Adhyaya 27
Arcana-vidhi: The Method of Deity Worship (Vedic, Tantric, and Mixed)
उद्धवाला दैनंदिन जीवन भक्तिमय करणाऱ्या विश्वसनीय आचरणांचे शिक्षण देताना प्रभू आता सामान्य साधनेतून पुढे जाऊन अर्चना-विधी (देवपूजा)चे ठोस विधान सांगतात. उद्धव पात्रता, शास्त्रीय आधार व प्रक्रिया विचारतो आणि नारद-व्यासादी ऋषी देवपूजेला परम हितकारी व सर्वांसाठी सुलभ मानतात असे नमूद करतो. श्रीकृष्ण नियम विस्तृत आहेत म्हणून क्रमवार संक्षेप देतात—वैदिक, तांत्रिक किंवा मिश्र पूजा निवड; देहशुद्धी; पूजास्थानांचे प्रकार (विग्रह, अग्नी, सूर्य, जल, हृदय); तसेच मूर्तीचे द्रव्य व प्रतिष्ठा (तात्पुरती/स्थायी). पुढे तयारी, न्यास, पात्रशुद्धी, आवाहन, पाद्य-आचमनीय-अर्घ्य, आयुध व पार्षदपूजन, नित्य स्नान-श्रृंगार-नैवेद्य, उत्सव, गीत-नृत्य-कथा, होमक्रम, स्तुती, प्रसादसेवन आणि आवश्यक असल्यास विसर्जन यांचे वर्णन येते. शेवटी मंदिर, उद्यान, दान-निधी इत्यादींनी पूजेला आधार देण्याचे फल सांगून देवद्रव्य चोरीचा कठोर निषेध करून नैतिक मर्यादा ठरवली जाते।
Shlokas
Verse 1
श्रीउद्धव उवाच क्रियायोगं समाचक्ष्व भवदाराधनं प्रभो । यस्मात्त्वां ये यथार्चन्ति सात्वता: सात्वतर्षभ ॥ १ ॥
श्री उद्धव म्हणाले—प्रभो, भक्तांचे स्वामी, कृपा करून आपल्या विग्रह-आराधनेचा नियत क्रियायोग मला सांगा. हे सात्वतश्रेष्ठ, जे सात्वत भक्त ज्या प्रकारे आपली अर्चना करतात, त्यांची योग्यता काय, ही पूजा कोणत्या आधारावर स्थिर आहे, आणि तिची विशेष विधी कोणती?
Verse 2
एतद् वदन्ति मुनयो मुहुर्नि:श्रेयसं नृणाम् । नारदो भगवान् व्यास आचार्योऽङ्गिरस: सुत: ॥ २ ॥
महर्षी वारंवार सांगतात की अशी आराधना मनुष्यजीवनाचे परम कल्याण करते. हेच नारद मुनींचे मत आहे, भगवान व्यासदेवांचे मत आहे, आणि माझ्या स्वतःच्या आचार्य बृहस्पतींचेही मत आहे.
Verse 3
नि:सृतं ते मुखाम्भोजाद् यदाह भगवानज: । पुत्रेभ्यो भृगुमुख्येभ्यो देव्यै च भगवान् भव: ॥ ३ ॥ एतद् वै सर्ववर्णानामाश्रमाणां च सम्मतम् । श्रेयसामुत्तमं मन्ये स्त्रीशूद्राणां च मानद ॥ ४ ॥
हे मानद प्रभो, अर्चामूर्तीपूजेची ही विधी प्रथम तुमच्या कमलमुखातून प्रकट झाली. नंतर भगवान अज ब्रह्मदेवांनी भृगु-आदि पुत्रांना ती सांगितली आणि भगवान शिवांनी देवी पार्वतीला उपदेश केला. ही प्रक्रिया सर्व वर्ण व आश्रमांना मान्य व योग्य आहे; म्हणून स्त्रिया व शूद्र यांच्यासाठीही तुमच्या अर्चामूर्तीचे पूजन हे सर्व साधनांत परम कल्याणकारी आहे असे मी मानतो.
Verse 4
नि:सृतं ते मुखाम्भोजाद् यदाह भगवानज: । पुत्रेभ्यो भृगुमुख्येभ्यो देव्यै च भगवान् भव: ॥ ३ ॥ एतद् वै सर्ववर्णानामाश्रमाणां च सम्मतम् । श्रेयसामुत्तमं मन्ये स्त्रीशूद्राणां च मानद ॥ ४ ॥
हे मानद प्रभो, अर्चामूर्तीपूजेची ही विधी प्रथम तुमच्या कमलमुखातून प्रकट झाली. नंतर भगवान अज ब्रह्मदेवांनी भृगु-आदि पुत्रांना ती सांगितली आणि भगवान शिवांनी देवी पार्वतीला उपदेश केला. ही प्रक्रिया सर्व वर्ण व आश्रमांना मान्य व योग्य आहे; म्हणून स्त्रिया व शूद्र यांच्यासाठीही तुमच्या अर्चामूर्तीचे पूजन हे सर्व साधनांत परम कल्याणकारी आहे असे मी मानतो.
Verse 5
एतत् कमलपत्राक्ष कर्मबन्धविमोचनम् । भक्ताय चानुरक्ताय ब्रूहि विश्वेश्वरेश्वर ॥ ५ ॥
हे कमलपत्राक्ष, हे विश्वेश्वरांचेही ईश्वर, कर्मबंधनातून मुक्ती देणारा हा उपाय तुमच्या भक्त व अनुरक्त सेवकाला कृपया यथार्थपणे सांगावा।
Verse 6
श्रीभगवानुवाच न ह्यन्तोऽनन्तपारस्य कर्मकाण्डस्य चोद्धव । सङ्क्षिप्तं वर्णयिष्यामि यथावदनुपूर्वश: ॥ ६ ॥
श्रीभगवान म्हणाले—हे उद्धवा, अर्चापूजेविषयीच्या वैदिक कर्मकांडाच्या विधी अनंत व अपार आहेत; म्हणून मी तुला योग्य रीतीने, क्रमाने, संक्षेपात सांगतो।
Verse 7
वैदिकस्तान्त्रिको मिश्र इति मे त्रिविधो मख: । त्रयाणामीप्सितेनैव विधिना मां समर्चरेत् ॥ ७ ॥
माझ्या यज्ञ-स्वरूपाची तीन प्रकारची पद्धती आहे—वैदिक, तांत्रिक आणि मिश्र. या तिन्हींपैकी जी इच्छित असेल, त्या विधीनुसारच मला काळजीपूर्वक सम्यक् अर्चना करावी।
Verse 8
यदा स्वनिगमेनोक्तं द्विजत्वं प्राप्य पूरुष: । यथा यजेत मां भक्त्या श्रद्धया तन्निबोध मे ॥ ८ ॥
आता श्रद्धेने ऐक—वेदविधीने द्विजत्व प्राप्त झालेला पुरुष भक्ती व श्रद्धेने मला कसा पूजावा, ते मी नीट सांगतो।
Verse 9
अर्चायां स्थण्डिलेऽग्नौ वा सूर्ये वाप्सु हृदि द्विज: । द्रव्येण भक्तियुक्तोऽर्चेत् स्वगुरुं माममायया ॥ ९ ॥
द्विजाने कपट न ठेवता, भक्तियुक्त होऊन योग्य द्रव्यांनी माझी—स्वगुरुरूप पूज्य प्रभूची—अर्चा करावी: अर्चामूर्तीमध्ये, स्थंडिलावर, अग्नीत, सूर्यांत, जलांत किंवा स्वतःच्या हृदयात।
Verse 10
पूर्वं स्नानं प्रकुर्वीत धौतदन्तोऽङ्गशुद्धये । उभयैरपि च स्नानं मन्त्रैर्मृद्ग्रहणादिना ॥ १० ॥
प्रथम दात धुऊन स्नान करून देहशुद्धी करावी. नंतर माती इत्यादी लावून आणि वैदिक व तांत्रिक—दोन्ही मंत्रांचा जप करून—पुन्हा शौच करावे.
Verse 11
सन्ध्योपास्त्यादिकर्माणि वेदेनाचोदितानि मे । पूजां तै: कल्पयेत् सम्यक् सङ्कल्प: कर्मपावनीम् ॥ ११ ॥
मन माझ्यात स्थिर करून, वेदाने सांगितलेल्या संध्योपासनादी कर्तव्यांनी माझ्या पूजेचा सम्यक् संकल्प करावा. ही कर्मे फलासक्तिजन्य प्रतिक्रिया शुद्ध करतात.
Verse 12
शैली दारुमयी लौही लेप्या लेख्या च सैकती । मनोमयी मणिमयी प्रतिमाष्टविधा स्मृता ॥ १२ ॥
भगवंताची प्रतिमा आठ प्रकारची मानली आहे—दगडी, लाकडी, धातूची, मातीची, लेपित, चित्रित, वाळूची, मनोमयी किंवा रत्नमयी।
Verse 13
चलाचलेति द्विविधा प्रतिष्ठा जीवमन्दिरम् । उद्वासावाहने न स्त: स्थिरायामुद्धवार्चने ॥ १३ ॥
सर्व जीवांचा आश्रय असलेल्या भगवंताच्या देवमूर्तीची प्रतिष्ठा दोन प्रकारची—चल (तात्पुरती) व अचल (स्थायी)। हे उद्धवा, स्थायी आवाहन केलेल्या देवतेचे उद्वासन कधीही करीत नाहीत।
Verse 14
अस्थिरायां विकल्प: स्यात् स्थण्डिले तु भवेद् द्वयम् । स्नपनं त्वविलेप्यायामन्यत्र परिमार्जनम् ॥ १४ ॥
अस्थायी प्रतिष्ठेत आवाहन व उद्वासन यांचा विकल्प असतो; पण भूमीवर रेखाटलेल्या देवतेसाठी ही दोन्ही कर्मे अवश्य करावीत। स्नान पाण्यानेच करावे; परंतु माती, रंग किंवा लाकूड यांच्या मूर्तीस पाणी न देता केवळ नीट परिमार्जन (स्वच्छता) करणे विधी आहे।
Verse 15
द्रव्यै: प्रसिद्धैर्मद्याग: प्रतिमादिष्वमायिन: । भक्तस्य च यथालब्धैर्हृदि भावेन चैव हि ॥ १५ ॥
माझ्या प्रतिमा इत्यादी रूपांत प्रसिद्ध व श्रेष्ठ द्रव्यांनी निष्कपटपणे माझी पूजा करावी. परंतु जो भक्त भौतिक इच्छांपासून मुक्त आहे, तो जे मिळेल त्यानेच माझी आराधना करू शकतो आणि हृदयात भावाने मानसिक उपचाऱ्यांनीही माझे पूजन करू शकतो।
Verse 16
स्नानालङ्करणं प्रेष्ठमर्चायामेव तूद्धव । स्थण्डिले तत्त्वविन्यासो वह्नावाज्यप्लुतं हवि: ॥ १६ ॥ सूर्ये चाभ्यर्हणं प्रेष्ठं सलिले सलिलादिभि: । श्रद्धयोपाहृतं प्रेष्ठं भक्तेन मम वार्यपि ॥ १७ ॥
हे उद्धवा, मंदिरातील अर्चामूर्तीच्या पूजेत स्नान व अलंकरण मला सर्वाधिक प्रिय आहेत. भूमीवर रेखाटलेल्या देवतेसाठी तत्त्व-विन्यास अत्यंत प्रिय आहे. अग्नीत घृताने भिजवलेले तीळ-यव हवन मला प्रिय आहे. सूर्यपूजेत उपस्थान व अर्घ्य इत्यादी प्रिय आहेत. जलरूपात माझी पूजा पाण्यानेच करावी. खरे तर भक्त श्रद्धेने जे काही अर्पण करतो—थोडे पाणी जरी असले तरी—ते मला अतिशय प्रिय आहे।
Verse 17
स्नानालङ्करणं प्रेष्ठमर्चायामेव तूद्धव । स्थण्डिले तत्त्वविन्यासो वह्नावाज्यप्लुतं हवि: ॥ १६ ॥ सूर्ये चाभ्यर्हणं प्रेष्ठं सलिले सलिलादिभि: । श्रद्धयोपाहृतं प्रेष्ठं भक्तेन मम वार्यपि ॥ १७ ॥
हे उद्धवा, मंदिरातील अर्चामूर्तीच्या पूजेत स्नान व अलंकरण मला सर्वाधिक प्रिय आहेत. भूमीवर रेखाटलेल्या देवतेसाठी तत्त्व-विन्यास अत्यंत प्रिय आहे. अग्नीत घृताने भिजवलेले तीळ-यव हवन मला प्रिय आहे. सूर्यपूजेत उपस्थान व अर्घ्य इत्यादी प्रिय आहेत. जलरूपात माझी पूजा पाण्यानेच करावी. खरे तर भक्त श्रद्धेने जे काही अर्पण करतो—थोडे पाणी जरी असले तरी—ते मला अतिशय प्रिय आहे।
Verse 18
भूर्यप्यभक्तोपाहृतं न मे तोषाय कल्पते । गन्धो धूप: सुमनसो दीपोऽन्नाद्यं च किं पुन: ॥ १८ ॥
अभक्तांनी अर्पिलेली कितीही वैभवशाली भेट मला तृप्त करत नाही. पण माझ्या प्रेमळ भक्ताने अर्पिलेली क्षुल्लक वस्तूही मला प्रिय होते; आणि सुगंधी तेल, धूप, फुले, दीप व रुचकर नैवेद्य प्रेमाने अर्पिले तर मी विशेष प्रसन्न होतो।
Verse 19
शुचि: सम्भृतसम्भार: प्राग्दर्भै: कल्पितासन: । आसीन: प्रागुदग् वार्चेदर्चायां त्वथ सम्मुख: ॥ १९ ॥
शुद्ध होऊन आणि सर्व पूजासामग्री जमवून उपासकाने कुशाच्या काड्यांनी (टोक पूर्वेकडे ठेवून) आपले आसन तयार करावे। मग तो पूर्व किंवा उत्तराभिमुख बसावा; किंवा विग्रह एका ठिकाणी स्थिर असल्यास, विग्रहासमोरच बसून पूजा करावी।
Verse 20
कृतन्यास: कृतन्यासां मदर्चां पाणिना मृजेत् । कलशं प्रोक्षणीयं च यथावदुपसाधयेत् ॥ २० ॥
न्यास करून उपासकाने मंत्रोच्चारासह शरीराचे अवयव स्पर्श करून पवित्र करावेत. तसेच माझ्या अर्चा-विग्रहावरही न्यास करावा; आणि हातांनी जुनी फुले व पूर्व अर्पणांचे अवशेष काढून विग्रह स्वच्छ करावा. नंतर कलश व प्रोक्षणीपात्र विधिपूर्वक तयार करावे।
Verse 21
तदद्भिर्देवयजनं द्रव्याण्यात्मानमेव च । प्रोक्ष्य पात्राणि त्रीण्यद्भिस्तैस्तैर्द्रव्यैश्च साधयेत् ॥ २१ ॥
मग त्या प्रोक्षणीपात्रातील पाण्याने देवपूजेचे स्थान, अर्पण करावयाची सामग्री आणि स्वतःचे शरीरही शिंपडून पवित्र करावे। त्यानंतर पाण्याने भरलेल्या तीन पात्रांना विविध मंगल द्रव्यांनी विधिपूर्वक अलंकृत करावे।
Verse 22
पाद्यार्घ्याचमनीयार्थं त्रीणि पात्राणि देशिक: । हृदा शीर्ष्णाथ शिखया गायत्र्या चाभिमन्त्रयेत् ॥ २२ ॥
पाद्य, अर्घ्य आणि आचमनीय यांसाठी उपासकाने तीन पात्रे ठेवावीत. पाद्यपात्र ‘हृदयाय नमः’, अर्घ्यपात्र ‘शिरसे स्वाहा’ आणि आचमनीयपात्र ‘शिखायै वषट्’ या मंत्रांनी अभिमंत्रित करावे; तसेच तिन्ही पात्रांसाठी गायत्री मंत्राचाही जप करावा।
Verse 23
पिण्डे वाय्वग्निसंशुद्धे हृत्पद्मस्थां परां मम । अण्वीं जीवकलां ध्यायेन्नादान्ते सिद्धभाविताम् ॥ २३ ॥
वायू व अग्नीने शुद्ध झालेल्या देहात, हृदयकमळात स्थित माझ्या परम सूक्ष्म स्वरूपाचे—जे सर्व जीवकलांचे मूळ आहे—ध्यान करावे; ॐनादाच्या अंतभागी सिद्धांना ते अनुभूत होते।
Verse 24
तयात्मभूतया पिण्डे व्याप्ते सम्पूज्य तन्मय: । आवाह्यार्चादिषु स्थाप्य न्यस्ताङ्गं मां प्रपूजयेत् ॥ २४ ॥
जो परमात्मा आत्मरूपाने भक्ताच्या देहात व्याप्त आहे, त्याला आपल्या अनुभवानुसार मानून भक्ताने यथाशक्ती पूजा करावी व तन्मय व्हावे. मग मंत्रोच्चारासह देवतेच्या अंगांना स्पर्श करून परमात्म्याचे आवाहन करून अर्चारूपात स्थापून माझी विधिवत पूजा करावी।
Verse 25
पाद्योपस्पर्शार्हणादीनुपचारान् प्रकल्पयेत् । धर्मादिभिश्च नवभि: कल्पयित्वासनं मम ॥ २५ ॥ पद्ममष्टदलं तत्र कर्णिकाकेसरोज्ज्वलम् । उभाभ्यां वेदतन्त्राभ्यां मह्यं तूभयसिद्धये ॥ २६ ॥
पूजकाने पाद्य, आचमनीय, अर्घ्य इत्यादी उपचारांची तयारी करावी. धर्म, ज्ञान, वैराग्य, ऐश्वर्य इत्यादी देवतामय रूपे आणि माझ्या नऊ आध्यात्मिक शक्तींनी अलंकृत असे माझे आसन कल्पावे. ते केसरकिरणांनी उजळलेल्या अष्टदल कमळासारखे मानावे. मग वेद व तंत्र—दोन्हींच्या विधीनुसार पाद्य, आचमनीय, अर्घ्य इत्यादी अर्पण करावे; याने भोग व मोक्ष दोन्ही सिद्ध होतात।
Verse 26
पाद्योपस्पर्शार्हणादीनुपचारान् प्रकल्पयेत् । धर्मादिभिश्च नवभि: कल्पयित्वासनं मम ॥ २५ ॥ पद्ममष्टदलं तत्र कर्णिकाकेसरोज्ज्वलम् । उभाभ्यां वेदतन्त्राभ्यां मह्यं तूभयसिद्धये ॥ २६ ॥
पूजकाने पाद्य, आचमनीय, अर्घ्य इत्यादी उपचारांची तयारी करावी. धर्म, ज्ञान, वैराग्य, ऐश्वर्य इत्यादी देवतामय रूपे आणि माझ्या नऊ आध्यात्मिक शक्तींनी अलंकृत असे माझे आसन कल्पावे. ते केसरकिरणांनी उजळलेल्या अष्टदल कमळासारखे मानावे. मग वेद व तंत्र—दोन्हींच्या विधीनुसार पाद्य, आचमनीय, अर्घ्य इत्यादी अर्पण करावे; याने भोग व मोक्ष दोन्ही सिद्ध होतात।
Verse 27
सुदर्शनं पाञ्चजन्यं गदासीषुधनुर्हलान् । मुषलं कौस्तुभं मालां श्रीवत्सं चानुपूजयेत् ॥ २७ ॥
मग क्रमाने भगवंतांचे सुदर्शन चक्र, पाञ्चजन्य शंख, गदा, तलवार, धनुष्य, बाण व नांगर, मुषळ आयुध, कौस्तुभ मणी, पुष्पमाळ आणि वक्षस्थलावरील श्रीवत्स-चिन्ह यांची पूजा करावी।
Verse 28
नन्दं सुनन्दं गरुडं प्रचण्डं चण्डमेव च । महाबलं बलं चैव कुमुदं कमुदेक्षणम् ॥ २८ ॥
भगवंतांचे पार्षद नंद, सुनंद, गरुड, प्रचंड व चंड, महाबल व बल, तसेच कुमुद व कुमुदेक्षण यांचीही पूजा करावी।
Verse 29
दुर्गां विनायकं व्यासं विष्वक्सेनं गुरून्सुरान् । स्वे स्वे स्थाने त्वभिमुखान् पूजयेत् प्रोक्षणादिभि: ॥ २९ ॥
प्रोक्षण इत्यादी अर्पणांनी दुर्गा, विनायक, व्यास, विष्वक्सेन, गुरुजन व विविध देवतांची पूजा करावी; ते सर्व आपल्या-आपल्या स्थानी, भगवन्मूर्तीसमोर मुख करून असावेत।
Verse 30
चन्दनोशीरकर्पूरकुङ्कुमागुरुवासितै: । सलिलै: स्नापयेन्मन्त्रैर्नित्यदा विभवे सति ॥ ३० ॥ स्वर्णघर्मानुवाकेन महापुरुषविद्यया । पौरुषेणापि सूक्तेन सामभी राजनादिभि: ॥ ३१ ॥
सामर्थ्य असल्यास उपासकाने नित्य चंदन, उशीरा, कपूर, कुंकुम व अगुरु-सुवासित जलांनी मंत्रोच्चारासह देवमूर्तीचे स्नान घालावे; तसेच स्वर्ण-घर्म अनुवाक, महापुरुष-विद्या, पुरुषसूक्त आणि सामवेदातील राजन इत्यादी गीते म्हणावीत।
Verse 31
चन्दनोशीरकर्पूरकुङ्कुमागुरुवासितै: । सलिलै: स्नापयेन्मन्त्रैर्नित्यदा विभवे सति ॥ ३० ॥ स्वर्णघर्मानुवाकेन महापुरुषविद्यया । पौरुषेणापि सूक्तेन सामभी राजनादिभि: ॥ ३१ ॥
सामर्थ्य असल्यास उपासकाने नित्य चंदन, उशीरा, कपूर, कुंकुम व अगुरु-सुवासित जलांनी मंत्रोच्चारासह देवमूर्तीचे स्नान घालावे; तसेच स्वर्ण-घर्म अनुवाक, महापुरुष-विद्या, पुरुषसूक्त आणि सामवेदातील राजन इत्यादी गीते म्हणावीत।
Verse 32
वस्त्रोपवीताभरणपत्रस्रग्गन्धलेपनै: । अलङ्कुर्वीत सप्रेम मद्भक्तो मां यथोचितम् ॥ ३२ ॥
मग माझा भक्त प्रेमाने विधीनुसार मला वस्त्रे, उपवीत, विविध आभूषणे, तिलकचिन्हे व माळा अर्पून अलंकृत करील आणि सुगंधी लेपनांनी माझ्या अंगांना अभ्यंग करील।
Verse 33
पाद्यमाचमनीयं च गन्धं सुमनसोऽक्षतान् । धूपदीपोपहार्याणि दद्यान्मे श्रद्धयार्चक: ॥ ३३ ॥
पूजकाने श्रद्धेने मला पाद्य व आचमनीय जल, सुगंध, पुष्प व अक्षत, तसेच धूप, दीप आणि इतर अर्पणे अर्पावीत।
Verse 34
गुडपायससर्पींषि शष्कुल्यापूपमोदकान् । संयावदधिसूपांश्च नैवेद्यं सति कल्पयेत् ॥ ३४ ॥
भक्ताने यथाशक्ती मला नैवेद्य म्हणून गूळ, पायस, तूप, शष्कुली, आपूप, मोदक, संयाव, दही, सूप इत्यादी रुचकर पदार्थ अर्पावेत।
Verse 35
अभ्यङ्गोन्मर्दनादर्शदन्तधावाभिषेचनम् । अन्नाद्यगीतनृत्यानि पर्वणि स्युरुतान्वहम् ॥ ३५ ॥
विशेष पर्वणी, आणि शक्य असल्यास दररोजही, देवतेला उटण्याने अभ्यंग-मर्दन, आरसा दाखवणे, दंतधावनासाठी दातण देणे, पंचामृताभिषेक, विविध अन्न-भोग, तसेच गीत-नृत्याने आनंद देणे उचित आहे।
Verse 36
विधिना विहिते कुण्डे मेखलागर्तवेदिभि: । अग्निमाधाय परित: समूहेत् पाणिनोदितम् ॥ ३६ ॥
शास्त्रविधीनुसार तयार केलेल्या कुण्डात, मेखला, गर्त व वेदीसह, भक्ताने अग्नी प्रस्थापित करावा; आणि स्वतःच्या हातांनी लाकूड गोळा करून सभोवती रचून अग्नी प्रज्वलित करावा।
Verse 37
परिस्तीर्याथ पर्युक्षेदन्वाधाय यथाविधि । प्रोक्षण्यासाद्य द्रव्याणि प्रोक्ष्याग्नौ भावयेत माम् ॥ ३७ ॥
भूमीवर कुश पसरून जलाने प्रोक्षण करावे, मग विधिपूर्वक अन्वाधान करावे। नंतर आहुतीची द्रव्ये मांडून प्रोक्षणीतील जलाने ती पवित्र करून, अग्नीत माझे ध्यान करावे।
Verse 38
तप्तजाम्बूनदप्रख्यं शङ्खचक्रगदाम्बुजै: । लसच्चतुर्भुजं शान्तं पद्मकिञ्जल्कवाससम् ॥ ३८ ॥ स्फुरत्किरीटकटककटिसूत्रवराङ्गदम् । श्रीवत्सवक्षसं भ्राजत्कौस्तुभं वनमालिनम् ॥ ३९ ॥ ध्यायन्नभ्यर्च्य दारूणि हविषाभिघृतानि च । प्रास्याज्यभागावाघारौ दत्त्वा चाज्यप्लुतं हवि: ॥ ४० ॥ जुहुयान्मूलमन्त्रेण षोडशर्चावदानत: । धर्मादिभ्यो यथान्यायं मन्त्रै: स्विष्टिकृतं बुध: ॥ ४१ ॥
बुद्धिमान भक्ताने तप्त सुवर्णासारख्या वर्णाचा, शंख-चक्र-गदा-कमळ धारण करणारा, तेजस्वी चतुर्भुज, सदैव शांत व कमळ-केसररंगी वस्त्र परिधान केलेला प्रभू ध्यानात धरावा।
Verse 39
तप्तजाम्बूनदप्रख्यं शङ्खचक्रगदाम्बुजै: । लसच्चतुर्भुजं शान्तं पद्मकिञ्जल्कवाससम् ॥ ३८ ॥ स्फुरत्किरीटकटककटिसूत्रवराङ्गदम् । श्रीवत्सवक्षसं भ्राजत्कौस्तुभं वनमालिनम् ॥ ३९ ॥ ध्यायन्नभ्यर्च्य दारूणि हविषाभिघृतानि च । प्रास्याज्यभागावाघारौ दत्त्वा चाज्यप्लुतं हवि: ॥ ४० ॥ जुहुयान्मूलमन्त्रेण षोडशर्चावदानत: । धर्मादिभ्यो यथान्यायं मन्त्रै: स्विष्टिकृतं बुध: ॥ ४१ ॥
त्या हरिचे ध्यान करावे—ज्यांचा किरीट, कटक, कटिसूत्र व श्रेष्ठ अंगद झळाळतात; वक्षस्थळी श्रीवत्सचिन्ह आहे, कौस्तुभमणी तेजस्वी आहे आणि वनमाला शोभते।
Verse 40
तप्तजाम्बूनदप्रख्यं शङ्खचक्रगदाम्बुजै: । लसच्चतुर्भुजं शान्तं पद्मकिञ्जल्कवाससम् ॥ ३८ ॥ स्फुरत्किरीटकटककटिसूत्रवराङ्गदम् । श्रीवत्सवक्षसं भ्राजत्कौस्तुभं वनमालिनम् ॥ ३९ ॥ ध्यायन्नभ्यर्च्य दारूणि हविषाभिघृतानि च । प्रास्याज्यभागावाघारौ दत्त्वा चाज्यप्लुतं हवि: ॥ ४० ॥ जुहुयान्मूलमन्त्रेण षोडशर्चावदानत: । धर्मादिभ्यो यथान्यायं मन्त्रै: स्विष्टिकृतं बुध: ॥ ४१ ॥
असे ध्यान व पूजन करून, घृताने सिक्त समिधा अग्नीत अर्पण कराव्यात; नंतर आज्यभाग व आघार विधी करून, घृतयुक्त हवि यथाविधी अर्पण करावे।
Verse 41
तप्तजाम्बूनदप्रख्यं शङ्खचक्रगदाम्बुजै: । लसच्चतुर्भुजं शान्तं पद्मकिञ्जल्कवाससम् ॥ ३८ ॥ स्फुरत्किरीटकटककटिसूत्रवराङ्गदम् । श्रीवत्सवक्षसं भ्राजत्कौस्तुभं वनमालिनम् ॥ ३९ ॥ ध्यायन्नभ्यर्च्य दारूणि हविषाभिघृतानि च । प्रास्याज्यभागावाघारौ दत्त्वा चाज्यप्लुतं हवि: ॥ ४० ॥ जुहुयान्मूलमन्त्रेण षोडशर्चावदानत: । धर्मादिभ्यो यथान्यायं मन्त्रै: स्विष्टिकृतं बुध: ॥ ४१ ॥
बुद्धिमान साधकाने मूलमंत्राने षोडश-अर्चेप्रमाणे हवन करावे; आणि धर्म इत्यादी देवतांना यथान्याय मंत्रांसह ‘स्विष्टिकृत्’ हवि अर्पण करावे।
Verse 42
अभ्यर्च्याथ नमस्कृत्य पार्षदेभ्यो बलिं हरेत् । मूलमन्त्रं जपेद् ब्रह्म स्मरन्नारायणात्मकम् ॥ ४२ ॥
नंतर प्रभूची पूजा करून नमस्कार करावा व त्यांच्या पार्षदांना बलि-अर्पण करावे। मग नारायणस्वरूप परब्रह्माचे स्मरण ठेवून देवतेचा मूलमंत्र मंदपणे जपावा।
Verse 43
दत्त्वाचमनमुच्छेषं विष्वक्सेनाय कल्पयेत् । मुखवासं सुरभिमत् ताम्बूलाद्यमथार्हयेत् ॥ ४३ ॥
पुन्हा देवतेस मुखशुद्धीसाठी आचमनाचे जल अर्पण करावे आणि भगवंतांच्या अन्नाचा उच्छिष्ट भाग विष्वक्सेनास समर्पित करावा। नंतर सुगंधित मुखवास व तयार तांबूल इत्यादी प्रभूस अर्पण करावे।
Verse 44
उपगायन् गृणन् नृत्यन् कर्माण्यभिनयन् मम । मत्कथा: श्रावयन् शृण्वन् मुहूर्तं क्षणिको भवेत् ॥ ४४ ॥
इतरांसह गात, मोठ्याने कीर्तन-गुणगान करत, नृत्य करत, माझ्या दिव्य लीलांचे अभिनय करत, तसेच माझ्या कथा सांगत व ऐकत—भक्ताने काही काळ अशा उत्सवात तन्मय व्हावे।
Verse 45
स्तवैरुच्चावचै: स्तोत्रै: पौराणै: प्राकृतैरपि । स्तुत्वा प्रसीद भगवन्निति वन्देत दण्डवत् ॥ ४५ ॥
भक्ताने विविध स्तव-स्तोत्रांनी—पुराणांतील, प्राचीन शास्त्रांतील तसेच लोकपरंपरेतीलही—भगवंताची स्तुती करावी. मग ‘हे भगवन्, प्रसन्न व्हा!’ अशी प्रार्थना करून दंडवत् प्रणाम करावा।
Verse 46
शिरो मत्पादयो: कृत्वा बाहुभ्यां च परस्परम् । प्रपन्नं पाहि मामीश भीतं मृत्युग्रहार्णवात् ॥ ४६ ॥
देवतेच्या चरणांवर मस्तक ठेवून, मग हात जोडून प्रभूसमोर उभा राहून प्रार्थना करावी—“हे ईश! मी तुझ्या शरण आलो आहे; माझे रक्षण कर. या संसार-सागरास मी भयभीत आहे, जणू मृत्यूच्या मुखाशी उभा आहे।”
Verse 47
इति शेषां मया दत्तां शिरस्याधाय सादरम् । उद्वासयेच्चेदुद्वास्यं ज्योतिर्ज्योतिषि तत् पुन: ॥ ४७ ॥
अशी प्रार्थना करून, माझ्याकडून दिलेला शेष-प्रसाद आदराने मस्तकी धारण करावा. आणि जर पूजेच्या शेवटी देवतेचे उद्वासन करायचे असेल, तर ते करावे—देव-उपस्थितीचे तेज पुन्हा आपल्या हृदयकमळातील तेजात विलीन करावे।
Verse 48
अर्चादिषु यदा यत्र श्रद्धा मां तत्र चार्चयेत् । सर्वभूतेष्वात्मनि च सर्वात्माहमवस्थित: ॥ ४८ ॥
ज्या ठिकाणी माझ्या अर्चामूर्ती किंवा अन्य प्रमाण रूपांत श्रद्धा उत्पन्न होईल, त्या रूपानेच माझी पूजा करावी. मी सर्व जीवांच्या आत्म्यातही आणि माझ्या मूळ स्वरूपातही, सर्वात्मा म्हणून स्थित आहे.
Verse 49
एवं क्रियायोगपथै: पुमान् वैदिकतान्त्रिकै: । अर्चन्नुभयत: सिद्धिं मत्तो विन्दत्यभीप्सिताम् ॥ ४९ ॥
अशा रीतीने वेद व तंत्रांनी सांगितलेल्या क्रियायोगमार्गांनी माझे अर्चन करणारा पुरुष या लोकात आणि परलोकात—दोन्हीकडे—माझ्याकडून इच्छित सिद्धी प्राप्त करतो.
Verse 50
मदर्चां सम्प्रतिष्ठाप्य मन्दिरं कारयेद् दृढम् । पुष्पोद्यानानि रम्याणि पूजायात्रोत्सवाश्रितान् ॥ ५० ॥
माझ्या अर्चामूर्तीची योग्य प्रतिष्ठापना करून भक्कम मंदिर बांधावे आणि रम्य पुष्पोद्यानांची रचना करावी, जी नित्यपूजा, देवयात्रा व उत्सवांसाठी फुले पुरवतील.
Verse 51
पूजादीनां प्रवाहार्थं महापर्वस्वथान्वहम् । क्षेत्रापणपुरग्रामान् दत्त्वा मत्सार्ष्टितामियात् ॥ ५१ ॥
नित्यपूजा व महापर्वांचा प्रवाह अखंड चालू राहावा म्हणून जो देवतेला जमीन, बाजारपेठा, नगरे व गावे दान देतो, तो माझ्याइतकेच ऐश्वर्य प्राप्त करतो.
Verse 52
प्रतिष्ठया सार्वभौमं सद्मना भुवनत्रयम् । पूजादिना ब्रह्मलोकं त्रिभिर्मत्साम्यतामियात् ॥ ५२ ॥
भगवंताच्या मूर्तीची प्रतिष्ठा केल्याने मनुष्य संपूर्ण पृथ्वीचा सम्राट होतो, मंदिर बांधल्याने त्रिभुवनाचा अधिपती होतो, पूजा-सेवेने ब्रह्मलोक प्राप्त करतो, आणि ही तिन्ही कर्मे केल्याने माझ्यासारखे दिव्य स्वरूप प्राप्त करतो.
Verse 53
मामेव नैरपेक्ष्येण भक्तियोगेन विन्दति । भक्तियोगं स लभत एवं य: पूजयेत माम् ॥ ५३ ॥
जो फळाची अपेक्षा न ठेवता निष्काम भक्तियोगाने केवळ मला प्राप्त करतो. माझ्या सांगितलेल्या विधीनुसार जो माझी पूजा करतो, तो अखेरीस माझी शुद्ध भक्ती प्राप्त करतो.
Verse 54
य: स्वदत्तां परैर्दत्तां हरेत सुरविप्रयो: । वृत्तिं स जायते विड्भुग् वर्षाणामयुतायुतम् ॥ ५४ ॥
जो देवता किंवा ब्राह्मणांची संपत्ती—स्वतः दिलेली असो वा इतरांनी दिलेली—चोरतो, तो परलोकात विष्ठेतील कृमी होऊन दहा कोटी वर्षे जगतो.
Verse 55
कर्तुश्च सारथेर्हेतोरनुमोदितुरेव च । कर्मणां भागिन: प्रेत्य भूयो भूयसि तत् फलम् ॥ ५५ ॥
फक्त चोरी करणारा नव्हे, तर त्याचा सहाय्यक, प्रवर्तक आणि केवळ अनुमोदन करणारा देखील—हे सर्व परलोकात त्या कर्माचे भागीदार होतात. सहभागाच्या प्रमाणानुसार ते तदनुरूप फल भोगतात.
Frequently Asked Questions
It presents a sequential arcana-vidhi: bodily purification and mantra-based sanctification; arranging seat and paraphernalia; prokṣaṇa (sprinkling) and preparing vessels for pādya, arghya, and ācamanīya; meditation and invocation of the Lord into the Deity; offering regulated upacāras (bath, dress, ornaments, incense, lamp, food); optional homa with prescribed hymns; concluding prayers, honoring prasāda, and (for temporary installations) respectful dismissal.
Because the Bhāgavata frames worship as a relationship grounded in bhakti (faith and loving intention). Material abundance without devotion is external display lacking surrender, whereas even a simple offering—such as water—offered with faith is accepted as the devotee’s love and thus reaches the Lord’s purpose in arcana.
The chapter acknowledges formal Vedic eligibility for detailed procedures (e.g., the twice-born following prescribed rites), yet it also emphasizes the broad appropriateness of Deity worship across social and spiritual orders when grounded in devotion, and it explicitly highlights that sincere worship is beneficial even for those traditionally restricted in other ritual domains.
A temporarily established Deity may be invoked and respectfully dismissed according to need, whereas a permanently installed Deity, once called, is not to be ‘sent away.’ The distinction safeguards the continuity and gravity of temple worship and defines when dismissal rites are appropriate.
Because sustaining arcana depends on protected sacred resources and ethical stewardship. The warning establishes a dharmic perimeter around temple assets and priestly endowments, indicating that violations harm both social order and the worshiper’s spiritual progress, leading to severe karmic reactions.