Adhyaya 3

Verse 1

श्रीराजोवाच परस्य विष्णोरीशस्य मायिनामपि मोहिनीम् । मायां वेदितुमिच्छामो भगवन्तो ब्रुवन्तु न: ॥ १ ॥

राजा निमी म्हणाला: हे भगवंतजन! आम्हाला परमेश्वर श्रीविष्णूची ती माया जाणून घ्यायची आहे जी मोठमोठ्या योगींनाही मोहात पाडते. कृपा करून आपण आम्हाला सांगावे।

Verse 2

नानुतृप्ये जुषन्युष्मद्वचोहरिकथामृतम् । संसारतापनिस्तप्तो मर्त्यस्तत्तापभेषजम् ॥ २ ॥

तुमच्या वचनांतून येणारे हरिकथामृत मी पितो, तरीही तृप्त होत नाही. कारण मी संसारतापाने होरपळलेला मर्त्य आहे; ही हरिकथा त्या तापाची खरी औषधी आहे।

Verse 3

श्रीअन्तरीक्ष उवाच एभिर्भूतानि भूतात्मा महाभूतैर्महाभुज । ससर्जोच्चावचान्याद्य: स्वमात्रात्मप्रसिद्धये ॥ ३ ॥

श्री अन्तरीक्ष म्हणाले—हे महाबाहु राजन्, महाभूतांना प्रवर्तित करून आद्य सर्वभूतात्म्याने उच्च-नीच योनींतील जीवांची सृष्टी केली, जेणेकरून ते इच्छेनुसार भोग किंवा मोक्षाचा मार्ग धरतील।

Verse 4

एवं सृष्टानि भूतानि प्रविष्ट: पञ्चधातुभि: । एकधा दशधात्मानं विभजन्जुषते गुणान् ॥ ४ ॥

अशा रीतीने सृष्टीत झालेल्या देहांत परमात्मा पंचधातूंनी प्रवेश करून मन व इंद्रिये प्रवर्तित करतो; आणि एक असूनही आत्म्याला जणू दहाप्रकारे विभागून जीवाला गुणांकडे आसक्त करतो।

Verse 5

गुणैर्गुणान्स भुञ्जान आत्मप्रद्योतितै: प्रभु: । मन्यमान इदं सृष्टमात्मानमिह सज्जते ॥ ५ ॥

परमात्म्याने प्रकाशित केलेल्या इंद्रियांद्वारे जीव त्रिगुणमय विषयांचा भोग करू पाहतो. त्यामुळे तो सृष्टीतला देहच ‘मी’ मानून अजन्मा नित्य आत्म्याला देहात गुंतवतो आणि प्रभूच्या मायेत अडकतो।

Verse 6

कर्माणि कर्मभि: कुर्वन्सनिमित्तानि देहभृत् । तत्तत्कर्मफलं गृह्णन्भ्रमतीह सुखेतरम् ॥ ६ ॥

देहधारी जीव खोलवर वासनांनी प्रेरित होऊन इंद्रियांना कर्मांत गुंतवतो; आणि त्या कर्मांचे फळ भोगत या जगात तथाकथित सुख-दुःखात भटकत राहतो।

Verse 7

इत्थं कर्मगतीर्गच्छन्बह्वभद्रवहा: पुमान् । आभूतसम्प्लवात्सर्गप्रलयावश्न‍ुतेऽवश: ॥ ७ ॥

अशा प्रकारे कर्मगतीत चालणारा पुरुष अनेक अनिष्टे वाहत राहतो; आणि स्वतःच्या कर्मफळांनी विवश होऊन सृष्टीच्या आरंभापासून महाप्रलयापर्यंत पुन्हा पुन्हा जन्म-मृत्यू भोगतो।

Verse 8

धातूपप्लव आसन्ने व्यक्तं द्रव्यगुणात्मकम् । अनादिनिधन: कालो ह्यव्यक्तायापकर्षति ॥ ८ ॥

जेव्हा भौतिक तत्त्वांचा प्रलय जवळ येतो, तेव्हा भगवान् अनादि-अनंत कालस्वरूपाने स्थूल-सूक्ष्म गुणात्मक प्रकट विश्व आवरून अव्यक्तात लीन करतात।

Verse 9

शतवर्षा ह्यनावृष्टिर्भविष्यत्युल्बणा भुवि । तत्कालोपचितोष्णार्को लोकांस्त्रीन्प्रतपिष्यति ॥ ९ ॥

प्रलय जवळ येताना पृथ्वीवर शंभर वर्षे भयंकर अनावृष्टी होते. त्या काळी सूर्याचा उष्णताप क्रमशः वाढून त्रैलोक्याला दारुणपणे तापवू लागतो.

Verse 10

पातालतलमारभ्य सङ्कर्षणमुखानल: । दहन्नूर्ध्वशिखो विष्वग्वर्धते वायुनेरित: ॥ १० ॥

पाताळलोकापासून भगवान् संकर्षणाच्या मुखातून अग्नी प्रकट होतो. प्रचंड वाऱ्याने प्रेरित त्याच्या ज्वाळा वर उसळत सर्व दिशांनी सर्व काही जाळीत वाढत जातात.

Verse 11

संवर्तको मेघगणो वर्षति स्म शतं समा: । धाराभिर्हस्तिहस्ताभिर्लीयते सलिले विराट् ॥ ११ ॥

संवर्तक नावाचे मेघगण शंभर वर्षे पाऊस पाडतात. हत्तीच्या सोंडेइतक्या मोठ्या धारांनी कोसळणाऱ्या पावसाने विराट विश्व जलात बुडून जाते.

Verse 12

ततो विराजमुत्सृज्य वैराज: पुरुषो नृप । अव्यक्तं विशते सूक्ष्मं निरिन्धन इवानल: ॥ १२ ॥

मग, हे नृप! विराटरूपाचा आत्मा वैराज पुरुष (ब्रह्मा) आपले विराट शरीर सोडून, इंधन संपलेल्या अग्नीप्रमाणे, सूक्ष्म अव्यक्त प्रकृतीत प्रवेश करतो.

Verse 13

वायुना हृतगन्धा भू: सलिलत्वाय कल्पते । सलिलं तद्‍धृतरसं ज्योतिष्ट्वायोपकल्पते ॥ १३ ॥

वायूने गंधगुण हरिल्याने पृथ्वी जलतत्त्वात रूपांतरित होते; आणि त्याच वायूने जलाचा रसगुण हरिल्यास जल अग्नितत्त्वात लीन होते।

Verse 14

हृतरूपं तु तमसा वायौ ज्योति: प्रलीयते । हृतस्पर्शोऽवकाशेन वायुर्नभसि लीयते । कालात्मना हृतगुणं नभ आत्मनि लीयते ॥ १४ ॥

तमाने रूपगुण हरिल्याने अग्नी वायूत प्रलीन होते. आकाशाच्या प्रभावाने स्पर्शगुण हरिलेला वायू आकाशात लीन होतो. आणि कालरूप परमात्म्याने गुण हरिल्यावर आकाश तामस अहंकारात लीन होते.

Verse 15

इन्द्रियाणि मनो बुद्धि: सह वैकारिकैर्नृप । प्रविशन्ति ह्यहङ्कारं स्वगुणैरहमात्मनि ॥ १५ ॥

हे नृपा! भौतिक इंद्रिये व बुद्धी ज्या रजोगुणी अहंकारातून उत्पन्न झाल्या, त्या आपल्या गुणांसह त्यातच प्रवेश करतात; आणि मन देवतांसह सत्त्वगुणी अहंकारात लीन होते. नंतर सर्व अहंकार आपल्या गुणांसह महत्तत्त्वात विलीन होतो.

Verse 16

एषा माया भगवत: सर्गस्थित्यन्तकारिणी । त्रिवर्णा वर्णितास्माभि: किं भूय: श्रोतुमिच्छसि ॥ १६ ॥

ही भगवंतांची माया आहे, जी सृष्टी, स्थिती आणि प्रलय घडविते. त्रिगुणमयी या मायाचे आम्ही वर्णन केले; आता तुला आणखी काय ऐकायचे आहे?

Verse 17

श्रीराजोवाच यथैतामैश्वरीं मायां दुस्तरामकृतात्मभि: । तरन्त्यञ्ज: स्थूलधियो महर्ष इदमुच्यताम् ॥ १७ ॥

श्रीराजा म्हणाले—हे महर्षी! ज्यांना आत्मसंयम नाही त्यांच्यासाठी जी ईश्वरी माया अत्यंत दुस्तर आहे, ती स्थूलबुद्धी भौतिकवादीही सहज कशी तरून जातो—कृपया हे सांगावे.

Verse 18

श्रीप्रबुद्ध उवाच कर्माण्यारभमाणानां दु:खहत्यै सुखाय च । पश्येत् पाकविपर्यासं मिथुनीचारिणां नृणाम् ॥ १८ ॥

श्रीप्रबुद्ध म्हणाले—स्त्री‑पुरुषाची भूमिका स्वीकारून बद्ध जीव कामसंबंधात एकत्र येतात व दुःख नष्ट करणे आणि सुख वाढवणे यासाठी सतत प्रयत्न करतात; पण परिणाम उलटाच होतो—सुख कमी होत जाते आणि वय वाढताच भौतिक क्लेश वाढतो।

Verse 19

नित्यार्तिदेन वित्तेन दुर्लभेनात्ममृत्युना । गृहापत्याप्तपशुभि: का प्रीति: साधितैश्चलै: ॥ १९ ॥

धन हे सतत दुःख देणारे, मिळवणे कठीण आणि आत्म्यासाठी जणू मृत्यूसमान आहे. अशा चंचल धनावर टिकलेले घर, मुले, आप्त आणि पाळीव पशू—यांत खरी तृप्ती काय? कायमचे सुख कसे मिळेल?

Verse 20

एवं लोकं परं विद्यान्नश्वरं कर्मनिर्मितम् । सतुल्यातिशयध्वंसं यथा मण्डलवर्तिनाम् ॥ २० ॥

तसेच परलोकातील स्वर्गही कर्माने घडलेला नश्वर आहे. तेथे समकक्षांशी स्पर्धा, श्रेष्ठांबद्दल ईर्ष्या आणि पुण्य संपल्यावर स्वर्गसुख नष्ट होईल या भीतीने क्लेश—जसे चक्रवर्ती राजेही शत्रुराजांच्या त्रासामुळे खरे सुख पावत नाहीत।

Verse 21

तस्माद् गुरुं प्रपद्येत जिज्ञासु: श्रेय उत्तमम् । शाब्दे परे च निष्णातं ब्रह्मण्युपशमाश्रयम् ॥ २१ ॥

म्हणून जो उत्तम श्रेय जाणू इच्छितो त्याने दीक्षा घेऊन सद्गुरूंची शरण जावी. खरा गुरु तोच—जो शास्त्रवाणी व परतत्त्वात निष्णात, शास्त्रार्थाचा निश्चय केलेला आणि भगवंताच्या आश्रयाने भौतिक आसक्ती सोडून शांत झालेला असतो।

Verse 22

तत्र भागवतान् धर्मान् शिक्षेद् गुर्वात्मदैवत: । अमाययानुवृत्त्या यैस्तुष्येदात्मात्मदोहरि: ॥ २२ ॥

तेथे शिष्याने गुरूंना आपला प्राण व आराध्य दैवत मानून भागवत‑धर्म म्हणजे शुद्ध भक्तिसेवा शिकावी. कपट न ठेवता श्रद्धेने अनुकूल सेवा करावी, ज्याने सर्वात्मा हरि प्रसन्न होतील; कारण हरि तुष्ट झाल्यावर शुद्ध भक्ताला स्वतःलाच अर्पण करतात।

Verse 23

सर्वतो मनसोऽसङ्गमादौ सङ्गं च साधुषु । दयां मैत्रीं प्रश्रयं च भूतेष्वद्धा यथोचितम् ॥ २३ ॥

खरा शिष्य मनाला सर्व भौतिक आसक्तीपासून अलग करायला शिकतो आणि गुरु व साधु-भक्तांची संगत दृढ करतो. खालच्या स्थितीतीलांवर दया, समकक्षांशी मैत्री, आणि उच्च आध्यात्मिक स्थितीतीलांची नम्र सेवा—असा सर्व जीवांशी योग्य व्यवहार करतो.

Verse 24

शौचं तपस्तितिक्षां च मौनं स्वाध्यायमार्जवम् । ब्रह्मचर्यमहिंसां च समत्वं द्वन्द्वसंज्ञयो: ॥ २४ ॥

गुरुसेवेसाठी शिष्याने शौच, तप, तितिक्षा, मौन, वेदस्वाध्याय, आर्जव, ब्रह्मचर्य, अहिंसा आणि उष्ण-शीत, सुख-दुःख अशा द्वंद्वांत समत्व शिकावे.

Verse 25

सर्वत्रात्मेश्वरान्वीक्षां कैवल्यमनिकेतताम् । विविक्तचीरवसनं सन्तोषं येन केनचित् ॥ २५ ॥

सर्वत्र स्वतःला नित्य चैतन्य आत्मा आणि प्रभूला सर्वनियंता म्हणून पाहत ध्यानाचा अभ्यास करावा. ध्यान वाढवण्यासाठी एकांतस्थानी राहावे व घर-गृहस्थीची मिथ्या आसक्ती सोडावी. नश्वर देहाची सजावट त्यागून टाकाऊ ठिकाणी मिळालेले चिंध्या किंवा वृक्षसाल वस्त्र म्हणून धारण करावे आणि कोणत्याही स्थितीत संतोष शिकावा.

Verse 26

श्रद्धां भागवते शास्त्रेऽनिन्दामन्यत्र चापि हि । मनोवाक्कर्मदण्डं च सत्यं शमदमावपि ॥ २६ ॥

भागवत-शास्त्रावर दृढ श्रद्धा ठेवावी की भगवंताची महिमा सांगणाऱ्या शास्त्रांचे अनुसरण केल्यानेच जीवनातील सर्व सिद्धी मिळते. तसेच इतर शास्त्रांची निंदा करू नये. मन, वाणी व कर्म यांवर कठोर संयम ठेवावा, नेहमी सत्य बोलावे आणि शम-दम आचरावा.

Verse 27

श्रवणं कीर्तनं ध्यानं हरेरद्भ‍ुतकर्मण: । जन्मकर्मगुणानां च तदर्थेऽखिलचेष्टितम् ॥ २७ ॥ इष्टं दत्तं तपो जप्तं वृत्तं यच्चात्मन: प्रियम् । दारान् सुतान् गृहान् प्राणान् यत्परस्मै निवेदनम् ॥ २८ ॥

हरिच्या अद्भुत लीलाकर्मांचे श्रवण, कीर्तन व ध्यान करावे; विशेषतः भगवंताच्या अवतार, कर्म, गुण व नामांत तन्मय व्हावे. या प्रेरणेने दैनंदिन सर्व चेष्टा प्रभूस अर्पण कराव्यात. यज्ञ, दान, तप, जप आणि जे काही धर्मकर्म व प्रिय वस्तू—सर्व भगवंताच्या तुष्टीसाठी निवेदावे; इतकेच नव्हे तर पत्नी, पुत्र, घर आणि प्राणही परम पुरुषाच्या चरणकमलांशी अर्पण करावेत.

Verse 28

श्रवणं कीर्तनं ध्यानं हरेरद्भ‍ुतकर्मण: । जन्मकर्मगुणानां च तदर्थेऽखिलचेष्टितम् ॥ २७ ॥ इष्टं दत्तं तपो जप्तं वृत्तं यच्चात्मन: प्रियम् । दारान् सुतान् गृहान् प्राणान् यत्परस्मै निवेदनम् ॥ २८ ॥

भगवंतांच्या अद्भुत दिव्य कर्मांचे श्रवण, कीर्तन व ध्यान करावे. परम पुरुषोत्तमाच्या अवतार, लीला, गुण आणि पवित्र नामांमध्ये विशेषतः मन एकाग्र करून, आपली सर्व दैनंदिन कर्मेही त्यांना अर्पण-भावाने करावीत. यज्ञ, दान, तप आणि जप केवळ प्रभूच्या संतोषासाठी असावेत; जे मंत्र भगवंताची महिमा गातात तेच जपावेत. जे काही प्रिय व आनंददायी वाटते ते तत्क्षणी परमेश्वराला अर्पण करावे—पत्नी, पुत्र, घर आणि प्राणसुद्धा श्रीभगवंतांच्या चरणकमळांवर समर्पित करावेत.

Verse 29

एवं कृष्णात्मनाथेषु मनुष्येषु च सौहृदम् । परिचर्यां चोभयत्र महत्सु नृषु साधुषु ॥ २९ ॥

जो परम हित इच्छितो, त्याने कृष्णाला जीवनाचा स्वामी मानलेल्या लोकांशी मैत्री वाढवावी. तसेच सर्व जीवांप्रती सेवा-भाव विकसित करावा. विशेषतः मानवजन्म लाभलेल्या लोकांना मदत करावी आणि त्यांतही धर्माचरण स्वीकारणाऱ्यांना. धार्मिकांमध्येही परम पुरुषोत्तमाच्या शुद्ध भक्तांची सेवा विशेष करून करावी.

Verse 30

परस्परानुकथनं पावनं भगवद्यश: । मिथो रतिर्मिथस्तुष्टिर्निवृत्तिर्मिथ आत्मन: ॥ ३० ॥

भक्तांच्या संगतीत परस्पर भगवंताची यशकीर्ती सांगणे अत्यंत पावन आहे. त्यामुळे प्रेमपूर्ण मैत्री वाढते, परस्पर आनंद व समाधान होते. एकमेकांना प्रोत्साहन देत ते इंद्रियभोगाची आसक्ती सोडतात—जी सर्व दुःखांचे कारण आहे.

Verse 31

स्मरन्त: स्मारयन्तश्च मिथोऽघौघहरं हरिम् । भक्त्या सञ्जातया भक्त्या बिभ्रत्युत्पुलकां तनुम् ॥ ३१ ॥

भक्त परस्पर भगवंत हरीची महिमा सतत सांगतात. त्यामुळे ते प्रभूचे निरंतर स्मरण करतात आणि एकमेकांना त्यांचे गुण व लीला आठवण करून देतात. भक्ति-योगाच्या तत्त्वांवरील त्यांच्या भक्तीने अशुभाचा नाश करणारा हरी प्रसन्न होतो. सर्व अडथळे दूर होऊन शुद्ध प्रेम जागृत होते, आणि याच जगात त्यांच्या देहात रोमांच इत्यादी दिव्य आनंदाची लक्षणे प्रकट होतात.

Verse 32

क्व‍‍चिद् रुदन्त्यच्युतचिन्तया क्व‍‍चि- द्धसन्ति नन्दन्ति वदन्त्यलौकिका: । नृत्यन्ति गायन्त्यनुशीलयन्त्यजं भवन्ति तूष्णीं परमेत्य निवृता: ॥ ३२ ॥

प्रेम प्राप्त झाल्यावर भक्त कधी अच्युताच्या चिंतनात तल्लीन होऊन मोठ्याने रडतात. कधी हसतात, आनंदित होतात आणि प्रभूशी अलौकिक वाणीने बोलतात. कधी नाचतात-गातात, आणि कधी अजन्मा परमेश्वराच्या लीलांचे अनुकरण करून त्यांचे अभिनय करतात. तसेच कधी त्यांचे साक्षात् दर्शन मिळाल्यावर, निवृत्त होऊन, शांत व मौन राहतात.

Verse 33

इति भागवतान् धर्मान् शिक्षन् भक्त्या तदुत्थया । नारायणपरो मायामञ्जस्तरति दुस्तराम् ॥ ३३ ॥

अशा रीतीने भागवतधर्म शिकून आणि भक्तिभावाने त्याचे आचरण करून भक्त भगवद्-प्रेमाच्या अवस्थेला पोहोचतो. नारायणावर पूर्ण निष्ठा ठेवून तो अत्यंत दुस्तर मायेलाही सहज पार करतो.

Verse 34

श्रीराजोवाच नारायणाभिधानस्य ब्रह्मण: परमात्मन: । निष्ठामर्हथ नो वक्तुं यूयं हि ब्रह्मवित्तमा: ॥ ३४ ॥

श्रीराजा (निमि) म्हणाला—नारायण या नावाने प्रसिद्ध परब्रह्म, जो सर्वांचा परमात्मा आहे, त्याची परम स्थिती/निष्ठा आम्हाला सांगा. तुम्ही सर्व ब्रह्मतत्त्वाचे श्रेष्ठ जाणकार आहात, म्हणून तुम्हीच सांगण्यास योग्य आहात.

Verse 35

श्रीपिप्पलायन उवाच स्थित्युद्भ‍वप्रलयहेतुरहेतुरस्य यत् स्वप्नजागरसुषुप्तिषु सद् बहिश्च । देहेन्द्रियासुहृदयानि चरन्ति येन सञ्जीवितानि तदवेहि परं नरेन्द्र ॥ ३५ ॥

श्रीपिप्पलायन म्हणाला—परम पुरुष हा विश्वाच्या उत्पत्ती, स्थिती व प्रलयाचा कारण आहे; पण त्याला स्वतःला कोणतेही कारण नाही. तो जागृत, स्वप्न व सुषुप्ती या अवस्थांतही आहे आणि त्यांपलीकडेही आहे. जो परमात्मा रूपाने प्रत्येक देहात प्रवेश करून देह, इंद्रिये, प्राण व मन यांना चेतना देतो—हे नरेन्द्र, त्यालाच परम भगवान् जाण.

Verse 36

नैतन्मनो विशति वागुत चक्षुरात्मा प्राणेन्द्रियाणि च यथानलमर्चिष: स्वा: । शब्दोऽपि बोधकनिषेधतयात्ममूल- मर्थोक्तमाह यद‍ृते न निषेधसिद्धि: ॥ ३६ ॥

त्या परम तत्त्वात मन शिरू शकत नाही, वाणीही नाही, दृष्टी नाही, बुद्धी नाही, प्राण वा इंद्रियेही नाहीत—जसे लहान ठिणग्या आपल्या मूळ अग्नीला स्पर्श करू शकत नाहीत. वेदवाणीही त्याचे शब्दांनी पूर्ण वर्णन करू शकत नाही, कारण वेदच सांगतात की तो वाणीने अवर्णनीय आहे. तरीही परोक्ष संकेताने वैदिक शब्द त्या परम सत्याचे प्रमाण ठरतो; त्याच्याविना वेदांतील विधि-निषेधांचा परम हेतू सिद्ध होत नाही.

Verse 37

सत्त्वं रजस्तम इति त्रिवृदेकमादौ सूत्रं महानहमिति प्रवदन्ति जीवम् । ज्ञानक्रियार्थफलरूपतयोरुशक्ति ब्रह्मैव भाति सदसच्च तयो: परं यत् ॥ ३७ ॥

आदि एकच ब्रह्म सत्त्व, रज आणि तम या तीन गुणांच्या रूपाने ओळखले जाते. तेच शक्ती विस्तारून सूत्र, महत् आणि अहंकार या रूपांनी प्रकट होऊन जीवाच्या बंधनावस्थेचा आधार बनते. ज्ञान, क्रिया, विषय आणि फल—या रूपांनी त्याची बहुशक्ती दिसते: ज्ञानमूर्ती देवता, इंद्रिये, विषय आणि कर्मफलरूप सुख-दुःख. अशा प्रकारे जग सूक्ष्म कारण व स्थूल कार्य या दोन्ही रूपांनी प्रकट होते; आणि ब्रह्म या सर्वांचे मूळ असूनही त्यांपलीकडे, परम निरपेक्ष व परिपूर्ण आहे.

Verse 38

नात्मा जजान न मरिष्यति नैधतेऽसौ न क्षीयते सवनविद् व्यभिचारिणां हि । सर्वत्र शश्वदनपाय्युपलब्धिमात्रं प्राणो यथेन्द्रियबलेन विकल्पितं सत् ॥ ३८ ॥

ब्रह्मस्वरूप आत्मा कधी जन्मत नाही, कधी मरत नाही; तो वाढत नाही, क्षीणही होत नाही. देहाच्या बाल्य, यौवन, जरा व मरण यांचा तो साक्षी-ज्ञाता आहे. तो सर्वत्र सर्वदा शुद्ध चैतन्यमात्र व अविनाशी आहे. जसा एकच प्राण इंद्रियांच्या संपर्काने अनेक रूपांनी प्रकट होतो, तसा एक आत्मा देहसंबंधाने अनेक उपाधी घेतल्यासारखा भासतो.

Verse 39

अण्डेषु पेशिषु तरुष्वविनिश्चितेषु प्राणो हि जीवमुपधावति तत्र तत्र । सन्ने यदिन्द्रियगणेऽहमि च प्रसुप्ते कूटस्थ आशयमृते तदनुस्मृतिर्न: ॥ ३९ ॥

अंडज, जरायुज, उद्भिज्ज व स्वेदज अशा सर्व योन्यांत प्राण जीवासोबत तिथे तिथे जातो. प्राण अविकारच राहतो; देह बदलला तरी तो विकृत होत नाही. तसेच आत्माही नित्य एकसारखीच असते. हे अनुभवसिद्ध आहे—गाढ झोपेत इंद्रिये, मन व अहंकार सुप्त होऊन लीन होतात; तरी जाग आल्यावर आठवते—“मी सुखाने झोपलो होतो”, कारण कूटस्थ आत्मा अंतःकरणात असतेच.

Verse 40

यर्ह्यब्जनाभचरणैषणयोरुभक्त्या चेतोमलानि विधमेद् गुणकर्मजानि । तस्मिन् विशुद्ध उपलभ्यत आत्मतत्त्वं साक्षाद् यथामलद‍ृशो: सवितृप्रकाश: ॥ ४० ॥

जेव्हा कोणी गंभीरपणे पद्मनाभ श्रीकृष्णांच्या चरणकमलांना जीवनाचे एकमेव ध्येय मानून महान भक्तीने हृदयात स्थिर करतो, तेव्हा गुण-कर्मजन्य चित्तमल व असंख्य अशुद्ध वासना लवकरच नष्ट होतात. हृदय शुद्ध झाल्यावर परमात्मा आणि आत्मतत्त्व प्रत्यक्ष अनुभूतीस येते, जसे निर्मळ दृष्टीने सूर्यप्रकाश थेट अनुभवता येतो.

Verse 41

श्रीराजोवाच कर्मयोगं वदत न: पुरुषो येन संस्कृत: । विधूयेहाशु कर्माणि नैष्कर्म्यं विन्दते परम् ॥ ४१ ॥

श्रीराजा म्हणाले—हे महर्षींनो, आम्हाला कर्मयोग सांगा, ज्याने पुरुष शुद्ध व संस्कृत होतो. या योगाने तो याच जीवनात लवकरच सर्व भौतिक कर्मबंध झटकून टाकून परम नैष्कर्म्य प्राप्त करतो आणि शुद्ध आध्यात्मिक जीवनात स्थित होतो.

Verse 42

एवं प्रश्न‍मृषीन् पूर्वमपृच्छं पितुरन्तिके । नाब्रुवन् ब्रह्मण: पुत्रास्तत्र कारणमुच्यताम् ॥ ४२ ॥

असाच प्रश्न मी पूर्वी माझ्या वडिल महाराज इक्ष्वाकू यांच्या सान्निध्यात ब्रह्मदेवांच्या चार पुत्र महर्षींना विचारला होता. पण त्यांनी माझ्या प्रश्नाचे उत्तर दिले नाही. कृपा करून सांगा—ते मौन का राहिले, त्यामागचे कारण काय?

Verse 43

श्रीआविर्होत्र उवाच कर्माकर्मविकर्मेति वेदवादो न लौकिक: । वेदस्य चेश्वरात्मत्वात् तत्र मुह्यन्ति सूरय: ॥ ४३ ॥

श्री आविर्होत्र म्हणाले—कर्म, अकर्म आणि विकर्म यांचे तत्त्व केवळ वेदप्रमाणानेच कळते; लौकिक तर्काने ते समजत नाही. वेद हा स्वयं भगवंताचा शब्दावतार असल्याने वैदिक ज्ञान परिपूर्ण आहे; वेदाधिकार न मानल्यास मोठे विद्वानही कर्मविज्ञानात भ्रमित होतात.

Verse 44

परोक्षवादो वेदोऽयं बालानामनुशासनम् । कर्ममोक्षाय कर्माणि विधत्ते ह्यगदं यथा ॥ ४४ ॥

हा वेद परोक्ष रीतीने उपदेश देतो, कारण तो बालबुद्धी लोकांचे अनुशासन आहे. कर्मबंधनातून मुक्ती मिळावी म्हणूनच वेद प्रथम कर्मांचे विधान करतो—जसे औषध पाजण्यासाठी वडील मुलाला गोडाचे आमिष दाखवतात.

Verse 45

नाचरेद् यस्तु वेदोक्तं स्वयमज्ञोऽजितेन्द्रिय: । विकर्मणा ह्यधर्मेण मृत्योर्मृत्युमुपैति स: ॥ ४५ ॥

जो अज्ञानी व इंद्रियां न जिंकलेला मनुष्य वेदोक्त आचरण करत नाही, तो नक्कीच विकर्म व अधर्मात पडतो; आणि त्याचे फळ ‘मृत्यूवर मृत्यू’—पुन्हा पुन्हा जन्म-मरण—असे होते.

Verse 46

वेदोक्तमेव कुर्वाणो नि:सङ्गोऽर्पितमीश्वरे । नैष्कर्म्यां लभते सिद्धिं रोचनार्था फलश्रुति: ॥ ४६ ॥

वेदोक्त नियत कर्मे आसक्तिरहित होऊन करीत आणि त्यांचे फळ ईश्वराला अर्पण केल्यास मनुष्य नैष्कर्म्य-सिद्धी—कर्मबंधनातून मुक्ती—प्राप्त करतो. शास्त्रातील फलश्रुती ही केवळ रुची जागवण्यासाठी आहे; तीच वेदज्ञानाचा परम हेतू नाही.

Verse 47

य आशु हृदयग्रन्थिं निर्जिहीर्षु: परात्मन: । विधिनोपचरेद् देवं तन्त्रोक्तेन च केशवम् ॥ ४७ ॥

जो परात्म्याला बांधून ठेवणारी हृदयग्रंथी—अहंकाराचा बंध—लवकर तोडू इच्छितो, त्याने तंत्रादी वैदिक ग्रंथांत सांगितलेल्या विधीनुसार केशव देवाची उपासना करावी.

Verse 48

लब्ध्वानुग्रह आचार्यात् तेन सन्दर्शितागम: । महापुरुषमभ्यर्चेन्मूर्त्याभिमतयात्मन: ॥ ४८ ॥

आचार्यांची कृपा मिळवून आणि त्यांच्या द्वारे शास्त्रविधी जाणून, भक्ताने आपल्या मनास प्रिय अशा मूर्तीस्वरूपात परमपुरुष भगवंताची पूजा करावी।

Verse 49

शुचि: सम्मुखमासीन: प्राणसंयमनादिभि: । पिण्डं विशोध्य सन्न्यासकृतरक्षोऽर्चयेद्धरिम् ॥ ४९ ॥

शुद्ध होऊन देवतेसमोर बसून, प्राणायाम इत्यादींनी देह शुद्ध करावा आणि रक्षणार्थ तिलक धारण करून श्रीहरिची पूजा करावी।

Verse 50

अर्चादौ हृदये चापि यथालब्धोपचारकै: । द्रव्यक्षित्यात्मलिङ्गानि निष्पाद्य प्रोक्ष्य चासनम् ॥ ५० ॥ पाद्यादीनुपकल्प्याथ सन्निधाप्य समाहित: । हृदादिभि: कृतन्यासो मूलमन्त्रेण चार्चयेत् ॥ ५१ ॥

अर्चेसाठी उपलब्ध असलेले उपचार गोळा करून, द्रव्य, भूमी, मन आणि देवमूर्तीची तयारी करावी; आसनावर जल शिंपडून शुद्ध करावे व पाद्य इत्यादी सामग्री मांडावी। मग देवतेला यथास्थानी स्थापून, मन एकाग्र करून, हृदयादी अंगांवर न्यास/तिलक करून, मूलमंत्राने पूजा करावी।

Verse 51

अर्चादौ हृदये चापि यथालब्धोपचारकै: । द्रव्यक्षित्यात्मलिङ्गानि निष्पाद्य प्रोक्ष्य चासनम् ॥ ५० ॥ पाद्यादीनुपकल्प्याथ सन्निधाप्य समाहित: । हृदादिभि: कृतन्यासो मूलमन्त्रेण चार्चयेत् ॥ ५१ ॥

अर्चेसाठी उपलब्ध असलेले उपचार गोळा करून, द्रव्य, भूमी, मन आणि देवमूर्तीची तयारी करावी; आसनावर जल शिंपडून शुद्ध करावे व पाद्य इत्यादी सामग्री मांडावी। मग देवतेला यथास्थानी स्थापून, मन एकाग्र करून, हृदयादी अंगांवर न्यास/तिलक करून, मूलमंत्राने पूजा करावी।

Verse 52

साङ्गोपाङ्गां सपार्षदां तां तां मूर्तिं स्वमन्त्रत: । पाद्यार्घ्याचमनीयाद्यै: स्न‍ानवासोविभूषणै: ॥ ५२ ॥ गन्धमाल्याक्षतस्रग्भिर्धूपदीपोपहारकै: । साङ्गंसम्पूज्य विधिवत् स्तवै: स्तुत्वा नमेद्धरिम् ॥ ५३ ॥

भगवंताच्या त्या त्या मूर्तीची, त्यांच्या अंग-उपांगांसह, आयुधांसह (सुदर्शन इ.) व पार्षदांसह, त्यांच्या-त्यांच्या मंत्रांनी पूजा करावी; पाद्य, अर्घ्य, आचमनीय, स्नान, वस्त्र, भूषण, गंध, माळा, अक्षत, पुष्पहार, धूप, दीप व नैवेद्य इत्यादी अर्पण करावे। अशा रीतीने विधिपूर्वक सर्वांगीण पूजा करून, स्तोत्रांनी स्तुती करावी व श्रीहरिला नमस्कार करावा।

Verse 53

साङ्गोपाङ्गां सपार्षदां तां तां मूर्तिं स्वमन्त्रत: । पाद्यार्घ्याचमनीयाद्यै: स्न‍ानवासोविभूषणै: ॥ ५२ ॥ गन्धमाल्याक्षतस्रग्भिर्धूपदीपोपहारकै: । साङ्गंसम्पूज्य विधिवत् स्तवै: स्तुत्वा नमेद्धरिम् ॥ ५३ ॥

भगवान् हरि यांच्या मूर्तीची अंगे-उपांगे, आयुधे व पार्षदांसह, प्रत्येकाचे स्वतंत्र मंत्रोच्चार करून पूजा करावी. पाद्य, अर्घ्य, आचमन, स्नान, वस्त्रे, अलंकार, गंध, माळा, अक्षता, पुष्पहार, धूप-दीप इत्यादी अर्पण करून विधिपूर्वक सर्वांगपूजा करून स्तोत्रांनी स्तुती करीत दंडवत् नमस्कार करावा.

Verse 54

आत्मानम् तन्मयं ध्यायन् मूर्तिं सम्पूजयेद्धरे: । शेषामाधाय शिरसा स्वधाम्न्युद्वास्य सत्कृतम् ॥ ५४ ॥

स्वतःला प्रभूचा तन्मय सेवक मानून ध्यान करत हरि-मूर्तीची परिपूर्ण पूजा करावी, आणि देवता हृदयातही विराजमान आहेत हे स्मरावे. मग पुष्पमाळा इत्यादी शेष प्रसाद शिरावर धारण करून, आदराने देवतेला त्यांच्या स्वस्थानात विराजवून पूजा समाप्त करावी.

Verse 55

एवमग्‍न्यर्कतोयादावतिथौ हृदये च य: । यजतीश्वरमात्मानमचिरान्मुच्यते हि स: ॥ ५५ ॥

जो असा अग्नी, सूर्य, जल इत्यादींमध्ये, घरी आलेल्या अतिथीच्या हृदयात आणि स्वतःच्या हृदयातही सर्वव्यापी ईश्वराला पाहून त्याची उपासना करतो, तो लवकरच मुक्त होतो.