Adhyaya 13

Verse 1

ब्राह्मण उवाच दुरत्ययेऽध्वन्यजया निवेशितो रजस्तम:सत्त्वविभक्तकर्मद‍ृक् । स एष सार्थोऽर्थपर: परिभ्रमन् भवाटवीं याति न शर्म विन्दति ॥ १ ॥

ब्राह्मण म्हणाला—हे राजा राहूगण, जीव मायेच्या अधीन होऊन या दुस्तर संसारमार्गात पडतो. त्रिगुणांच्या प्रभावाने तो कर्मफळांचे तीन प्रकार—शुभ, अशुभ व मिश्र—इतकेच पाहतो आणि धर्म, अर्थ, काम व मोक्षवाद यांत आसक्त होतो. नफ्यासाठी वनात जाणाऱ्या व्यापाऱ्यासारखा तो भव-वनात दिवस-रात्र भटकतो; पण खरे सुख मिळत नाही।

Verse 2

यस्यामिमे षण्नरदेव दस्यव: सार्थं विलुम्पन्ति कुनायकं बलात् । गोमायवो यत्र हरन्ति सार्थिकं प्रमत्तमाविश्य यथोरणं वृका: ॥ २ ॥

हे नरदेव, या भव-वनात सहा बलवान दरोडेखोर आहेत; ते व्यापारीसारख्या जीवाला बळजबरीने कुपथाला लावून लुटतात. जसे जंगलात लांडगे रक्षकाच्या ताब्यातील कोकरू हिसकावून घेतात, तसेच पत्नी-पुत्रादी (कोल्ह्यांसारखे) प्रमत्त गृहस्थाच्या हृदयात शिरून त्याला अनेक प्रकारे लुबाडतात।

Verse 3

प्रभूतवीरुत्तृणगुल्मगह्वरे कठोरदंशैर्मशकैरुपद्रुत: । क्‍वचित्तु गन्धर्वपुरं प्रपश्यति क्‍वचित्‍क्‍वचिच्चाशुरयोल्मुकग्रहम् ॥ ३ ॥

या भव-वनात वेलीं, गवत व झुडपांच्या दाट गुहांसारख्या जागा आहेत; तिथे कठोर चावणाऱ्या डासांनी (मत्सरी लोकांनी) जीव सतत त्रस्त होतो. कधी त्याला गंधर्वनगरासारखा मृगजळ-प्रासाद दिसतो, तर कधी आकाशातील उल्केसारख्या क्षणभंगुर भूतछायांनी तो गोंधळून जातो।

Verse 4

निवासतोयद्रविणात्मबुद्धि- स्ततस्ततो धावति भो अटव्याम् । क्‍वचिच्च वात्योत्थितपांसुधूम्रा दिशो न जानाति रजस्वलाक्ष: ॥ ४ ॥

हे राजन्, संसाररूपी अटवीत घर, धन, आप्तजन इत्यादींमध्ये आत्मबुद्धीने मोहित झालेला व्यापारी यशाच्या शोधात इकडे-तिकडे धावतो. कधी वावटळीच्या धुळीने त्याचे डोळे झाकले जातात—म्हणजे कामाने, विशेषतः पत्नीच्या रजःकाळातील सौंदर्याने आकृष्ट होऊन तो दिशाच ओळखत नाही।

Verse 5

अद‍ृश्यझिल्लीस्वनकर्णशूल उलूकवाग्भिर्व्यथितान्तरात्मा । अपुण्यवृक्षान् श्रयते क्षुधार्दितो मरीचितोयान्यभिधावति क्‍वचित् ॥ ५ ॥

संसार-अटवीत भटकणारा जीव कधी अदृश्य झिंगुराच्या कर्कश आवाजाने कान दुखावतो. कधी उल्लूच्या बोलीसारख्या शत्रूंच्या कटु वचनांनी त्याचे अंतःकरण व्यथित होते. भुकेने त्रस्त होऊन तो निष्फळ-निष्पुष्प वृक्षाचा आश्रय घेतो आणि दुःख भोगतो. पाण्याच्या इच्छेने तो मृगजळामागेही धावतो.

Verse 6

क्‍वचिद्वितोया: सरितोऽभियाति परस्परं चालषते निरन्ध: । आसाद्य दावं क्‍वचिदग्नितप्तो निर्विद्यते क्‍व च यक्षैर्हृतासु: ॥ ६ ॥

कधी तो उथळ नदीत उडी मारतो; कधी धान्याभावी निरुपाय होऊन दान न करणाऱ्यांकडेही अन्न मागतो. कधी गृहस्थजीवनाच्या दावाग्नीप्रमाणे जळजळीत तापाने तो होरपळतो. आणि कधी जड करांच्या नावाखाली राजे प्राणप्रिय धन लुटतात तेव्हा तो खिन्न होतो.

Verse 7

शूरैर्हृतस्व: क्‍व च निर्विण्णचेता: शोचन् विमुह्यन्नुपयाति कश्मलम् । क्‍वचिच्च गन्धर्वपुरं प्रविष्ट: प्रमोदते निर्वृतवन्मुहूर्तम् ॥ ७ ॥

कधी एखाद्या श्रेष्ठ, बलवान् व्यक्तीकडून पराभूत किंवा लुटला जाऊन तो सर्वस्व गमावतो. तेव्हा त्याचे चित्त अतिशय खिन्न होते; शोक करताना कधी तो मूर्च्छित-सा होऊन क्लेशात पडतो. आणि कधी गंधर्वनगरात प्रवेश केल्यासारखे भव्य नगर कल्पून—कुटुंब व धनासह सुखी होईन—अशी आशा धरून क्षणभर तृप्त-सा आनंद मानतो; पण तो आनंद क्षणिकच।

Verse 8

चलन् क्‍वचित्कण्टकशर्कराङ्‌घ्रि- र्नगारुरुक्षुर्विमना इवास्ते । पदे पदेऽभ्यन्तरवह्निनार्दित: कौटुम्बिक: क्रुध्यति वै जनाय ॥ ८ ॥

कधी चालताना काटे व खडे तुकडे पायात रुततात; डोंगर चढायची इच्छा असूनही पादत्राणांच्या अभावाने तो खिन्न होऊन थांबतो. आणि कधी कुटुंबास अत्यंत आसक्त गृहस्थ भूक इत्यादी अंतर्गत ज्वाळेने पीडित होऊन आपल्या दीन अवस्थेमुळे आपल्या लोकांवरच राग काढतो.

Verse 9

क्‍वचिन्निगीर्णोऽजगराहिना जनो नावैति किञ्चिद्विपिनेऽपविद्ध: । दष्ट: स्म शेते क्‍व च दन्दशूकै- रन्धोऽन्धकूपे पतितस्तमिस्रे ॥ ९ ॥

संसाररूपी अरण्यात कधी जीव अजगराने गिळला जातो किंवा चिरडला जातो. तेव्हा तो मृतासारखा, चेतना व ज्ञानरहित पडून राहतो. कधी इतर विषारी साप त्याला दंश करतात. स्वचेतनेला अंध झालेला तो अंधकारमय नरकजीवनाच्या कूपात पडतो; सुटकेची आशा उरत नाही.

Verse 10

कर्हि स्म चित्क्षुद्ररसान् विचिन्वं- स्तन्मक्षिकाभिर्व्यथितो विमान: । तत्रातिकृच्छ्रात्प्रतिलब्धमानो बलाद्विलुम्पन्त्यथ तं ततोऽन्ये ॥ १० ॥

कधी क्षुद्र कामसुखासाठी मनुष्य दुराचारिणी स्त्रियांकडे धावतो. तेव्हा त्यांच्या नातलगांकडून तो अपमानित व दंडित होतो—जसे मध घेण्यासाठी पोळ्याकडे जाऊन मधमाश्यांचा हल्ला होतो. कधी पुष्कळ धन खर्चून दुसरी स्त्री मिळवली तरी, दुर्दैवाने तीच विषयवस्तू दुसरा लंपट बळाने पळवून नेतो.

Verse 11

क्‍वचिच्च शीतातपवातवर्ष- प्रतिक्रियां कर्तुमनीश आस्ते । क्‍वचिन्मिथो विपणन् यच्च किञ्चिद् विद्वेषमृच्छत्युत वित्तशाठ्यात् ॥ ११ ॥

कधी जीव थंडी, ऊन, वारा, अतिवृष्टी इत्यादी नैसर्गिक उपद्रवांची प्रतिक्रिया करण्यास असमर्थ राहतो आणि त्यामुळे फार दुःखी होतो. कधी व्यवहार-व्यापारात एकामागून एक फसवला जातो. अशा धनसंबंधी कपटामुळे जीवांमध्ये परस्पर वैर व द्वेष निर्माण होतो.

Verse 12

क्‍वचित्‍क्‍वचित्क्षीणधनस्तु तस्मिन् शय्यासनस्थानविहारहीन: । याचन् परादप्रतिलब्धकाम: पारक्यद‍ृष्टिर्लभतेऽवमानम् ॥ १२ ॥

संसाराच्या वाटेवर कधी मनुष्य धनहीन होतो; त्यामुळे त्याला घर, शय्या, आसन-स्थान व कुटुंबीय आनंद यांचा अभाव राहतो. तो इतरांकडे पैसे मागतो; पण भीक मागून इच्छा पूर्ण न झाल्यास तो परक्याचे धन उधार घेणे किंवा चोरणे याकडे वळतो. अशा परक्यादृष्टीने तो समाजात अपमानित होतो.

Verse 13

अन्योन्यवित्तव्यतिषङ्गवृद्ध- वैरानुबन्धो विवहन्मिथश्च । अध्वन्यमुष्मिन्नुरुकृच्छ्रवित्त- बाधोपसर्गैर्विहरन् विपन्न: ॥ १३ ॥

धनाच्या व्यवहारामुळे परस्पर नाती ताणली जातात आणि वैरात संपतात. कधी पती-पत्नी संसार-प्रगतीच्या मार्गावर एकत्र चालताना नाते टिकवण्यासाठी फार कष्टाने परिश्रम करतात. कधी पैशांची टंचाई किंवा रोगराईमुळे ते लज्जित व त्रस्त होऊन जणू मरणासन्न होतात.

Verse 14

तांस्तान् विपन्नान् स हि तत्र तत्र विहाय जातं परिगृह्य सार्थ: । आवर्ततेऽद्यापि न कश्चिदत्र वीराध्वन: पारमुपैति योगम् ॥ १४ ॥

हे राजन्, भौतिक जीवनाच्या अरण्य-पथावर मनुष्य प्रथम माता-पित्यांपासून वंचित होतो आणि त्यांच्या निधनानंतर नवजात संततीला धरून आसक्त होतो. अशा रीतीने तो प्रगतीच्या मार्गावर भटकून शेवटी संकटात पडतो; तरीही मृत्यूपर्यंत या मार्गातून पार जाण्याचा उपाय कोणालाच कळत नाही।

Verse 15

मनस्विनो निर्जितदिग्गजेन्द्रा ममेति सर्वे भुवि बद्धवैरा: । मृधे शयीरन्न तु तद्‌व्रजन्ति यन्न्यस्तदण्डो गतवैरोऽभियाति ॥ १५ ॥

पृथ्वीवर अनेक मनस्वी वीर आहेत, ज्यांनी समशक्ती शत्रूंना जिंकले; पण ‘ही भूमी माझी’ या अज्ञानाने ते वैर बांधून परस्पर युद्धात प्राण देतात. संन्यासधर्माने मान्य केलेला आध्यात्मिक मार्ग ते स्वीकारत नाहीत; म्हणून आत्मसाक्षात्काराच्या पथावर जाऊ शकत नाहीत।

Verse 16

प्रसज्जति क्‍वापि लताभुजाश्रय- स्तदाश्रयाव्यक्तपदद्विजस्पृह: । क्‍वचित्कदाचिद्धरिचक्रतस्त्रसन् सख्यं विधत्ते बककङ्कगृध्रै: ॥ १६ ॥

कधी जीव या भौतिक अरण्यात वेलीं-लतांच्या फांद्यांचा आश्रय घेतो आणि त्यांतील पक्ष्यांचे मधुर किलबिल ऐकण्याची इच्छा करतो. कधी वनातील सिंहगर्जनेने भयभीत होऊन तो बगळे, करकोचे व गिधाडे यांच्याशी मैत्री करतो।

Verse 17

तैर्वञ्चितो हंसकुलं समाविश- न्नरोचयन् शीलमुपैति वानरान् । तज्जातिरासेन सुनिर्वृतेन्द्रिय: परस्परोद्वीक्षणविस्मृतावधि: ॥ १७ ॥

त्यांच्याकडून फसवला गेल्यावर जीव कधी खऱ्या भक्तांच्या—हंसकुलाच्या—संगतीत यावे असे इच्छितो; पण दुर्दैवाने गुरु व प्रगत भक्तांच्या उपदेशांचे पालन करू शकत नाही. म्हणून तो त्यांची संगत सोडून पुन्हा इंद्रियतृप्तीत मग्न वानरांसारख्या लोकांकडे परततो; काम व मद्यात रमून जीवन वाया घालवतो आणि भोग्यांच्या चेहऱ्याकडे पाहत पाहत मृत्यूकडे सरकतो।

Verse 18

द्रुमेषु रंस्यन् सुतदारवत्सलो व्यवायदीनो विवश: स्वबन्धने । क्‍वचित्प्रमादाद् गिरिकन्दरे पतन् वल्लीं गृहीत्वा गजभीत आस्थित: ॥ १८ ॥

जेव्हा जीव फांदीवरून फांदीवर उड्या मारणाऱ्या वानरासारखा होतो, तेव्हा तो गृहस्थजीवनाच्या वृक्षात केवळ मैथुन-लाभासाठीच रमतो आणि त्या बंधनात विवश राहतो. कधी प्रमादाने तो असाध्य रोगरूपी गिरिकंदरात पडतो; मागे मृत्युरूपी गजाची भीती वाटल्याने तो वेलीची फांदी धरून अडकून राहतो।

Verse 19

अत: कथञ्चित्स विमुक्त आपद: पुनश्च सार्थं प्रविशत्यरिन्दम । अध्वन्यमुष्मिन्नजया निवेशितो भ्रमञ्जनोऽद्यापि न वेद कश्चन ॥ १९ ॥

हे अरिंदम रहूगण! बद्ध जीव कसा तरी संकटातून सुटला तरी आसक्तीमुळे पुन्हा घरी परतून विषयसुख, विशेषतः कामभोग, उपभोगतो. प्रभूच्या मायाशक्तीच्या मोहात तो संसाररूपी अरण्यात भटकत राहतो आणि मृत्युसमयीही आपले खरे हित ओळखत नाही।

Verse 20

रहूगण त्वमपि ह्यध्वनोऽस्य सन्न्यस्तदण्ड: कृतभूतमैत्र: । असज्जितात्मा हरिसेवया शितं ज्ञानासिमादाय तरातिपारम् ॥ २० ॥

हे रहूगण! तूही या आकर्षणाच्या मार्गावर बाह्य शक्तीने ग्रस्त आहेस. म्हणून सर्व जीवांचा सममित्र होण्यासाठी मी तुला सांगतो—राजपद व दंडधारण सोड. विषयासक्ती त्यागून हरिसेवेमुळे तीक्ष्ण झालेली ज्ञानतलवार धारण कर; मग मायारूपी कठीण गाठ कापून अज्ञानसागराच्या पलीकडे जाशील।

Verse 21

राजोवाच अहो नृजन्माखिलजन्मशोभनं किं जन्मभिस्त्वपरैरप्यमुष्मिन् । न यद्‌धृषीकेशयश:कृतात्मनां महात्मनां व: प्रचुर: समागम: ॥ २१ ॥

राजा म्हणाला: अहो! मनुष्यजन्म सर्व जन्मांचे भूषण आहे. या पृथ्वीवर देवयोनी इत्यादी इतर जन्मांनी काय लाभ? स्वर्गात विपुल भोगसामग्रीमुळे हृषीकेशाच्या यशाने कृतार्थ झालेल्या महात्मा भक्तांचा संग सहज मिळत नाही।

Verse 22

न ह्यद्भ‍ुतं त्वच्चरणाब्जरेणुभि- र्हतांहसो भक्तिरधोक्षजेऽमला । मौहूर्तिकाद्यस्य समागमाच्च मे दुस्तर्कमूलोऽपहतोऽविवेक: ॥ २२ ॥

तुमच्या चरणकमलांच्या रजेमुळे पाप नष्ट होऊन अधोक्षजामध्ये निर्मळ भक्ती मिळते—यात आश्चर्य नाही; ती ब्रह्मा इत्यादी देवांनाही दुर्लभ आहे. आणि तुमच्याशी क्षणभर संग झाल्यानेच माझ्या बंधनाची मुळे—कुतर्क, अहंकार व अविवेक—नष्ट झाली; आता मी या क्लेशांपासून मुक्त आहे।

Verse 23

नमो महद्‍भ्योऽस्तु नम: शिशुभ्यो नमो युवभ्यो नम आवटुभ्य: । ये ब्राह्मणा गामवधूतलिङ्गा- श्चरन्ति तेभ्य: शिवमस्तु राज्ञाम् ॥ २३ ॥

मी महान पुरुषांना नमस्कार करतो—ते बालक असोत, तरुण असोत, अवटु (ब्रह्मचारी) असोत किंवा अवधूतवेषातील ब्राह्मण असोत. वेगवेगळ्या रूपांत लपलेले असले तरी मी सर्वांना वंदन करतो. त्यांच्या कृपेने, जे राजवंश त्यांचा अपमान करीत राहतात त्यांनाही कल्याण लाभो।

Verse 24

श्रीशुक उवाच इत्येवमुत्तरामात: स वै ब्रह्मर्षिसुत: सिन्धुपतय आत्मसतत्त्वं विगणयत: परानुभाव: परमकारुणिकतयोपदिश्य रहूगणेन सकरुणमभिवन्दित चरण आपूर्णार्णव इव निभृतकरणोर्म्याशयो धरणिमिमां विचचार ॥ २४ ॥

श्रीशुकदेव म्हणाले—हे राजन्, उत्तरापुत्रा! रहूगणाने जडभरताला पालखी वाहण्यास लावून अपमान केला, तेव्हा त्यांच्या मनात क्षणभर असमाधानाची लाट उठली; पण त्यांनी ती दुर्लक्षिली आणि पूर्ण समुद्रासारखे हृदय पुन्हा शांत झाले. ते वैष्णव परमहंस, स्वभावतः अत्यंत करुणावंत होते; म्हणून त्यांनी राजाला आत्मतत्त्वाचा उपदेश केला. रहूगणाने चरणी दीन होऊन क्षमा मागितल्यावर जडभरताने अपमान विसरून पूर्वीप्रमाणे पृथ्वीवर भ्रमण केले.

Verse 25

सौवीरपतिरपि सुजनसमवगतपरमात्मसतत्त्व आत्मन्यविद्याध्यारोपितां च देहात्ममतिं विससर्ज । एवं हि नृप भगवदाश्रिताश्रितानुभाव: ॥ २५ ॥

जडभरताच्या उपदेशाने सौवीरदेशाचा राजा रहूगण आत्म्याचे परम तत्त्व पूर्णपणे जाणून, अविद्येने आरोपित देहात्मबुद्धी संपूर्णपणे त्यागून बसला. हे नृपा! भगवंताच्या आश्रित भक्तांचा हा प्रभाव आहे—जो प्रभूच्या दासाच्या दासाचा आश्रय घेतो, तो सहज देहाभिमान सोडून कीर्तिमान होतो.

Verse 26

राजोवाच यो ह वा इह बहुविदा महाभागवत त्वयाभिहित: परोक्षेण वचसा जीवलोकभवाध्वा स ह्यार्यमनीषया कल्पितविषयो नाञ्जसाव्युत्पन्नलोकसमधिगम: । अथ तदेवैतद्दुरवगमं समवेतानुकल्पेन निर्दिश्यतामिति ॥ २६ ॥

राजा म्हणाला—हे महाभागवत! तुम्ही परोक्ष वचनांनी जीवाच्या संसारमार्गाचे सुंदर वर्णन केले आहे. ज्ञानी लोकांना यातून कळते की देहाभिमानीचे इंद्रिये त्या अरण्यात दरोडेखोरांसारखी आहेत आणि पत्नी-पुत्रादी कोल्हे व इतर हिंस्र प्राण्यांसारखे आहेत. पण मंदबुद्धींना या रूपकाचा नेमका अर्थ सहज कळत नाही. म्हणून कृपा करून याचा थेट अर्थ स्पष्ट करा.