Adhyaya 5
Nimi Questions the Yogendras: Varṇāśrama’s Purpose, Ritualism’s Fall, and Yuga-Avatāras with Kali-yuga Saṅkīrtana
राजा निमी योगेंद्रांना विचारतो की हरि-पूजा दुर्लक्षित करणाऱ्यांची गती काय होते. चमस सांगतो की वर्णाश्रम भगवानापासूनच उत्पन्न आहे; त्यांचा अवमान केल्याने आध्यात्मिक व कर्मबंधात्मक अधःपतन होते, विशेषतः जेव्हा वैदिक कर्मकांड शुद्धीऐवजी राग, गर्व, हिंसा व गृहासक्तीसाठी केले जाते. ऋषी स्पष्ट करतात की काम, मांस व मद्य यांवरील शास्त्रीय सवलत हळूहळू वैराग्याकडे नेण्यासाठी आहे, शोषणाला परवानगी देण्यासाठी नव्हे; क्रूरता व ढोंगी धर्म नरकीय प्रतिक्रियांत बांधतो. नंतर निमी युगानुसार भगवंताची उपासना कशी करावी हे विचारतो. करभाजन सत्ययुगात ध्यान, त्रेतायुगात यज्ञ, द्वापरात वैदिक-तांत्रिक विधीनुसार अर्चन, आणि कलियुगात सर्वोच्च साधन—कृष्णनामाचे सामूहिक संकीर्तन—सांगून नामप्रचार करणाऱ्या कलियुगावताराचा निर्देश करतो. अध्याय शेवटी कलियुगातील भक्तीची विशेष सुलभता, दक्षिण भारतात भक्तीचा विस्तार, आणि मुकुंदाला पूर्ण शरण गेल्यास इतर सर्व ऋणांतून मुक्ती यांचे स्तवन करून पुढील भक्तितत्त्व-स्थापनेला जोडतो.
Shlokas
Verse 1
श्रीराजोवाच भगवन्तं हरिं प्रायो न भजन्त्यात्मवित्तमा: । तेषामशान्तकामानां क निष्ठाविजितात्मनाम् ॥ १ ॥
श्रीराजा म्हणाला: हे योगेंद्रहो, तुम्ही आत्मविद्येत परम निपुण आहात; जे बहुतेक वेळा भगवान् हरिचे भजन करत नाहीत, ज्यांच्या इच्छा अशांत आहेत व जे आत्मसंयमहीन आहेत—त्यांची गती काय?
Verse 2
श्रीचमस उवाच मुखबाहूरुपादेभ्य: पुरुषस्याश्रमै: सह । चत्वारो जज्ञिरे वर्णा गुणैर्विप्रादय: पृथक् ॥ २ ॥
श्रीचमस म्हणाला: विराट्-पुरुषाच्या मुख, बाहू, ऊरू व पायांपासून—गुणांच्या भेदाने—ब्राह्मणादी चार वर्ण उत्पन्न झाले; तसेच त्यांच्यासह चार आश्रमही प्रकट झाले.
Verse 3
य एषां पुरुषं साक्षादात्मप्रभवमीश्वरम् । न भजन्त्यवजानन्ति स्थानाद् भ्रष्टा: पतन्त्यध: ॥ ३ ॥
या वर्ण-आश्रमांतील जे लोक आपल्या उत्पत्तीचे मूळ असलेल्या साक्षात् ईश्वर पुरुषोत्तमाचे भजन करत नाहीत किंवा त्यांचा अवमान करतात, ते आपल्या स्थानावरून भ्रष्ट होऊन अधोगतीला पडतात.
Verse 4
दूरे हरिकथा: केचिद् दूरे चाच्युतकीर्तना: । स्त्रिय: शूद्रादयश्चैव तेऽनुकम्प्या भवादृशाम् ॥ ४ ॥
काही लोक हरिकथांपासून दूर असतात आणि अच्युताच्या कीर्तनापासूनही वंचित; स्त्रिया, शूद्र इत्यादी असे जन तुमच्यासारख्या महापुरुषांच्या विशेष कृपेचे पात्र आहेत.
Verse 5
विप्रो राजन्यवैश्यौ वा हरे: प्राप्ता: पदान्तिकम् । श्रौतेन जन्मनाथापि मुह्यन्त्याम्नायवादिन: ॥ ५ ॥
हे राजन्, ब्राह्मण, क्षत्रिय व वैश्य हे श्रौतदीक्षेने द्विजत्व मिळवूनही हरिच्या चरणांजवळ पोहोचूनसुद्धा, आम्नायवादात मोहित होऊन भौतिक मतांत भ्रमित होतात।
Verse 6
कर्मण्यकोविदा: स्तब्धा मूर्खा: पण्डितमानिन: । वदन्ति चाटुकान् मूढा यया माध्व्या गिरोत्सुका: ॥ ६ ॥
कर्मकौशल्य न कळणारे, गर्वाने स्तब्ध, मूर्ख पण स्वतःला पंडित मानणारे—वेदांच्या मधुर वाणीने मोहित होऊन देवतांना चाटुकार शब्दांनी विनवणी करतात।
Verse 7
रजसा घोरसङ्कल्पा: कामुका अहिमन्यव: । दाम्भिका मानिन: पापा विहसन्त्यच्युतप्रियान् ॥ ७ ॥
रजोगुणाच्या प्रभावाने ते घोर संकल्पांचे, अतिशय कामी व सर्पासारख्या क्रोधाचे होतात। दांभिक, अभिमानी व पापी होऊन ते अच्युतप्रिय भक्तांचा उपहास करतात।
Verse 8
वदन्ति तेऽन्योन्यमुपासितस्त्रियो गृहेषु मैथुन्यपरेषु चाशिष: । यजन्त्यसृष्टान्नविधानदक्षिणं वृत्त्यै परं घ्नन्ति पशूनतद्विद: ॥ ८ ॥
ते प्रभूची उपासना सोडून घरात स्त्रियांचीच जणू पूजा करतात; त्यामुळे घरे मैथुनपरायण होतात. असे गृहस्थ परस्परांना तशाच आशिषा देतात. देहवृत्तीकरिता यज्ञ आवश्यक मानून ते अन्नवाटप व दक्षिणा नसलेले अनधिकृत यज्ञ करतात आणि अज्ञानाने बोकड इत्यादी पशूंचा निर्दय वध करतात।
Verse 9
श्रिया विभूत्याभिजनेन विद्यया त्यागेन रूपेण बलेन कर्मणा । जातस्मयेनान्धधिय: सहेश्वरान् सतोऽवमन्यन्ति हरिप्रियान् खला: ॥ ९ ॥
धन, वैभव, कुलप्रतिष्ठा, विद्या, त्याग, रूप, बल आणि वैदिक कर्मसिद्धी यांवरून उत्पन्न झालेल्या खोट्या गर्वाने त्यांची बुद्धी अंध होते. त्या मदात ते परमेश्वर व हरिप्रिय भक्तांचा निंदा-अपमान करतात।
Verse 10
सर्वेषु शश्वत्तनुभृत्स्ववस्थितं यथा खमात्मानमभीष्टमीश्वरम् । वेदोपगीतं च न शृण्वतेऽबुधा मनोरथानां प्रवदन्ति वार्तया ॥ १० ॥
भगवान प्रत्येक देहधारीच्या हृदयात नित्य वास करतात, तरीही आकाशासारखे असंग राहतात. वेदांत त्यांचे स्तवन आहे; पण अबुद्ध लोक ते ऐकत नाहीत आणि काम-भोगादी मनोवृत्तींच्या गप्पांत वेळ घालवतात।
Verse 11
लोके व्यवायामिषमद्यसेवा नित्या हि जन्तोर्न हि तत्र चोदना । व्यवस्थितिस्तेषु विवाहयज्ञ- सुराग्रहैरासु निवृत्तिरिष्टा ॥ ११ ॥
या लोकी जीव स्वभावतः मैथुन, मांस व मद्यसेवेकडे झुकतो; म्हणून शास्त्रे त्यांना खरे प्रोत्साहन देत नाहीत. विवाह, यज्ञातील बलि आणि विधिपूर्वक सुराग्रहण ही व्यवस्था शेवटी निवृत्ती व वैराग्यासाठीच आहे।
Verse 12
धनं च धर्मैकफलं यतो वै ज्ञानं सविज्ञानमनुप्रशान्ति । गृहेषु युञ्जन्ति कलेवरस्य मृत्युं न पश्यन्ति दुरन्तवीर्यम् ॥ १२ ॥
धनाचे योग्य फळ एकच—धर्म; त्यावरून जीवनाचे ज्ञान-विज्ञान परिपक्व होऊन परमसत्याचे साक्षात्कार व शांती देतात. पण भौतिकवादी धन घर-परिवाराच्या वाढीसाठीच वापरतात आणि अजेय मृत्यू लवकरच ही दुर्बल देह नष्ट करील हे पाहत नाहीत।
Verse 13
यद् घ्राणभक्षो विहित: सुराया- स्तथा पशोरालभनं न हिंसा । एवं व्यवाय: प्रजया न रत्या इमं विशुद्धं न विदु: स्वधर्मम् ॥ १३ ॥
वैदिक विधीनुसार यज्ञात अर्पिलेल्या सुरेचा उपभोग पिण्याने नव्हे, तर केवळ घ्राणाने आहे. पशू-आलभन मान्य आहे, पण व्यापक हिंसा नाही. तसेच मैथुन विवाहात प्रजेसाठी, रतीभोगासाठी नव्हे; तरीही अल्पबुद्धी लोक हा विशुद्ध स्वधर्म जाणत नाहीत।
Verse 14
ये त्वनेवंविदोऽसन्त: स्तब्धा: सदभिमानिन: । पशून् द्रुह्यन्ति विश्रब्धा: प्रेत्य खादन्ति ते च तान् ॥ १४ ॥
जे पापी लोक खरे धर्मतत्त्व जाणत नाहीत, तरीही स्वतःला फार धर्मात्मा समजून, विश्वास ठेवणाऱ्या निरपराध पशूंवर निर्भयपणे हिंसा करतात—परलोकात तेच पशू त्यांना भक्ष करतील।
Verse 15
द्विषन्त: परकायेषु स्वात्मानं हरिमीश्वरम् । मृतके सानुबन्धेऽस्मिन् बद्धस्नेहा: पतन्त्यध: ॥ १५ ॥
बद्ध जीव आपल्या प्रेतासारख्या देहावर आणि त्याच्याशी जोडलेल्या नातेवाईक व साधनसामग्रीवर अतिशय आसक्त होतात. अशा गर्विष्ठ मूढ अवस्थेत ते इतर जीवांवर व सर्वहृदयस्थ परमेश्वर हरि यांच्यावर द्वेष करतात; त्या ईर्ष्यापराधामुळे ते हळूहळू नरकात पडतात.
Verse 16
ये कैवल्यमसम्प्राप्ता ये चातीताश्च मूढताम् । त्रैवर्गिका ह्यक्षणिका आत्मानं घातयन्ति ते ॥ १६ ॥
जे न कैवल्य-ज्ञानाला पोहोचले आहेत, नच घोर अज्ञानाच्या अंधारात बुडाले आहेत, ते बहुधा धर्म-अर्थ-काम या त्रिवर्गाच्या मार्गाचेच अनुसरण करतात. परमार्थाचा विचार करण्यास वेळ नसल्याने ते स्वतःच्या आत्म्याचे घातक ठरतात.
Verse 17
एत आत्महनोऽशान्ता अज्ञाने ज्ञानमानिन: । सीदन्त्यकृतकृत्या वै कालध्वस्तमनोरथा: ॥ १७ ॥
हे आत्मघातकी कधीही शांत नसतात, कारण अज्ञानाने ज्ञानाचा अभिमान धरून ते मानतात की मानवी बुद्धीचा हेतू फक्त भौतिक जीवन वाढवणेच आहे. खरे आध्यात्मिक कर्तव्य दुर्लक्षित करून ते सदैव दुःखी राहतात; मोठ्या आशा-स्वप्नांनी भरलेले असले तरी काळाच्या अटळ गतीने ती नष्ट होतात.
Verse 18
हित्वात्ममायारचिता गृहापत्यसुहृत्स्त्रिय: । तमो विशन्त्यनिच्छन्तो वासुदेवपराङ्मुखा: ॥ १८ ॥
जे वासुदेवापासून पराङ्मुख आहेत, ते प्रभूच्या मायेनं रचलेल्या घर, अपत्य, मित्र आणि स्त्रियांमध्ये आसक्त राहतात. शेवटी काळाच्या बळाने त्यांना हे सर्व सोडावे लागते आणि अनिच्छेनेही ते घोर अंधकारमय प्रदेशांत प्रवेश करतात.
Verse 19
श्री राजोवाच कस्मिन् काले स भगवान् किं वर्ण: कीदृशो नृभि: । नाम्ना वा केन विधिना पूज्यते तदिहोच्यताम् ॥ १९ ॥
श्री राजा (निमी) म्हणाले—तो भगवान प्रत्येक युगात कोणत्या काळी, कोणत्या वर्णात आणि कशा रूपाने प्रकट होतो? तसेच मानवसमाजात तो कोणत्या नावाने आणि कोणत्या विधी-नियमांनी पूजिला जातो? कृपा करून ते येथे सांगा.
Verse 20
श्रीकरभाजन उवाच कृतं त्रेता द्वापरं च कलिरित्येषु केशव: । नानावर्णाभिधाकारो नानैव विधिनेज्यते ॥ २० ॥
श्री करभाजन म्हणाले—कृत, त्रेता, द्वापर आणि कलि या चारही युगांत केशव विविध वर्ण, नाम व रूप धारण करतो आणि विविध विधींनी पूजिला जातो।
Verse 21
कृते शुक्लश्चतुर्बाहुर्जटिलो वल्कलाम्बर: । कृष्णाजिनोपवीताक्षान् बिभ्रद् दण्डकमण्डलू ॥ २१ ॥
सत्ययुगात भगवान श्वेतवर्ण, चतुर्भुज, जटाधारी व वल्कलवस्त्रधारी असतो. ते कृष्णमृगचर्म, यज्ञोपवीत, जपमाळ आणि ब्रह्मचारीचा दंड व कमंडलू धारण करतात।
Verse 22
मनुष्यास्तु तदा शान्ता निर्वैरा: सुहृद: समा: । यजन्ति तपसा देवं शमेन च दमेन च ॥ २२ ॥
त्या काळी मनुष्य शांत, निर्वैर, सर्वांचे सुहृद आणि समभावी असतात. ते तप, मनोनिग्रह (शम) व इंद्रियनिग्रह (दम) यांनी परम देवाची उपासना करतात।
Verse 23
हंस: सुपर्णो वैकुण्ठो धर्मो योगेश्वरोऽमल: । ईश्वर: पुरुषोऽव्यक्त: परमात्मेति गीयते ॥ २३ ॥
सत्ययुगात भगवानांचे स्तवन हंस, सुपर्ण, वैकुंठ, धर्म, योगेश्वर, अमल, ईश्वर, पुरुष, अव्यक्त आणि परमात्मा या नावांनी केले जाते।
Verse 24
त्रेतायां रक्तवर्णोऽसौ चतुर्बाहुस्त्रिमेखल: । हिरण्यकेशस्त्रय्यात्मा स्रुक्स्रुवाद्युपलक्षण: ॥ २४ ॥
त्रेतायुगात भगवान रक्तवर्णाने प्रकट होतात. ते चतुर्भुज, सुवर्णकेश आणि ऋग्-साम-यजुर् या त्रिवेद-दीक्षेचे प्रतीक अशी त्रिमेखला धारण करतात. यज्ञोपासनेच्या ज्ञानस्वरूप त्यांच्या चिन्हांत स्रुक्, स्रुवा इत्यादी यज्ञोपकरणे असतात।
Verse 25
तं तदा मनुजा देवं सर्वदेवमयं हरिम् । यजन्ति विद्यया त्रय्या धर्मिष्ठा ब्रह्मवादिन: ॥ २५ ॥
त्रेता-युगात धर्मनिष्ठ व ब्रह्मतत्त्वाची जिज्ञासा असलेले मनुष्य त्रयी-वेदांनी सांगितलेल्या यज्ञविधींनी, सर्वदेवमय भगवान हरि यांची उपासना करतात।
Verse 26
विष्णुर्यज्ञ: पृश्निगर्भ: सर्वदेव उरुक्रम: । वृषाकपिर्जयन्तश्च उरुगाय इतीर्यते ॥ २६ ॥
त्रेता-युगात भगवानांचे कीर्तन विष्णु, यज्ञ, पृश्निगर्भ, सर्वदेव, उरुक्रम, वृषाकपि, जयंत आणि उरुगाय या नामांनी केले जाते।
Verse 27
द्वापरे भगवाञ्श्याम: पीतवासा निजायुध: । श्रीवत्सादिभिरङ्कैश्च लक्षणैरुपलक्षित: ॥ २७ ॥
द्वापर-युगात भगवान श्यामवर्ण, पीतवस्त्रधारी असे प्रकट होतात; ते आपली निज आयुधे दर्शवितात आणि श्रीवत्सादी चिन्हे व अलंकार-लक्षणांनी त्यांचे दिव्य शरीर ओळखले जाते।
Verse 28
तं तदा पुरुषं मर्त्या महाराजोपलक्षणम् । यजन्ति वेदतन्त्राभ्यां परं जिज्ञासवो नृप ॥ २८ ॥
हे नृप! द्वापर-युगात परपुरुषाला जाणण्याची जिज्ञासा असलेले लोक, त्यांना महान राजाप्रमाणे मान देत, वेद व तंत्र—दोन्हींच्या विधीनुसार उपासना करतात।
Verse 29
नमस्ते वासुदेवाय नम: सङ्कर्षणाय च । प्रद्युम्नायानिरुद्धाय तुभ्यं भगवते नम: ॥ २९ ॥ नारायणाय ऋषये पुरुषाय महात्मने । विश्वेश्वराय विश्वाय सर्वभूतात्मने नम: ॥ ३० ॥
हे वासुदेवा, तुला नमस्कार; हे संकर्षणा, तुला नमस्कार; हे प्रद्युम्ना, हे अनिरुद्धा, हे भगवंत, तुला प्रणाम। हे नारायण-ऋषी, हे महात्मा पुरुषा, हे विश्वेश्वरा, हे विश्वस्वरूपा, हे सर्वभूतांच्या अंतरात्म्या—तुला नमस्कार।
Verse 30
नमस्ते वासुदेवाय नम: सङ्कर्षणाय च । प्रद्युम्नायानिरुद्धाय तुभ्यं भगवते नम: ॥ २९ ॥ नारायणाय ऋषये पुरुषाय महात्मने । विश्वेश्वराय विश्वाय सर्वभूतात्मने नम: ॥ ३० ॥
हे परमेश्वर वासुदेव, तुला नमस्कार; तसेच तुझ्या संकर्षण, प्रद्युम्न आणि अनिरुद्ध या रूपांना नमस्कार. हे भगवन्, तुला वारंवार प्रणाम. हे नारायण-ऋषि, हे महापुरुष, हे विश्वेश्वर, हे विश्वस्वरूप, हे सर्वभूतांच्या अंतरात्म्या—तुला नमः।
Verse 31
इति द्वापर उर्वीश स्तुवन्ति जगदीश्वरम् । नानातन्त्रविधानेन कलावपि तथा शृणु ॥ ३१ ॥
हे उर्वीश राजन्! अशा प्रकारे द्वापरयुगात लोक जगदीश्वराची स्तुती करीत. आणि कलियुगातही विविध शास्त्रीय तंत्र-विधींनुसार लोक भगवानाची उपासना करतात—आता हे माझ्याकडून ऐका.
Verse 32
कृष्णवर्णं त्विषाकृष्णं साङ्गोपाङ्गास्त्रपार्षदम् । यज्ञै: सङ्कीर्तनप्रायैर्यजन्ति हि सुमेधस: ॥ ३२ ॥
कलियुगात सुमेधावी लोक मुख्यतः संकीर्तन-यज्ञाने त्या अवताराची उपासना करतात, जो सदैव कृष्ण-नामाचे गान करतो. तो कृष्णवर्ण आहे, पण त्याची कांति श्याम नाही; तो स्वयं कृष्णच आहे. तो अंग-उपांग, अस्त्र आणि पार्षदांसह प्रकट होतो.
Verse 33
ध्येयं सदा परिभवघ्नमभीष्टदोहं तीर्थास्पदं शिवविरिञ्चिनुतं शरण्यम् । भृत्यार्तिहं प्रणतपाल भवाब्धिपोतं वन्दे महापुरुष ते चरणारविन्दम् ॥ ३३ ॥
हे प्रभो, तू महापुरुष आहेस; मी तुझ्या चरणारविंदांना वंदन करतो—तेच सदैव ध्येय आहेत. ते भौतिक जीवनातील अपमान व क्लेश नष्ट करतात आणि जीवाची परम अभिलाषा—शुद्ध प्रेमभक्ती—दान करतात. ते सर्व तीर्थांचे आश्रय, भक्तिमार्गातील साधूंचे आधार, आणि शिव-ब्रह्मादि देवांनी पूजिलेले आहेत. तू प्रणतांचे रक्षण करतोस, सेवकांची वेदना हरतोस; तुझे चरण जन्म-मृत्यू-सागर पार करणारी नौका आहेत.
Verse 34
त्यक्त्वा सुदुस्त्यजसुरेप्सितराज्यलक्ष्मीं धर्मिष्ठ आर्यवचसा यदगादरण्यम् । मायामृगं दयितयेप्सितमन्वधावद् वन्दे महापुरुष ते चरणारविन्दम् ॥ ३४ ॥
हे महापुरुष! मी तुझ्या चरणारविंदांना वंदन करतो. तू ती राज्यलक्ष्मी व ऐश्वर्य सोडलेस, जे सोडणे अत्यंत कठीण आहे आणि ज्याची देवताही इच्छा करतात. धर्मनिष्ठ राहून तू आर्य (ब्राह्मण) वचन/शाप पाळून अरण्यात गेलास. करुणेने तू मायामृगाच्या मागे धावणाऱ्या पतित जीवांचा पाठपुरावा केलास, आणि त्याच वेळी तुझ्या प्रिय अभिलषित—श्यामसुंदर—चा शोधही घेतलास.
Verse 35
एवं युगानुरूपाभ्यां भगवान् युगवर्तिभि: । मनुजैरिज्यते राजन् श्रेयसामीश्वरोहरि: ॥ ३५ ॥
हे राजन्, प्रत्येक युगात भगवान् हरि युगानुरूप नाम-रूपांनी प्रकट होतो; विवेकी मनुष्य त्याच रूप-नामांचे पूजन करतात, कारण तोच सर्व श्रेयांचा दाता आहे।
Verse 36
कलिं सभाजयन्त्यार्या गुणज्ञा: सारभागिन: । यत्र सङ्कीर्तनेनैव सर्वस्वार्थोऽभिलभ्यते ॥ ३६ ॥
गुणज्ञ व सारग्राही आर्यजन कलियुगाचा सन्मान करतात; कारण या युगात केवळ संकीर्तनानेच जीवनाचा सर्वश्रेष्ठ हेतू सहज मिळतो।
Verse 37
न ह्यत: परमो लाभो देहिनां भ्राम्यतामिह । यतो विन्देत परमां शान्तिं नश्यति संसृति: ॥ ३७ ॥
या जगात भटकणाऱ्या देहधारी जीवांसाठी याहून मोठा लाभ नाही—भगवंताचे संकीर्तन; त्याने परम शांती मिळते आणि जन्म-मृत्यूची संसृती नष्ट होते।
Verse 38
कृतादिषु प्रजा राजन् कलाविच्छन्ति सम्भवम् । कलौ खलु भविष्यन्ति नारायणपरायणा: । क्वचित् क्वचिन्महाराज द्रविडेषु च भूरिश: ॥ ३८ ॥ ताम्रपर्णी नदी यत्र कृतमाला पयस्विनी । कावेरी च महापुण्या प्रतीची च महानदी ॥ ३९ ॥ ये पिबन्ति जलं तासां मनुजा मनुजेश्वर । प्रायो भक्ता भगवति वासुदेवेऽमलाशया: ॥ ४० ॥
हे राजन्, कृतादि युगांतील प्रजा कलियुगात जन्म घ्यावा अशी इच्छा करतात; कारण कलियुगात नारायणपरायण भक्त होतील—ते अनेक ठिकाणी असतील, पण द्रविड देशात विशेषतः अधिक असतील।
Verse 39
कृतादिषु प्रजा राजन् कलाविच्छन्ति सम्भवम् । कलौ खलु भविष्यन्ति नारायणपरायणा: । क्वचित् क्वचिन्महाराज द्रविडेषु च भूरिश: ॥ ३८ ॥ ताम्रपर्णी नदी यत्र कृतमाला पयस्विनी । कावेरी च महापुण्या प्रतीची च महानदी ॥ ३९ ॥ ये पिबन्ति जलं तासां मनुजा मनुजेश्वर । प्रायो भक्ता भगवति वासुदेवेऽमलाशया: ॥ ४० ॥
जिथे ताम्रपर्णी, कृतमाला, पयस्विनी, महापुण्य कावेरी आणि प्रतीची ही महानदी वाहते.
Verse 40
कृतादिषु प्रजा राजन् कलाविच्छन्ति सम्भवम् । कलौ खलु भविष्यन्ति नारायणपरायणा: । क्वचित् क्वचिन्महाराज द्रविडेषु च भूरिश: ॥ ३८ ॥ ताम्रपर्णी नदी यत्र कृतमाला पयस्विनी । कावेरी च महापुण्या प्रतीची च महानदी ॥ ३९ ॥ ये पिबन्ति जलं तासां मनुजा मनुजेश्वर । प्रायो भक्ता भगवति वासुदेवेऽमलाशया: ॥ ४० ॥
हे राजन्, कृतयुगादी युगांतील प्रजा कलियुगात जन्म घ्यावयास उत्सुक असतात; कारण कलियुगात नारायणपरायण अनेक भक्त होतील, विशेषतः द्रविडदेशात. ताम्रपर्णी, कृतमाला, पयस्विनी, परमपुण्य कावेरी व प्रतीची महानदी अशा पवित्र नद्यांचे जल पिणारे मनुष्य बहुधा वासुदेवाचे निर्मळहृदय भक्त असतात।
Verse 41
देवर्षिभूताप्तनृणां पितृणां न किङ्करो नायमृणी च राजन् । सर्वात्मना य: शरणं शरण्यं गतो मुकुन्दं परिहृत्य कर्तम् ॥ ४१ ॥
हे राजन्, ज्याने सर्व भौतिक कर्तव्ये सोडून सर्वशरण्य मुकुंदाच्या चरणकमलांचा पूर्ण आश्रय घेतला आहे, तो देव, ऋषी, प्राणी, आप्त, मनुष्य किंवा पितर यांचा ना दास राहतो ना ऋणी. कारण हे सर्व भगवंताचे अंश आहेत; म्हणून प्रभूसेवेत शरण गेलेल्याला वेगळे करून त्यांची सेवा करण्याची गरज नाही।
Verse 42
स्वपादमूलं भजत: प्रियस्य त्यक्तान्यभावस्य हरि: परेश: । विकर्म यच्चोत्पतितं कथञ्चिद् धुनोति सर्वं हृदि सन्निविष्ट: ॥ ४२ ॥
जो सर्व अन्य आसक्ती सोडून प्रिय भक्ताप्रमाणे परमेश्वर हरिच्या चरणमूळाचे भजन करतो, तो प्रभूला अत्यंत प्रिय असतो. असा शरणागत कधी अनवधानाने पापकर्मात पडला तरी, सर्वांच्या हृदयात वसलेला भगवान तत्क्षणी त्या पापाची प्रतिक्रिया दूर करतो।
Verse 43
श्रीनारद उवाच धर्मान् भागवतानित्थं श्रुत्वाथ मिथिलेश्वर: । जायन्तेयान् मुनीन् प्रीत: सोपाध्यायो ह्यपूजयत् ॥ ४३ ॥
श्री नारद म्हणाले—अशा प्रकारे भागवतधर्माचे तत्त्व ऐकून मिथिलाधिपती राजा निमि अत्यंत प्रसन्न झाला आणि यज्ञाचार्यांसह जयन्तीचे पुत्र असलेल्या मुनींचे विधिपूर्वक पूजन केले।
Verse 44
ततोऽन्तर्दधिरे सिद्धा: सर्वलोकस्य पश्यत: । राजा धर्मानुपातिष्ठन्नवाप परमां गतिम् ॥ ४४ ॥
त्यानंतर ते सिद्ध मुनी सर्वांच्या डोळ्यांसमोर अंतर्धान पावले. राजा निमिने त्यांच्याकडून शिकलेल्या धर्मतत्त्वांचे श्रद्धेने आचरण केले आणि अशा रीतीने परम गती—भगवत्प्राप्ती—साधली।
Verse 45
त्वमप्येतान् महाभाग धर्मान् भागवतान् श्रुतान् । आस्थित: श्रद्धया युक्तो नि:सङ्गो यास्यसे परम् ॥ ४५ ॥
हे महाभाग वसुदेव, तू ऐकलेले भागवतधर्म श्रद्धेने आचर; संगत्यागी होऊन तू परम पदाला पोहोचशील।
Verse 46
युवयो: खलु दम्पत्योर्यशसा पूरितं जगत् । पुत्रतामगमद् यद् वां भगवानीश्वरोहरि: ॥ ४६ ॥
तुमच्या दांपत्याच्या कीर्तीने खरोखर जग भरून गेले आहे, कारण भगवान ईश्वर हरि तुमच्या पुत्ररूपाने प्रकट झाले।
Verse 47
दर्शनालिङ्गनालापै: शयनासनभोजनै: । आत्मा वां पावित: कृष्णे पुत्रस्नेहं प्रकुर्वतो: ॥ ४७ ॥
कृष्णाला पुत्र मानून तुम्ही जे पुत्रस्नेह केले—दर्शन, आलिंगन, संवाद, एकत्र शयन-आसन व भोजन—या स्नेहमय सान्निध्याने तुमची अंतःकरणे पूर्ण पवित्र झाली आहेत; तुम्ही सिद्ध आहात।
Verse 48
वैरेण यं नृपतय: शिशुपालपौण्ड्र- शाल्वादयो गतिविलासविलोकनाद्यै: । ध्यायन्त आकृतधिय: शयनासनादौ तत्साम्यमापुरनुरक्तधियां पुन: किम् ॥ ४८ ॥
शिशुपाल, पौंड्रक, शाल्व इत्यादी वैरी राजेही शयन-आसनादि अवस्थेत कृष्णाची चाल, क्रीडा, भक्तांवरील प्रेमदृष्टी इत्यादींचे ईर्ष्येने ध्यान करीत; अशा रीतीने कृष्णात सतत तल्लीन होऊन त्यांनीही प्रभूच्या धामात मुक्ती मिळवली. मग प्रेमयुक्त अनुकूल भावाने सदैव कृष्णावर मन स्थिर करणाऱ्यांना कोणते वरदान मिळेल, ते काय सांगावे!
Verse 49
मापत्यबुद्धिमकृथा: कृष्णे सर्वात्मनीश्वरे । मायामनुष्यभावेन गूढैश्वर्ये परेऽव्यये ॥ ४९ ॥
कृष्णाला साधा बालक समजू नका; तो सर्वात्मा, अव्यय, परमेश्वर भगवान आहे. मायेने मनुष्यभाव धारण करून त्याने आपले अचिंत्य ऐश्वर्य गुप्त ठेवले आहे।
Verse 50
भूभारासुरराजन्यहन्तवे गुप्तये सताम् । अवतीर्णस्य निर्वृत्यै यशो लोके वितन्यते ॥ ५० ॥
पृथ्वीवर भार झालेले असुरी राजे नष्ट करण्यासाठी आणि सत्पुरुष भक्तांचे रक्षण करण्यासाठी भगवान अवतरले. त्यांच्या कृपेने दुष्ट व भक्त—दोघांनाही मोक्ष मिळतो; म्हणून त्यांचे दिव्य यश सर्व लोकांत पसरले आहे.
Verse 51
श्रीशुक उवाच एतच्छ्रुत्वा महाभागो वसुदेवोऽतिविस्मित: । देवकी च महाभागा जहतुर्मोहमात्मन: ॥ ५१ ॥
श्रीशुकदेव गोस्वामी म्हणाले—हे ऐकून महाभाग्यवान वसुदेव अत्यंत विस्मित झाले. तसेच महाभागा देवकीसह त्या दोघांनीही अंतःकरणात आलेला मोह व चिंता सोडून दिली.
Verse 52
इतिहासमिमं पुण्यं धारयेद् य: समाहित: । स विधूयेह शमलं ब्रह्मभूयाय कल्पते ॥ ५२ ॥
जो कोणी एकाग्रचित्ताने हा पुण्य इतिहास धारण व मनन करतो, तो याच जन्मात सर्व मलिनता झटकून शुद्ध होतो आणि ब्रह्मभावाच्या परम सिद्धीस पात्र ठरतो.
Frequently Asked Questions
Because the chapter targets karma-kāṇḍa pursued under rajas for pride, lust, and violence—where sacrifice becomes a tool for sense-gratification and demigod-appeasement rather than a purification meant to culminate in Hari-bhakti. The Vedic allowances (marriage, sacrificial meat, ritual wine) are framed as regulated concessions designed to lead to renunciation (nivṛtti) and devotion, not as independent goals.
It presents a yuga-wise progression: Satya-yuga emphasizes meditation and sense-control with the Lord described as white and ascetic; Tretā-yuga emphasizes yajña taught in the three Vedas with the Lord described as red and sacrificially equipped; Dvāpara-yuga emphasizes regulated arcana honoring the Lord as a royal person, integrating Vedic and tantric prescriptions with the Lord described as dark-blue with ornaments and weapons; Kali-yuga emphasizes saṅkīrtana—congregational chanting of Kṛṣṇa’s names—as the most accessible means to perfection.
The verse describes an incarnation who promotes congregational chanting of Kṛṣṇa’s names, is Kṛṣṇa Himself though not blackish in complexion, and is accompanied by associates and confidential companions. In the Gauḍīya Vaiṣṇava reading, this is understood as Śrī Caitanya Mahāprabhu, the yuga-avatāra who inaugurates the saṅkīrtana movement.
It means that when one takes exclusive shelter of Mukunda and serves Him directly, one fulfills the ultimate obligation to all beings because all are parts of the Supreme. Thus separate, independent servicing of demigods, forefathers, or social claims is no longer binding as a debt; devotion to the Lord becomes the integrating fulfillment of duties.