Adhyaya 31

Verse 1

श्रीशुक उवाच अथ तत्रागमद् ब्रह्मा भवान्या च समं भव: । महेन्द्रप्रमुखा देवा मुनय: सप्रजेश्वरा: ॥ १ ॥

श्रीशुकदेव गोस्वामी म्हणाले—त्यानंतर प्रभास येथे ब्रह्मदेव आले; त्यांच्या सोबत भगवान शंकर व माता भवानीही होत्या. इंद्रप्रमुख देवता आणि प्रजापतींसह मुनीगण तेथे आले.

Verse 2

पितर: सिद्धगन्धर्वा विद्याधरमहोरगा: । चारणा यक्षरक्षांसि किन्नराप्सरसो द्विजा: ॥ २ ॥ द्रष्टुकामा भगवतो निर्याणं परमोत्सुका: । गायन्तश्च गृणन्तश्च शौरे: कर्माणि जन्म च ॥ ३ ॥

पितर, सिद्ध, गंधर्व, विद्याधर व महोरग; तसेच चारण, यक्ष, राक्षस, किन्नर, अप्सरा आणि गरुडाचे बंधूही आले. भगवंतांचे प्रस्थान पाहण्यास ते अत्यंत उत्सुक होते आणि येताना शौरी (श्रीकृष्ण) यांचा जन्म व लीला गात-गुणगान करत होते।

Verse 3

पितर: सिद्धगन्धर्वा विद्याधरमहोरगा: । चारणा यक्षरक्षांसि किन्नराप्सरसो द्विजा: ॥ २ ॥ द्रष्टुकामा भगवतो निर्याणं परमोत्सुका: । गायन्तश्च गृणन्तश्च शौरे: कर्माणि जन्म च ॥ ३ ॥

पितर, सिद्ध, गंधर्व, विद्याधर व महोरग; तसेच चारण, यक्ष, राक्षस, किन्नर, अप्सरा आणि गरुडाचे बंधूही आले. भगवंतांचे प्रस्थान पाहण्यास ते अत्यंत उत्सुक होते आणि येताना शौरी (श्रीकृष्ण) यांचा जन्म व लीला गात-गुणगान करत होते।

Verse 4

ववृषु: पुष्पवर्षाणि विमानावलिभिर्नभ: । कुर्वन्त: सङ्कुलं राजन् भक्त्या परमया युता: ॥ ४ ॥

हे राजन्, असंख्य विमानांनी आकाश दाट करून, परम भक्तीने युक्त होऊन त्यांनी पुष्पवृष्टी केली।

Verse 5

भगवान् पितामहं वीक्ष्य विभूतीरात्मनो विभु: । संयोज्यात्मनि चात्मानं पद्मनेत्रे न्यमीलयत् ॥ ५ ॥

सर्वशक्तिमान भगवान् विभूंनी पितामह ब्रह्मा व इतर देव—जे त्याच्या विभूती आहेत—यांना पाहून, मन आत्म्यातच एकाग्र करून कमलनयन मिटले।

Verse 6

लोकाभिरामां स्वतनुं धारणाध्यानमङ्गलम् । योगधारणयाग्नेय्यादग्ध्वा धामाविशत् स्वकम् ॥ ६ ॥

सर्व लोकांना रम्य अशी आपली दिव्य तनु—जी ध्यान-धारणेचे मंगल आहे—तिला योगाच्या आग्नेयी धारणेने दग्ध न करता, भगवान् कृष्ण आपल्या निजधामात प्रविष्ट झाले।

Verse 7

दिवि दुन्दुभयो नेदु: पेतु: सुमनसश्च खात् । सत्यं धर्मो धृतिर्भूमे: कीर्ति: श्रीश्चानु तं ययु: ॥ ७ ॥

श्रीकृष्ण पृथ्वीवरून निघताच सत्य, धर्म, धैर्य, कीर्ती आणि श्री (लक्ष्मी)ही त्यांच्या मागोमाग गेले। आकाशात दुंदुभी निनादल्या आणि पुष्पवृष्टी झाली।

Verse 8

देवादयो ब्रह्ममुख्या न विशन्तं स्वधामनि । अविज्ञातगतिं कृष्णं दद‍ृशुश्चातिविस्मिता: ॥ ८ ॥

ब्रह्मा आदी बहुतेक देव व उच्च सत्त्वांना कृष्णाची गती अज्ञात असल्याने, तो स्वधामात प्रवेश करताना दिसला नाही; पण काहींनी दर्शन घेतले आणि ते अत्यंत विस्मित झाले।

Verse 9

सौदामन्या यथाक्लाशे यान्त्या हित्वाभ्रमण्डलम् । गतिर्न लक्ष्यते मर्त्यैस्तथा कृष्णस्य दैवतै: ॥ ९ ॥

जशी मेघमंडल सोडून जाणाऱ्या विजेची वाट मर्त्यांना कळत नाही, तशीच कृष्ण स्वधामाकडे जाताना त्यांची गती देवतांनाही कळली नाही।

Verse 10

ब्रह्मरुद्रादयस्ते तु द‍ृष्ट्वा योगगतिं हरे: । विस्मितास्तां प्रशंसन्त: स्वं स्वं लोकं ययुस्तदा ॥ १० ॥

ब्रह्मा, रुद्र इत्यादी देवांनी हरिची योगगती पाहून विस्मय मानला. त्यांनी प्रभूच्या मायाशक्तीची स्तुती केली आणि मग आपापल्या लोकांना परत गेले.

Verse 11

राजन् परस्य तनुभृज्जननाप्ययेहा मायाविडम्बनमवेहि यथा नटस्य । सृष्ट्वात्मनेदमनुविश्य विहृत्य चान्ते संहृत्य चात्ममहिनोपरत: स आस्ते ॥ ११ ॥

हे राजन्, परब्रह्म भगवंताचे देहधारी जीवांसारखे प्रकटणे व लोप पावणे हे नटाच्या अभिनयाप्रमाणे मायाविलास आहे. तो जग निर्माण करून त्यात प्रवेश करतो, काही काळ लीला करतो, शेवटी संहार करून आपल्या स्वमहिमेत स्थित राहतो.

Verse 12

मर्त्येन यो गुरुसुतं यमलोकनीतं त्वां चानयच्छरणद: परमास्‍त्रदग्धम् । जिग्येऽन्तकान्तकमपीशमसावनीश: किं स्वावने स्वरनयन्मृगयुं सदेहम् ॥ १२ ॥

ज्याने यमलोकात नेलेल्या गुरु-पुत्राला त्याच देहासह परत आणले, आणि आश्रयदाता होऊन अश्वत्थामाच्या ब्रह्मास्त्राने दग्ध झालेल्या तुलाही वाचवले—ज्याने यमदूतांचा संहारक शिवालाही युद्धात जिंकले, आणि शिकारी जरा याला देहासह वैकुंठाला पाठवले—तो आपल्या स्वस्वरूपाचे रक्षण करू शकणार नाही, हे कसे?

Verse 13

तथाप्यशेषस्थितिसम्भवाप्यये- ष्वनन्यहेतुर्यदशेषशक्तिधृक् । नैच्छत् प्रणेतुं वपुरत्र शेषितं मर्त्येन किं स्वस्थगतिं प्रदर्शयन् ॥ १३ ॥

जरी अनंत शक्तीधारी श्रीकृष्ण असंख्य जीवांच्या सृष्टी-स्थिती-प्रलयाचे एकमेव कारण आहेत, तरीही त्यांनी या जगात आपले शरीर अधिक काळ ठेवण्याची इच्छा केली नाही. त्यांनी आत्मनिष्ठांची परम गती दाखवली आणि हा मर्त्यलोक स्वभावतः निःसार आहे हेही प्रकट केले.

Verse 14

य एतां प्रातरुत्थाय कृष्णस्य पदवीं पराम् । प्रयत: कीर्तयेद् भक्त्या तामेवाप्नोत्यनुत्तमाम् ॥ १४ ॥

जो मनुष्य पहाटे उठून संयमाने भक्तिभावाने श्रीकृष्णाच्या परम पदवीचे—त्यांच्या दिव्य प्रयाणाचे व स्वधाम-प्रत्यावर्तनाचे—कीर्तन करतो, तो निश्चयच तीच अनुत्तम परम गती प्राप्त करतो.

Verse 15

दारुको द्वारकामेत्य वसुदेवोग्रसेनयो: । पतित्वा चरणावस्रैर्न्यषिञ्चत् कृष्णविच्युत: ॥ १५ ॥

दारुक द्वारकेत येऊन वसुदेव व उग्रसेन यांच्या चरणांवर कोसळला आणि श्रीकृष्ण-वियोगाने विलाप करत अश्रूंनी त्यांचे चरण भिजविले।

Verse 16

कथयामास निधनं वृष्णीनां कृत्‍स्‍नशो नृप । तच्छ्रुत्वोद्विग्नहृदया जना: शोकविर्मूर्च्छिता: ॥ १६ ॥ तत्र स्म त्वरिता जग्मु: कृष्णविश्लेषविह्वला: । व्यसव: शेरते यत्र ज्ञातयो घ्नन्त आननम् ॥ १७ ॥

हे नृपा! दारुकाने वृष्णींच्या सर्वनाशाची कथा सांगितली. ते ऐकून लोकांचे हृदय व्याकुळ झाले आणि शोकाने ते स्तब्ध, मूर्च्छितप्राय झाले।

Verse 17

कथयामास निधनं वृष्णीनां कृत्‍स्‍नशो नृप । तच्छ्रुत्वोद्विग्नहृदया जना: शोकविर्मूर्च्छिता: ॥ १६ ॥ तत्र स्म त्वरिता जग्मु: कृष्णविश्लेषविह्वला: । व्यसव: शेरते यत्र ज्ञातयो घ्नन्त आननम् ॥ १७ ॥

श्रीकृष्ण-वियोगाने व्याकुळ झालेले ते लोक धावत तिथे गेले, जिथे त्यांचे आप्त मृत पडले होते; आणि शोकाने स्वतःच्या मुखावर प्रहार करीत होते।

Verse 18

देवकी रोहिणी चैव वसुदेवस्तथा सुतौ । कृष्णरामावपश्यन्त: शोकार्ता विजहु: स्मृतिम् ॥ १८ ॥

देवकी, रोहिणी आणि वसुदेव यांनी आपले पुत्र श्रीकृष्ण व बलराम दिसत नाहीत असे पाहून शोकाने व्याकुळ होऊन शुद्ध हरपली।

Verse 19

प्राणांश्च विजहुस्तत्र भगवद्विरहातुरा: । उपगुह्य पतींस्तात चितामारुरुहु: स्‍त्रिय: ॥ १९ ॥

भगवंतांच्या विरहाने व्याकुळ होऊन तिथेच त्यांच्या माता-पित्यांनी प्राण सोडले. हे तात परीक्षित! मग यादवांच्या स्त्रिया मृत पतींना आलिंगन देऊन चितांवर चढल्या।

Verse 20

रामपत्न्‍यश्च तद्देहमुपगुह्याग्निमाविशन् । वसुदेवपत्न्‍यस्तद्गात्रं प्रद्युम्नादीन् हरे: स्‍नुषा: । कृष्णपत्न्‍योऽविशन्नग्निं रुक्‍मिण्याद्यास्तदात्मिका: ॥ २० ॥

बलरामांच्या पत्न्यांनी त्यांचे देह आलिंगून चिताग्नीत प्रवेश केला. वसुदेवांच्या पत्न्याही त्यांच्या दाहाग्नीत जाऊन त्यांच्या अंगांना बिलगल्या. हरिच्या सूनांनी—प्रद्युम्नादी पतींच्या—आपापल्या पतींच्या चितेत प्रवेश केला. आणि श्रीकृष्णांच्या रुक्मिणी आदी पत्न्या, ज्यांचे अंतःकरण पूर्णपणे त्यांच्यात एकरूप होते, त्यांच्या अग्नीत विलीन झाल्या.

Verse 21

अर्जुन: प्रेयस: सख्यु: कृष्णस्य विरहातुर: । आत्मानं सान्त्वयामास कृष्णगीतै: सदुक्तिभि: ॥ २१ ॥

प्रियतम सखा श्रीकृष्णांच्या विरहाने अर्जुन अत्यंत व्याकुळ झाला; पण भगवंतांनी त्याला गायलेल्या दिव्य उपदेशवचनांचे स्मरण करून त्याने स्वतःला धीर दिला.

Verse 22

बन्धूनां नष्टगोत्राणामर्जुन: साम्परायिकम् । हतानां कारयामास यथावदनुपूर्वश: ॥ २२ ॥

ज्यांच्या कुळात पुरुष वंशधर उरला नव्हता अशा मृतांसाठी अर्जुनाने विधिपूर्वक अंत्येष्टीकर्म करविले. त्याने यादवांसाठी एकामागून एक आवश्यक संस्कार यथाविधी पार पाडले.

Verse 23

द्वारकां हरिणा त्यक्तां समुद्रोऽप्लावयत् क्षणात् । वर्जयित्वा महाराज श्रीमद्भ‍गवदालयम् ॥ २३ ॥

हे महाराज! हरि भगवानांनी द्वारका सोडताच समुद्राने क्षणात सर्व बाजूंनी ती नगरी बुडवली; फक्त श्रीभगवंतांचे दिव्य निवासस्थान वगळून।

Verse 24

नित्यं सन्निहितस्तत्र भगवान् मधुसूदन: । स्मृत्याशेषाशुभहरं सर्वमङ्गलमङ्गलम् ॥ २४ ॥

भगवान मधुसूदन तेथे द्वारकेत नित्य सन्निध आहेत. ते सर्व मंगलांमध्ये परम मंगल आहे; त्याचे स्मरणमात्र सर्व अशुभ व मलिनता दूर करते.

Verse 25

स्‍त्रीबालवृद्धानादाय हतशेषान् धनञ्जय: । इन्द्रप्रस्थं समावेश्य वज्रं तत्राभ्यषेचयत् ॥ २५ ॥

धनंजय अर्जुनाने यादववंशातील उरलेले स्त्री, बालक व वृद्ध यांना घेऊन इंद्रप्रस्थास नेले आणि तेथे वज्राचा यादवांचा राजा म्हणून अभिषेक केला।

Verse 26

श्रुत्वा सुहृद्वधं राजन्नर्जुनात्ते पितामहा: । त्वां तु वंशधरं कृत्वा जग्मु: सर्वे महापथम् ॥ २६ ॥

हे राजन्, अर्जुनाकडून आपल्या प्रिय मित्राच्या वधाची वार्ता ऐकून तुमच्या पितामहांनी तुला वंशधारक करून नेमले आणि मग सर्वजण महापथास—देहत्यागाच्या तयारीसाठी—निघून गेले।

Verse 27

य एतद् देवदेवस्य विष्णो: कर्माणि जन्म च । कीर्तयेच्छ्रद्धया मर्त्य: सर्वपापै: प्रमुच्यते ॥ २७ ॥

जो मनुष्य श्रद्धेने देवदेव भगवान विष्णूचे जन्म व कर्म यांचे कीर्तन करतो, तो सर्व पापांतून मुक्त होतो।

Verse 28

इत्थं हरेर्भगवतो रुचिरावतार- वीर्याणि बालचरितानि च शन्तमानि । अन्यत्र चेह च श्रुतानि गृणन् मनुष्यो भक्तिं परां परमहंसगतौ लभेत ॥ २८ ॥ कलेर्दोषनिधे राजन्नस्ति ह्येको महान् गुण: । कीर्तनादेव कृष्णस्य मुक्तसङ्ग: परं व्रजेत् ॥ ५१ ॥

अशा रीतीने भगवान हरि श्रीकृष्णांचे मनोहर अवतार-पराक्रम आणि शांती देणारी बाललीला श्रीमद्भागवतात व अन्य शास्त्रांत वर्णिली आहे. जो मनुष्य ती स्पष्टपणे गातो व स्मरतो, तो परमहंसांच्या ध्येयस्थानी असलेल्या श्रीकृष्णाच्या परम भक्तीला प्राप्त होतो. हे राजन्, कलियुग दोषांचा खजिना आहे; तरी एक महान गुण आहे—केवळ कृष्णकीर्तनाने संगमुक्त होऊन परम गती मिळते।