Adhyaya 10
Rahūgaṇa Meets Jaḍa Bharata: The Shaking Palanquin and the Teaching Beyond Body-Identity
पंचम स्कंधातील मागील कथानक पुढे नेत शुकदेव सांगतात की राजा रहूगण कपिलाश्रमाकडे जाताना पालखीत प्रवास करीत होता. इक्षुमती नदीजवळ वाहक कमी पडल्याने सेवकांनी जडभरतांना जबरदस्तीने वाहक म्हणून धरले; त्यांच्या संतत्वाकडे दुर्लक्ष करून केवळ बलवान देह पाहिला. अहिंसेमुळे जडभरत मुंग्या इत्यादींना इजा होऊ नये म्हणून सावध पावले टाकतात, त्यामुळे पालखी हलते. रजोगुण व देहाभिमानाने प्रेरित राजा त्यांना कठोर शब्दांनी झोडपतो. जडभरत आत्मज्ञानाने स्पष्ट करतात—‘वाहक’ हा देह आहे, आत्मा नाही; स्थूलपणा, थकवा, स्वामी-दास अशी नाती ही प्रकृतीतील क्षणभंगुर उपाधी आहेत. त्यांच्या शांत सहनशीलतेने व तर्काने राजाचा हृदयग्रंथी सैल होतो; तो उतरून दंडवत प्रणाम करतो, वैष्णव-अपराध मान्य करून क्षमा व उपदेश मागतो. शेवटी राजाचे गंभीर प्रश्न पुढील अध्यायातील आत्मसाक्षात्कार, भक्ती आणि संत-अपराधाच्या धोक्याच्या विस्तृत उपदेशाची तयारी करतात।
Shlokas
Verse 1
श्रीशुक उवाच अथ सिन्धुसौवीरपते रहूगणस्य व्रजत इक्षुमत्यास्तटे तत्कुलपतिना शिबिकावाहपुरुषान्वेषणसमये दैवेनोपसादित: स द्विजवर उपलब्ध एष पीवा युवा संहननाङ्गो गोखरवद्धुरं वोढुमलमिति पूर्वविष्टिगृहीतै: सह गृहीत: प्रसभमतदर्ह उवाह शिबिकां स महानुभाव: ॥ १ ॥
शुकदेव गोस्वामी म्हणाले: राजा रहूगणाचे सेवक इक्षुमती नदीच्या काठावर पालखी वाहक शोधत होते. त्यांनी जड भरताला तरुण आणि बैलासारखा धष्टपुष्ट पाहून, त्या महात्म्याला पालखी वाहण्यासाठी बळजबरीने पकडले.
Verse 2
यदा हि द्विजवरस्येषुमात्रावलोकानुगतेर्न समाहिता पुरुषगतिस्तदा विषमगतां स्वशिबिकां रहूगण उपधार्य पुरुषानधिवहत आह हे वोढार: साध्वतिक्रमत किमिति विषममुह्यते यानमिति ॥ २ ॥
अहिंसेमुळे जडभरत दर तीन पावलांनी पुढे पाहून चालत होते, मुंग्या तुडवू नयेत म्हणून. त्यामुळे ते इतर वाहकांशी पाऊल जुळवू शकले नाहीत आणि पालखी डोलू लागली. हे पाहून राजा रहूगण म्हणाला—“अरे वाहकांनो, नीट चालत जा; पालखी अशी विषम का वाहता? व्यवस्थित उचला.”
Verse 3
अथ त ईश्वरवच: सोपालम्भमुपाकर्ण्योपायतुरीयाच्छङ्कितमनसस्तं विज्ञापयांबभूवु: ॥ ३ ॥
महाराज रहूगणांचे तंबीचे शब्द ऐकून पालखीवाहक दंडाच्या भीतीने घाबरले आणि मग त्यांनी राजाला पुढीलप्रमाणे निवेदन केले.
Verse 4
न वयं नरदेव प्रमत्ता भवन्नियमानुपथा: साध्वेव वहाम: । अयमधुनैव नियुक्तोऽपि न द्रुतं व्रजति नानेन सह वोढुमु ह वयं पारयाम इति ॥ ४ ॥
हे नरदेवा! आम्ही कर्तव्यात अजिबात निष्काळजी नाही. तुमच्या नियमांप्रमाणे आम्ही पालखी नीट वाहत आहोत; पण हा माणूस, जो आत्ताच आमच्यासोबत नेमला आहे, जलद चालत नाही. म्हणून याच्यासह आम्हाला पालखी नीट वाहता येत नाही.
Verse 5
सांसर्गिको दोष एव नूनमेकस्यापि सर्वेषां सांसर्गिकाणां भवितुमर्हतीति निश्चित्य निशम्य कृपणवचो राजा रहूगण उपासितवृद्धोऽपि निसर्गेण बलात्कृत ईषदुत्थितमन्युरविस्पष्टब्रह्मतेजसं जातवेदसमिव रजसाऽऽवृतमतिराह ॥ ५ ॥
दंडाच्या भीतीने कातर झालेल्या वाहकांचे बोल ऐकून राजा रहूगणाला कळले की एका माणसाच्या दोषामुळेच सर्वांचे वहन विषम झाले आहे. हे नीट समजून आणि त्यांची विनंती ऐकूनही, राजकारणात प्रवीण व अनुभवी असूनसुद्धा, राजस्वभावामुळे त्याच्या मनात थोडा राग उठला; रजोगुणाने झाकलेल्या बुद्धीने तो जडभरताला म्हणाला—ज्याचे ब्रह्मतेज राखेने झाकलेल्या अग्नीसारखे अस्पष्ट होते।
Verse 6
अहो कष्टं भ्रातर्व्यक्तमुरुपरिश्रान्तो दीर्घमध्वानमेक एव ऊहिवान् सुचिरं नातिपीवा न संहननाङ्गो जरसा चोपद्रुतो भवान् सखे नो एवापर एते सङ्घट्टिन इति बहुविप्रलब्धोऽप्यविद्यया रचितद्रव्यगुणकर्माशयस्वचरमकलेवरेऽवस्तुनि संस्थानविशेषेऽहं ममेत्यनध्यारोपितमिथ्याप्रत्ययो ब्रह्मभूतस्तूष्णीं शिबिकां पूर्ववदुवाह ॥ ६ ॥
राजा रहूगण जडभरताला म्हणाला—“अहो भाऊ, किती त्रास! तू स्पष्टच फार थकलेला दिसतोस; इतका लांब पल्ला तू बराच वेळ एकटाच पालखी उचलून चाललास. तू फार धष्टपुष्टही नाहीस, अंगकाठीही घट्ट नाही; आणि वार्धक्यानेही तुला त्रास दिला आहे, मित्रा. तुझे हे सहवाहक तुला मदत करत नाहीत काय?”—असे अनेकदा फसवला गेल्यासारखे बोलले तरी, जडभरत ‘मी-माझे’ या मिथ्या भावनेपासून मुक्त, देहाला द्रव्य-गुण-कर्मांनी रचलेले अंतिम आवरण मानून, ब्रह्मभावात स्थित राहून, गप्पच पूर्वीप्रमाणे पालखी वाहत राहिला.
Verse 7
अथ पुन: स्वशिबिकायां विषमगतायां प्रकुपित उवाच रहूगण: किमिदमरे त्वं जीवन्मृतो मां कदर्थीकृत्य भर्तृशासनमतिचरसि प्रमत्तस्य च ते करोमि चिकित्सां दण्डपाणिरिव जनताया यथा प्रकृतिं स्वां भजिष्यस इति ॥ ७ ॥
राजा रहूगणाने पाहिले की पालखी अजूनही डोलत आहे, तेव्हा तो संतापून म्हणाला—अरे दुष्टा! हे काय करतोस? जिवंत असूनही मेल्यासारखा का? मी तुझा स्वामी आहे हे कळत नाही का? तू माझी आज्ञा मोडतोस; म्हणून यमराज जसे पापींना दंड देतात तसे मी तुला शिक्षा करून शहाणे करीन, जेणेकरून तू योग्य रीतीने वागशील।
Verse 8
एवं बह्वबद्धमपि भाषमाणं नरदेवाभिमानं रजसा तमसानुविद्धेन मदेन तिरस्कृताशेषभगवत्प्रियनिकेतं पण्डितमानिनं स भगवान् ब्राह्मणो ब्रह्मभूतसर्वभूतसुहृदात्मा योगेश्वरचर्यायां नातिव्युत्पन्नमतिं स्मयमान इव विगतस्मय इदमाह ॥ ८ ॥
रज-तम गुणांनी ग्रासलेल्या देहाभिमानामुळे आणि राजपणाच्या गर्वामुळे उन्मत्त झालेल्या राजा रहूगणाने जड भरतांना विसंगत व अकारण शब्दांनी झिडकारले. परंतु जड भरत हे भगवंतांचे परम प्रिय भक्त, भगवंतांचे प्रिय निवासस्थानच होते; ते ब्रह्मभूत, सर्व जीवांचे सुहृद आणि देहबुद्धीपासून मुक्त होते. राजा भक्ताची स्थिती ओळखत नव्हता. जड भरतांनी जणू स्मित करत, पण अंतःकरणी अहंकाररहित राहून, पुढील वचन सांगितले।
Verse 9
ब्राह्मण उवाच त्वयोदितं व्यक्तमविप्रलब्धं भर्तु: स मे स्याद्यदि वीर भार: । गन्तुर्यदि स्यादधिगम्यमध्वा पीवेति राशौ न विदां प्रवाद: ॥ ९ ॥
ब्राह्मण जड भरत म्हणाले—हे वीर राजन्! तू उपरोधाने जे बोललास ते स्पष्टपणे असत्य नाही. हा भार माझा असता तर मीच वाहक ठरलो असतो; पण भार देहाचा आहे, आत्म्याचा नाही. गंतव्य व मार्ग माझे असते तर मला त्रास झाला असता; पण ते देहाशी संबंधित आहेत. ‘जाड’ किंवा ‘कृश’ हे देहाला लागू; ज्ञानी आत्म्याबद्दल असे म्हणत नाहीत।
Verse 10
स्थौल्यं कार्श्यं व्याधय आधयश्च क्षुत्तृड् भयं कलिरिच्छा जरा च । निद्रा रतिर्मन्युरहंमद: शुचो देहेन जातस्य हि मे न सन्ति ॥ १० ॥
स्थूलपणा, कृशपणा, रोग, मानसिक ताप, भूक-तहान, भय, कलह, भोगेच्छा, वार्धक्य, झोप, आसक्ती, क्रोध, शोक, मोह आणि ‘मी’ असा देहाभिमान—हे सर्व आत्म्यावर चढलेल्या भौतिक आवरणाचे विकार आहेत. जो देहबुद्धीत गुंततो तो यांना बळी पडतो; पण मी देहाभिमानरहित असल्याने हे माझ्यात नाहीत।
Verse 11
जीवन्मृतत्वं नियमेन राजन् आद्यन्तवद्यद्विकृतस्य दृष्टम् । स्वस्वाम्यभावो ध्रुव ईड्य यत्र तर्ह्युच्यतेऽसौ विधिकृत्ययोग: ॥ ११ ॥
हे राजन्! तू मला जिवंत असूनही मृत म्हणतोस—हे नियमाने सर्व विकारी भौतिक वस्तूंमध्ये दिसते, कारण त्यांना आरंभ व अंत असतो. आणि ‘मी स्वामी, तू सेवक’ हा भावही ध्रुव नाही; आज तू राजा आहेस, उद्या स्थिती बदलू शकते. हे सर्व विधीने घडवलेले तात्पुरते संयोग आहेत।
Verse 12
विशेषबुद्धेर्विवरं मनाक् च पश्याम यन्न व्यवहारतोऽन्यत् । क ईश्वरस्तत्र किमीशितव्यं तथापि राजन् करवाम किं ते ॥ १२ ॥
हे राजन्, जर तुम्हाला अजूनही वाटत असेल की तुम्ही राजा आहात आणि मी तुमचा सेवक आहे, तर मला आज्ञा करा; मी ती पाळीन. हा भेद केवळ व्यवहार व रूढीमुळे वाढतो; याखेरीज दुसरे कारण मला दिसत नाही. मग स्वामी कोण आणि सेवक कोण? सर्वजण भौतिक प्रकृतीच्या नियमांनी बांधलेले आहेत; म्हणून कोणी स्वामी नाही, कोणी सेवक नाही. तरीही तुम्ही मला सेवक मानत असाल, मी स्वीकारतो—सांगा, मी तुमच्यासाठी काय करू?
Verse 13
उन्मत्तमत्तजडवत्स्वसंस्थां गतस्य मे वीर चिकित्सितेन । अर्थ: कियान् भवता शिक्षितेन स्तब्धप्रमत्तस्य च पिष्टपेष: ॥ १३ ॥
हे वीर राजन्, तुम्ही म्हणालात—“अरे मूर्ख, जड, उन्मत्त! मी तुला शिक्षा करीन, मग तू शहाणा होशील”—याबाबत ऐका. मी बाहेरून जड, बहिरा-मूकासारखा वागतो, तरी मी आत्मतत्त्वात स्थित आहे. मला शिक्षा देऊन तुम्हाला काय लाभ? तुमचा हिशेब खरा असेल आणि मी खरंच वेडा असेन, तर तुमची शिक्षा पिष्टाला पुन्हा पेषण्यासारखी—निष्फळ ठरेल. वेड्याला दंड दिल्याने त्याचे वेडेपण जात नाही।
Verse 14
श्रीशुक उवाच एतावदनुवादपरिभाषया प्रत्युदीर्य मुनिवर उपशमशील उपरतानात्म्यनिमित्त उपभोगेन कर्मारब्धं व्यपनयन् राजयानमपि तथोवाह ॥ १४ ॥
श्रीशुकदेव गोस्वामी म्हणाले—हे महाराज परीक्षित, राजा रहूगणाने कठोर शब्दांनी श्रेष्ठ भक्त जडभरताला ताडले तरी तो शांत, साधुस्वभाव मुनिवर सर्व सहन करून योग्य उत्तर देत राहिला. अज्ञान देहात्मबुद्धीमुळे होते; पण जडभरत त्या खोट्या भावनेने स्पर्शित नव्हता. स्वाभाविक नम्रतेमुळे तो स्वतःला महान भक्त मानत नव्हता आणि पूर्वकर्माचे फळ भोगण्यासही तयार होता. सामान्य माणसाप्रमाणे त्याने विचार केला की पालखी वाहून तो जुन्या पापांच्या प्रतिक्रिया नष्ट करीत आहे, आणि तो पूर्वीप्रमाणेच राजयान उचलू लागला।
Verse 15
स चापि पाण्डवेय सिन्धुसौवीरपतिस्तत्त्वजिज्ञासायां सम्यक्श्रद्धयाधिकृताधिकारस्तद्धृदयग्रन्थिमोचनं द्विजवच आश्रुत्य बहुयोगग्रन्थसम्मतं त्वरयावरुह्य शिरसा पादमूलमुपसृत: क्षमापयन् विगतनृपदेवस्मय उवाच ॥ १५ ॥
श्रीशुकदेव गोस्वामी पुढे म्हणाले—हे पांडववंशश्रेष्ठ परीक्षित, सिंधु व सौवीरचा राजा रहूगण परमतत्त्वाच्या जिज्ञासेत दृढ श्रद्धावान होता; म्हणून तो योग्य ठरला. जडभरताच्या द्विजवचनांना—जे अनेक योगग्रंथांनी मान्य आणि हृदयातील ग्रंथी सोडवणारे होते—ऐकून त्याचा ‘मी राजा’ हा गर्व नष्ट झाला. तो तत्काळ पालकीतून उतरला आणि जडभरताच्या चरणकमलांशी मस्तक टेकवून दंडवत् पडला, त्या महाब्राह्मणाविषयी केलेल्या अपमानास्पद वचनांसाठी क्षमा मागण्यासाठी. मग तो असे प्रार्थना करू लागला।
Verse 16
कस्त्वं निगूढश्चरसि द्विजानां बिभर्षि सूत्रं कतमोऽवधूत: । कस्यासि कुत्रत्य इहापि कस्मात् क्षेमाय नश्चेदसि नोत शुक्ल: ॥ १६ ॥
राजा रहूगण म्हणाला—हे द्विज, तुम्ही या जगात फार गुप्तपणे, अपरिचितासारखे फिरता; लोक तुम्हाला ओळखू शकत नाहीत. तुम्ही कोण आहात? तुम्ही विद्वान ब्राह्मण आहात की अवधूत महात्मा? तुम्ही यज्ञोपवीत धारण केलेले दिसता, म्हणून ब्राह्मणच वाटता. दत्तात्रेयादी मुक्त, उच्च संतांपैकी तुम्ही आहात काय? तुम्ही कोणाचे शिष्य, कुठले, आणि कुठे राहता? तुम्ही येथे कशासाठी आला आहात? आमच्या कल्याणासाठीच आला आहात काय? कृपा करून सांगा, तुम्ही खरेतर कोण आहात।
Verse 17
नाहं विशङ्के सुरराजवज्रा- न्न त्र्यक्षशूलान्न यमस्य दण्डात् । नाग्न्यर्कसोमानिलवित्तपास्त्रा- च्छङ्के भृशं ब्रह्मकुलावमानात् ॥ १७ ॥
हे महोदय, इंद्राचा वज्र, शिवाचा त्रिशूल, यमराजाचा दंड, अग्नी, दाहक सूर्य, चंद्र, वारा किंवा कुबेराची अस्त्रे—यांची मला भीती नाही. पण ब्राह्मणाचा अपमान होईल याची मला अत्यंत भीती वाटते; हेच माझे मोठे भय आहे.
Verse 18
तद्ब्रूह्यसङ्गो जडवन्निगूढ- विज्ञानवीर्यो विचरस्यपार: । वचांसि योगग्रथितानि साधो न न: क्षमन्ते मनसापि भेत्तुम् ॥ १८ ॥
कृपया सांगा—आप तर असंग आहात, तरी जडासारखे का फिरता? आपले गूढ आध्यात्मिक सामर्थ्य अपार आहे. हे साधो, योगाने गुंफलेली आपली वचने आम्हाला मनानेही उलगडता येत नाहीत; कृपा करून स्पष्ट करा.
Verse 19
अहं च योगेश्वरमात्मतत्त्व- विदां मुनीनां परमं गुरुं वै । प्रष्टुं प्रवृत्त: किमिहारणं तत् साक्षाद्धरिं ज्ञानकलावतीर्णम् ॥ १९ ॥
मी आपल्याला योगेश्वर, आत्मतत्त्व जाणणाऱ्या मुनींचे परम गुरु मानतो. आपण लोकहितासाठी अवतरले आहात आणि ज्ञानकलांचा अवतार साक्षात हरि—कपिलदेव—यांचे प्रतिनिधी आहात. म्हणून, गुरुदेव, या जगात सर्वात सुरक्षित आश्रय कोणता, हे मी विचारतो.
Verse 20
स वै भवाँल्लोकनिरीक्षणार्थ- मव्यक्तलिङ्गो विचरत्यपिस्वित् । योगेश्वराणां गतिमन्धबुद्धि: कथं विचक्षीत गृहानुबन्ध: ॥ २० ॥
आपण साक्षात कपिलावतारांचे प्रतिनिधी नाही का? लोकांची परीक्षा घेण्यासाठी आपण आपली ओळख लपवून बहिरे-मुकेसारखे वागून जगात फिरता. मी गृहबंधनात अडकलेला, आध्यात्मिक ज्ञानात अंध आहे; तरीही आपल्या समोर प्रकाश मागतो. मी अध्यात्ममार्गात कसा पुढे जाऊ?
Verse 21
दृष्ट: श्रम: कर्मत आत्मनो वै भर्तुर्गन्तुर्भवतश्चानुमन्ये । यथासतोदानयनाद्यभावात् समूल इष्टो व्यवहारमार्ग: ॥ २१ ॥
आपण म्हणालात, “मला श्रम होत नाही.” आत्मा देहापेक्षा भिन्न असला तरी देहकर्मामुळे थकवा येतो आणि तो आत्म्याचा थकवा वाटतो; पालखी वाहण्यात श्रम तर होतोच—हा माझा अंदाज आहे. आपण असेही म्हणालात की स्वामी-सेवकांचा बाह्य व्यवहार तत्त्वतः सत्य नाही; तरीही असत्य जगातील व्यवहारमार्ग मुळासकट मान्य व अनुभूत आहे, कारण असत्य प्रपंचातून निर्माण झालेले पदार्थही परिणाम घडवतात. म्हणून भौतिक कर्मे अनित्य असली तरी त्यांना सर्वथा असत्य म्हणता येत नाही.
Verse 22
स्थाल्यग्नितापात्पयसोऽभिताप- स्तत्तापतस्तण्डुलगर्भरन्धि: । देहेन्द्रियास्वाशयसन्निकर्षात् तत्संसृति: पुरुषस्यानुरोधात् ॥ २२ ॥
रहूगण म्हणाला—हे महाभाग! स्थूलता‑कृशता हे आत्म्याचे लक्षण नाही असे तुम्ही म्हणालात, ते योग्य नाही; कारण सुख‑दुःखाचा अनुभव जीवात्माच घेतो. जसे आगीत ठेवलेल्या पातेल्यात आधी दूध तापते आणि त्या तापाने तांदूळही तापतो, तसे देहाच्या सुख‑दुःखामुळे इंद्रिये, मन व अंतःकरण प्रभावित होतात; देहसंबंधामुळे पुरुषाची संसारी अवस्था पूर्णपणे तुटत नाही।
Verse 23
शास्ताभिगोप्ता नृपति: प्रजानांय: किङ्करो वै न पिनष्टि पिष्टम् । स्वधर्ममाराधनमच्युतस्ययदीहमानो विजहात्यघौघम् ॥ २३ ॥
हे महाभाग! राजा हा प्रजांचा शास्ता व रक्षक आहे; तो सेवक असला तरी ‘पिसलेले पुन्हा पिसत नाही’, म्हणजे निष्फळ कर्म करत नाही. जरी राजा‑प्रजा किंवा स्वामी‑सेवक संबंध अनित्य असले, तरी जो आपल्या स्वधर्माने अच्युत भगवानाची आराधना करतो तो इथेच पापसमूहाचा त्याग करतो. म्हणून बलपूर्वक जरी कर्तव्यात लावले तरी धर्माचरणाने पापक्षय होतो।
Verse 24
तन्मे भवान्नरदेवाभिमान-मदेन तुच्छीकृतसत्तमस्य । कृषीष्ट मैत्रीदृशमार्तबन्धोयथा तरे सदवध्यानमंह: ॥ २४ ॥
तुमचे बोलणे मला परस्परविरोधी वाटते। हे आर्तांचे बंधु! राजदेहाच्या खोट्या प्रतिष्ठेच्या मदाने मी तुम्हाला तुच्छ मानून मोठा अपराध केला. म्हणून मी विनवतो—कृपावशात मला मैत्रीदृष्टीने पाहा; तसे झाल्यास तुमचा अपमान केल्याने उत्पन्न झालेले पापरूपी संकट मी पार करीन।
Verse 25
न विक्रिया विश्वसुहृत्सखस्यसाम्येन वीताभिमतेस्तवापि । महद्विमानात् स्वकृताद्धि मादृङ्नङ्क्ष्यत्यदूरादपि शूलपाणि: ॥ २५ ॥
हे प्रभो! आपण त्या सर्वजीवसुहृद् परमेश्वराचे सखा आहात; म्हणून आपण सर्वांप्रती सम आणि देहाभिमानरहित आहात. माझ्या अपमानाने आपल्याला ना हानी ना लाभ; आपण निश्चयात स्थिर आहात. पण माझ्या या मोठ्या अपराधामुळे, मी शूलपाणि शिवासारखा बलवान असलो तरी, वैष्णवाच्या चरणांचा अपराध केल्याने लवकरच नष्ट होईन।
Frequently Asked Questions
He practiced ahiṁsā with extreme care, watching his steps to avoid crushing ants. This compassionate restraint disrupted the synchronized pace of the other carriers, making the palanquin shake. The episode contrasts saintly nonviolence and inner absorption with society’s demand for efficiency, exposing how worldly roles misread realized persons.
Jaḍa Bharata distinguishes the self (ātman) from the body: fatigue, strength, fatness, and thinness belong to the material covering and its transformations, not to the spirit soul. He also points out that master/servant identities are temporary conventions shaped by providence and material nature, not ultimate realities.
Rahūgaṇa is the ruler of Sindhu and Sauvīra traveling to Kapilāśrama. His transformation begins when Jaḍa Bharata’s calm, śāstra-aligned reasoning breaks his royal pride and bodily conception. He recognizes his offense, offers obeisances, and seeks instruction—shifting from coercive authority to submissive inquiry.
Because brāhmaṇa/vaiṣṇava-aparādha obstructs spiritual progress and invites severe karmic consequence. Rahūgaṇa realizes that worldly dangers (weapons, death) affect the body, but offense to a saint damages one’s dharma and bhakti, which are the true assets for liberation.