकार ते जिंकू शकले नाहीत. त्या देहाभिमानामुळे त्यांनी वैर वाढवले, युद्धे केली आणि अखेरीस रणांगणात पडून जीवनाचे खरे ध्येय न साधताच नष्ट झाले।
Verse 41
कर्मवल्लीमवलम्ब्य तत आपद: कथञ्चिन्नरकाद्विमुक्त: पुनरप्येवं संसाराध्वनि वर्तमानो नरलोकसार्थमुपयाति एवमुपरि गतोऽपि ॥ ४१ ॥
जीव जेव्हा कर्मरूपी वेलीस आधार घेतो, तेव्हा पुण्यकर्मांमुळे तो कसा तरी नरकसदृश अवस्थेतून सुटून स्वर्गादी उच्च लोकांत उचलला जातो; पण तिथे टिकू शकत नाही. पुण्यफळ संपताच तो पुन्हा खाली पडतो. अशा रीतीने तो संसारमार्गावर सतत वर-खाली होत राहतो।
Verse 42
तस्येदमुपगायन्ति— आर्षभस्येह राजर्षेर्मनसापि महात्मन: । नानुवर्त्मार्हति नृपो मक्षिकेव गरुत्मत: ॥ ४२ ॥
जडभरताच्या उपदेशाचा सार सांगून शुकदेव गोस्वामी म्हणाले—हे राजर्षी परीक्षित! या महात्म्याने दाखवलेला मार्ग प्रभूचा वाहन गरुड जसा चालतो तसा आहे, आणि सामान्य राजे माशींसारखे आहेत. माशी गरुडाचा मार्ग अनुसरू शकत नाही; तसेच आजवर मोठे विजयी राजेही भक्तिसेवेच्या या मार्गाचे मनानेसुद्धा अनुसरण करू शकले नाहीत।
Verse 43
यो दुस्त्यजान्दारसुतान् सुहृद्राज्यं हृदिस्पृश: । जहौ युवैव मलवदुत्तमश्लोकलालस: ॥ ४३ ॥
यौवनातच महाराज भरतांनी उत्तमश्लोक भगवंताच्या सेवेलालसेने पत्नी, पुत्र, मित्र आणि विशाल राज्य—त्यागास कठीण—मलासारखे तुच्छ मानून सोडून दिले।
Verse 44
यो दुस्त्यजान् क्षितिसुतस्वजनार्थदारान्प्रार्थ्यां श्रियं सुरवरै: सदयावलोकाम् । नैच्छन्नृपस्तदुचितं महतां मधुद्विट-सेवानुरक्तमनसामभवोऽपि फल्गु: ॥ ४४ ॥
हे राजन्, भरत महाराजांनी राज्य, पत्नी, स्वजन आणि देवतांनाही हेवा वाटावा अशी दयादृष्टीयुक्त श्री—सर्व काही—त्यागले; कारण मधुद्विट् श्रीकृष्णाच्या सेवेत अनुरक्त महात्म्यांना भोग व भवही तुच्छ वाटतो।
Verse 45
यज्ञाय धर्मपतये विधिनैपुणाययोगाय साङ्ख्यशिरसे प्रकृतीश्वराय । नारायणाय हरये नम इत्युदारंहास्यन्मृगत्वमपि य: समुदाजहार ॥ ४५ ॥
मृगदेहातही भरत महाराज भगवंताला विसरले नाहीत; देहत्यागकाळी त्यांनी उच्च स्वरात म्हटले—“यज्ञस्वरूप, धर्मरक्षक, विधिनैपुण्य, योगस्वरूप, सांख्यशिरोमणी, प्रकृतीश्वर, नारायण हरि यांस नमस्कार”—आणि देह सोडला।
Verse 46
य इदं भागवतसभाजितावदातगुणकर्मणो राजर्षेर्भरतस्यानुचरितं स्वस्त्ययनमायुष्यं धन्यं यशस्यं स्वर्ग्यापवर्ग्यं वानुशृणोत्याख्यास्यत्यभिनन्दति च सर्वा एवाशिष आत्मन आशास्ते न काञ्चन परत इति ॥ ४६ ॥
जो भक्त भागवत-संगतीत राजर्षी भरतांच्या निर्मळ गुणकर्मांचे हे मंगल चरित्र श्रद्धेने ऐकतो, कीर्तन करतो व स्तुती करतो, त्याला आयुष्य, ऐश्वर्य, यश, स्वर्गप्राप्ती किंवा मोक्ष—सर्व फळे मिळतात; दुसऱ्याकडे मागावे लागत नाही।
Frequently Asked Questions
It is an allegorical model of saṁsāra where the conditioned soul, driven by greed and bodily identification, enters for profit and becomes lost under māyā. The ‘forest’ represents unpredictable dangers—sense agitation, social entanglement, fear, punishment, and time—showing how karma and guṇa keep the jīva wandering through repeated bodies until he takes shelter of devotees and bhakti.
Because indriyas divert resources meant for dharma and spiritual progress into unnecessary consumption—seeing, tasting, touching, hearing, and desiring—thereby ‘stealing’ one’s wealth, time, and clarity. The teaching highlights that without regulation and higher taste (bhakti-rasa), the senses naturally extract tribute from the jīva.
Hari-cakra is the Lord’s disc identified here with kāla, the inexorable wheel of time. It governs change from atom to Brahmā’s lifespan and ‘spends’ the lives of all beings. The chapter stresses that death cannot be avoided by man-made gods; only surrender to the Supreme Lord, the master of time, is meaningful.
Household life is depicted as a potent arena of karma where desire-seeds regenerate unless burned by detachment and devotion. The text does not deny gṛhastha duties, but warns that attachment to wealth, sex, and possessiveness turns family life into wildfire—lamentation, conflict, and bondage—unless centered on service to Viṣṇu and guided by sādhu-saṅga.
Because such paths lack śāstric grounding and do not lead to surrender to the Supreme Personality of Godhead. They cannot protect one from the fundamental problem—kāla (death/time)—and instead intensify delusion, keeping the jīva within the forest rather than guiding him to authentic bhakti and Vedic discipline.
Bharata’s life proves that attraction to Kṛṣṇa’s qualities enables true renunciation, and that remembrance of the Lord is decisive even across births. Hearing and chanting about Bharata is presented as spiritually potent (śravaṇa-kīrtana), capable of granting both worldly uplift and ultimate liberation, with bhakti as the highest result.