Adhyaya 22
Sāṅkhya Enumeration of Tattvas, Distinction of Puruṣa–Prakṛti, and the Mechanics of Birth and Death
उद्धवगीतेतील श्रीकृष्णांचा आत्मीय उपदेश पुढे चालू राहतो. उद्धव विचारतात—ऋषी सृष्टीतील तत्त्वांची मोजणी २८, २६, २५, १७ इत्यादी वेगवेगळ्या संख्यांनी का करतात? श्रीकृष्ण सांगतात की सूक्ष्म व स्थूल तत्त्वे परस्परांत व्याप्त आहेत आणि त्यांच्या मायेमुळे विश्लेषणाचे विविध दृष्टिकोन संभवतात; म्हणून अनेक मोजण्या सत्याशी विसंगत ठरत नाहीत. मग ते सांख्याची रचना स्पष्ट करतात—गुण, त्यांना क्षुब्ध करणारा काळ, महत्तत्त्व, अहंकाराचे त्रिविध रूपांतर, तसेच अध्यात्मिक-अधिदैविक-अधिभौतिक अशी त्रिविध दृष्टी. पुढे उद्धव विचारतात—पुरुष (जीव) आणि प्रकृती परस्परांत वास करतात असे कसे भासते? श्रीकृष्ण भोक्ता प्रकृतीहून भिन्न आहे हे दाखवून बद्ध अनुभूतीत त्यांची कार्यगत गुंतवणूक समजावतात. शेवटी पुनर्जन्माची यंत्रणा सांगतात—कर्मयुक्त मन व इंद्रिये संस्कार घेऊन देहातून देहात जातात; ‘जन्म’ व ‘मृत्यू’ हे सततच्या परिवर्तनात नवी ओळख धारण करणेच. इंद्रियभोगापासून सावध राहणे व निंदेत सहनशीलता ठेवणे—साधकासाठी आवश्यक—असा उपदेश करून अध्याय संपतो.
Shlokas
Verse 1
श्रीउद्धव उवाच कति तत्त्वानि विश्वेश सङ्ख्यातान्यृषिभि: प्रभो । नवैकादश पञ्च त्रीण्यात्थ त्वमिह शुश्रुम ॥ १ ॥ केचित् षड्विंशतिं प्राहुरपरे पञ्चविंशतिम् । सप्तैके नव षट् केचिच्चत्वार्येकादशापरे । केचित् सप्तदश प्राहु: षोडशैके त्रयोदश ॥ २ ॥ एतावत्त्वं हि सङ्ख्यानामृषयो यद्विवक्षया । गायन्ति पृथगायुष्मन्निदं नो वक्तुमर्हसि ॥ ३ ॥
श्री उद्धव म्हणाला— हे विश्वेश्वर प्रभो! ऋषींनी सृष्टीतील तत्त्वे किती मोजली आहेत? मी तुमच्याकडून नव, एकादश, पाच आणि तीन— म्हणजे अठ्ठावीस तत्त्वांचे वर्णन ऐकले आहे. पण काही जण छब्बीस, काही पंचवीस; कोणी सात, कोणी नऊ, कोणी सहा, कोणी चार, कोणी अकरा; आणि काही सतर, सोळा किंवा तेरा म्हणतात. या वेगवेगळ्या मोजणीत प्रत्येक ऋषीचा नेमका अभिप्राय काय होता? हे सनातन! कृपा करून मला सांगा.
Verse 2
श्रीउद्धव उवाच कति तत्त्वानि विश्वेश सङ्ख्यातान्यृषिभि: प्रभो । नवैकादश पञ्च त्रीण्यात्थ त्वमिह शुश्रुम ॥ १ ॥ केचित् षड्विंशतिं प्राहुरपरे पञ्चविंशतिम् । सप्तैके नव षट् केचिच्चत्वार्येकादशापरे । केचित् सप्तदश प्राहु: षोडशैके त्रयोदश ॥ २ ॥ एतावत्त्वं हि सङ्ख्यानामृषयो यद्विवक्षया । गायन्ति पृथगायुष्मन्निदं नो वक्तुमर्हसि ॥ ३ ॥
श्री उद्धव म्हणाला— हे विश्वेश्वर प्रभो! ऋषींनी सृष्टीतील तत्त्वे किती मोजली आहेत? मी तुमच्याकडून नव, एकादश, पाच आणि तीन— म्हणजे अठ्ठावीस तत्त्वांचे वर्णन ऐकले आहे. पण काही जण छब्बीस, काही पंचवीस; कोणी सात, कोणी नऊ, कोणी सहा, कोणी चार, कोणी अकरा; आणि काही सतर, सोळा किंवा तेरा म्हणतात. या वेगवेगळ्या मोजणीत प्रत्येक ऋषीचा नेमका अभिप्राय काय होता? हे सनातन! कृपा करून मला सांगा.
Verse 3
श्रीउद्धव उवाच कति तत्त्वानि विश्वेश सङ्ख्यातान्यृषिभि: प्रभो । नवैकादश पञ्च त्रीण्यात्थ त्वमिह शुश्रुम ॥ १ ॥ केचित् षड्विंशतिं प्राहुरपरे पञ्चविंशतिम् । सप्तैके नव षट् केचिच्चत्वार्येकादशापरे । केचित् सप्तदश प्राहु: षोडशैके त्रयोदश ॥ २ ॥ एतावत्त्वं हि सङ्ख्यानामृषयो यद्विवक्षया । गायन्ति पृथगायुष्मन्निदं नो वक्तुमर्हसि ॥ ३ ॥
श्री उद्धव म्हणाला— हे विश्वेश्वर प्रभो! ऋषींनी तत्त्वे किती मोजली? मी तुमच्याकडून नव, एकादश, पाच आणि तीन— म्हणजे एकूण अठ्ठावीस तत्त्वे ऐकली आहेत. पण कोणी छब्बीस, कोणी पंचवीस; कोणी सात, कोणी नऊ, कोणी सहा, कोणी चार, कोणी अकरा; आणि काही सतर, सोळा किंवा तेरा म्हणतात. या संख्याभेदामागे ज्या ज्या हेतूने ते वेगवेगळे गातात, तो हेतू कृपा करून आम्हाला सांगा, हे आयुष्मन्।
Verse 4
श्रीभगवानुवाच युक्तं च सन्ति सर्वत्र भाषन्ते ब्राह्मणा यथा । मायां मदीयामुद्गृह्य वदतां किं नु दुर्घटम् ॥ ४ ॥
श्रीभगवान म्हणाले— सर्व भौतिक तत्त्वे सर्वत्र उपस्थित असल्यामुळे विद्वान ब्राह्मणांनी त्यांचे वेगवेगळ्या प्रकारे विश्लेषण करणे हे योग्यच आहे. ते सर्व माझ्या मायाशक्तीच्या आश्रयाने बोलत होते; म्हणून सत्याला विरोध न करता ते काहीही सांगू शकले.
Verse 5
नैतदेवं यथात्थ त्वं यदहं वच्मि तत्तथा । एवं विवदतां हेतुं शक्तयो मे दुरत्यया: ॥ ५ ॥
तू जसे म्हणतोस तसे हे नाही; मी जे सांगतो तेच तसे आहे. वाद घालणाऱ्यांच्या मतभेदांना माझ्याच दुर्जेय शक्ती कारणीभूत आहेत.
Verse 6
यासां व्यतिकरादासीद् विकल्पो वदतां पदम् । प्राप्ते शमदमेऽप्येति वादस्तमनुशाम्यति ॥ ६ ॥
माझ्या शक्तींच्या परस्पर संयोगातून बोलणाऱ्यांत विविध मतभेद उत्पन्न होतात. पण ज्यांची बुद्धी माझ्यात स्थिर आहे व इंद्रिये संयमित आहेत, त्यांच्यासाठी भेद नाहीसे होतात आणि वादाचे कारण शांत होते.
Verse 7
परस्परानुप्रवेशात् तत्त्वानां पुरुषर्षभ । पौर्वापर्यप्रसङ्ख्यानं यथा वक्तुर्विवक्षितम् ॥ ७ ॥
हे पुरुषश्रेष्ठा, तत्त्वांचे परस्पर प्रवेश असल्यामुळे तत्त्वांची संख्या पुढे-मागे करून, वक्त्याच्या इच्छेनुसार तत्त्वज्ञ वेगवेगळ्या रीतीने मोजतात.
Verse 8
एकस्मिन्नपि दृश्यन्ते प्रविष्टानीतराणि च । पूर्वस्मिन् वा परस्मिन् वा तत्त्वे तत्त्वानि सर्वश: ॥ ८ ॥
एका तत्त्वातही इतर तत्त्वे प्रविष्ट दिसतात. पूर्व कारणात असोत वा पर परिणामात—सर्व प्रकारे तत्त्वांत तत्त्वे उपस्थित असतात.
Verse 9
पौर्वापर्यमतोऽमीषां प्रसङ्ख्यानमभीप्सताम् । यथा विविक्तं यद्वक्त्रं गृह्णीमो युक्तिसम्भवात् ॥ ९ ॥
म्हणून या विचारकांपैकी जो कोणी बोले, आणि त्यांच्या गणनेत तत्त्वे पूर्व सूक्ष्म कारणांत धरली किंवा पर प्रकट परिणामांत—मी त्यांचे निष्कर्ष प्रमाण मानतो; कारण प्रत्येक सिद्धांताला युक्तिसंगत स्पष्टीकरण देता येते.
Verse 10
अनाद्यविद्यायुक्तस्य पुरुषस्यात्मवेदनम् । स्वतो न सम्भवादन्यस्तत्त्वज्ञो ज्ञानदो भवेत् ॥ १० ॥
अनादी अज्ञानाने आच्छादित पुरुषाला स्वतः आत्मसाक्षात्कार होत नाही; म्हणून परमतत्त्व जाणणारा अन्य ज्ञानदाता आवश्यक आहे।
Verse 11
पुरुषेश्वरयोरत्र न वैलक्षण्यमण्वपि । तदन्यकल्पनापार्था ज्ञानं च प्रकृतेर्गुण: ॥ ११ ॥
येथे जीव आणि परम-नियंता यांच्यात अणुमात्रही गुणभेद नाही; त्यांचा भेद मानणे व्यर्थ कल्पना आहे, आणि हे ज्ञानही प्रकृतीच्या गुणाचेच आहे।
Verse 12
प्रकृतिर्गुणसाम्यं वै प्रकृतेर्नात्मनो गुणा: । सत्त्वं रजस्तम इति स्थित्युत्पत्त्यन्तहेतव: ॥ १२ ॥
प्रकृती मूळतः त्रिगुणांच्या सम्य अवस्थेत असते; हे गुण आत्म्याचे नसून केवळ प्रकृतीचे आहेत. सत्त्व, रज, तम—सृष्टी, स्थिती व प्रलयाची कारणे आहेत।
Verse 13
सत्त्वं ज्ञानं रज: कर्म तमोऽज्ञानमिहोच्यते । गुणव्यतिकर: काल: स्वभाव: सूत्रमेव च ॥ १३ ॥
या जगात सत्त्व म्हणजे ज्ञान, रज म्हणजे कर्म, आणि तम म्हणजे अज्ञान असे म्हटले जाते. गुणांची क्षुब्ध परस्परक्रिया म्हणजे काळ, आणि सर्व प्रवृत्तींची समष्टि आद्य ‘सूत्र’ (महत्तत्त्व) आहे।
Verse 14
पुरुष: प्रकृतिर्व्यक्तमहङ्कारो नभोऽनिल: । ज्योतिराप: क्षितिरिति तत्त्वान्युक्तानि मे नव ॥ १४ ॥
मी नऊ तत्त्वे सांगितली आहेत—भोक्ता पुरुष, प्रकृती, प्रकृतीची आद्य अभिव्यक्ती महत्तत्त्व, अहंकार, आकाश, वायू, अग्नी, जल आणि पृथ्वी।
Verse 15
श्रोत्रं त्वग्दर्शनं घ्राणो जिह्वेति ज्ञानशक्तय: । वाक्पाण्युपस्थपाय्वङ्घ्रि: कर्माण्यङ्गोभयं मन: ॥ १५ ॥
हे उद्धवा! श्रवण, स्पर्श, दर्शन, घ्राण आणि रसना—या पाच ज्ञानेंद्रिये आहेत. वाणी, हात, उपस्थ, गुदा आणि पाय—ही पाच कर्मेंद्रिये आहेत. मन हे दोन्ही प्रकारांत येते.
Verse 16
शब्द: स्पर्शो रसो गन्धो रूपं चेत्यर्थजातय: । गत्युक्त्युत्सर्गशिल्पानि कर्मायतनसिद्धय: ॥ १६ ॥
शब्द, स्पर्श, रस, गंध आणि रूप—हे ज्ञानेंद्रियांचे विषय आहेत. गमन, वचन, उत्सर्ग (मल-मूत्र त्याग) आणि शिल्प/निर्मिती—या कर्मेंद्रियांच्या क्रिया आहेत.
Verse 17
सर्गादौ प्रकृतिर्ह्यस्य कार्यकारणरूपिणी । सत्त्वादिभिर्गुणैर्धत्ते पुरुषोऽव्यक्त ईक्षते ॥ १७ ॥
सृष्टीच्या आरंभी प्रकृती सत्त्व-रज-तम गुणांनी कारण-कार्य—सूक्ष्म व स्थूल—समस्त विश्वाचे रूप धारण करते. परम पुरुष, अव्यक्त परमात्मा, त्यात प्रवेश करत नाही; केवळ दृष्टि टाकतो.
Verse 18
व्यक्तादयो विकुर्वाणा धातव: पुरुषेक्षया । लब्धवीर्या: सृजन्त्यण्डं संहता: प्रकृतेर्बलात् ॥ १८ ॥
महत्-तत्त्व इत्यादी भौतिक धातू परम पुरुषाच्या दृष्टिने प्रेरित होऊन परिवर्तन पावतात व आपापल्या शक्ती प्राप्त करतात. मग प्रकृतीच्या बलाने ते एकत्र येऊन सामर्थ्य मिळवून ब्रह्मांड-अंड निर्माण करतात.
Verse 19
सप्तैव धातव इति तत्रार्था: पञ्चखादय: । ज्ञानमात्मोभयाधारस्ततो देहेन्द्रियासव: ॥ १९ ॥
काही तत्त्वज्ञ सात धातू मानतात—पृथ्वी इत्यादी पाच (पृथ्वी, जल, अग्नी, वायु, आकाश), चेतन आत्मा आणि दोघांचा आधार परमात्मा. या मतानुसार देह, इंद्रिये, प्राणवायु व सर्व भौतिक पदार्थ या सात तत्त्वांपासून उत्पन्न होतात.
Verse 20
षडित्यत्रापि भूतानि पञ्चषष्ठ: पर: पुमान् । तैर्युक्त आत्मसम्भूतै: सृष्ट्वेदं समपाविशत् ॥ २० ॥
काही तत्त्वज्ञ सहा तत्त्वे मानतात—पाच महाभूत आणि सहावा परम पुरुषोत्तम भगवान. तोच प्रभू स्वतःपासून उत्पन्न तत्त्वांनी युक्त होऊन हे विश्व निर्माण करतो आणि नंतर स्वतः त्यात प्रवेश करतो।
Verse 21
चत्वार्येवेति तत्रापि तेज आपोऽन्नमात्मन: । जातानि तैरिदं जातं जन्मावयविन: खलु ॥ २१ ॥
काही जण चार तत्त्वे मानतात—आत्म्यापासून तेज, आप आणि अन्न (पृथ्वी) उत्पन्न होतात. ही तत्त्वे प्रकट होऊन सृष्टी निर्माण करतात, ज्यात सर्व भौतिक निर्मितीचा जन्म व विस्तार होतो।
Verse 22
सङ्ख्याने सप्तदशके भूतमात्रेन्द्रियाणि च । पञ्च पञ्चैकमनसा आत्मा सप्तदश: स्मृत: ॥ २२ ॥
काही जण सतराही तत्त्वे मोजतात—पाच महाभूत, पाच तन्मात्रा (विषय), पाच इंद्रिये, मन आणि आत्मा; अशा रीतीने आत्मा सतरावा तत्त्व मानला जातो।
Verse 23
तद्वत् षोडशसङ्ख्याने आत्मैव मन उच्यते । भूतेन्द्रियाणि पञ्चैव मन आत्मा त्रयोदश ॥ २३ ॥
तसेच सोळा तत्त्वांच्या मोजणीत आत्म्यालाच मन म्हणतात. आणि पाच भूत, पाच इंद्रिये, मन, जीवात्मा व परम पुरुष मानल्यास तेरा तत्त्वे होतात।
Verse 24
एकादशत्व आत्मासौ महाभूतेन्द्रियाणि च । अष्टौ प्रकृतयश्चैव पुरुषश्च नवेत्यथ ॥ २४ ॥
अकराच्या गणनेत आत्मा, महाभूत आणि इंद्रिये येतात. तसेच आठ स्थूल-सूक्ष्म प्रकृती आणि पुरुष (परमेश्वर) मिळून नऊ मानले जातात।
Verse 25
इति नानाप्रसङ्ख्यानं तत्त्वानामृषिभि: कृतम् । सर्वं न्याय्यं युक्तिमत्त्वाद् विदुषां किमशोभनम् ॥ २५ ॥
अशा प्रकारे ऋषींनी तत्त्वांचे अनेक रीतींनी विश्लेषण केले आहे. युक्तियुक्त असल्यामुळे त्यांचे सर्व मत न्याय्य आहे; खऱ्या विद्वानांना अशी तात्त्विक तेजस्विता शोभतेच.
Verse 26
श्रीउद्धव उवाच प्रकृति: पुरुषश्चोभौ यद्यप्यात्मविलक्षणौ । अन्योन्यापाश्रयात् कृष्ण दृश्यते न भिदा तयो: । प्रकृतौ लक्ष्यते ह्यात्मा प्रकृतिश्च तथात्मनि ॥ २६ ॥
श्री उद्धव म्हणाले: हे कृष्ण, प्रकृती आणि पुरुष (जीव) हे जरी स्वरूपतः भिन्न असले, तरी परस्पर आश्रयामुळे त्यांच्यात भेद दिसत नाही. आत्मा प्रकृतीत आणि प्रकृती आत्म्यात असल्यासारखी भासते.
Verse 27
एवं मे पुण्डरीकाक्ष महान्तं संशयं हृदि । छेत्तुमर्हसि सर्वज्ञ वचोभिर्नयनैपुणै: ॥ २७ ॥
हे पुण्डरीकाक्ष, हे सर्वज्ञ प्रभो, माझ्या हृदयातील हा महान संशय आपल्या तर्कनैपुण्ययुक्त वचनांनी कृपया छेदून टाका.
Verse 28
त्वत्तो ज्ञानं हि जीवानां प्रमोषस्तेऽत्र शक्तित: । त्वमेव ह्यात्ममायाया गतिं वेत्थ न चापर: ॥ २८ ॥
जीवांचे ज्ञान तुमच्यापासूनच उत्पन्न होते आणि तुझ्याच शक्तीने ते ज्ञान येथे हरपवले जाते. खरे तर तुझ्या आत्ममायेची गती तुझ्यावाचून दुसरा कोणी जाणू शकत नाही.
Verse 29
श्रीभगवानुवाच प्रकृति: पुरुषश्चेति विकल्प: पुरुषर्षभ । एष वैकारिक: सर्गो गुणव्यतिकरात्मक: ॥ २९ ॥
श्रीभगवान म्हणाले: हे पुरुषश्रेष्ठ, ‘प्रकृती’ आणि ‘पुरुष’ असा भेद स्पष्ट आहे. ही प्रकट सृष्टी विकारशील असून गुणांच्या परस्पर व्यतिकरावर आधारलेली सतत परिवर्तन पावते.
Verse 30
ममाङ्ग माया गुणमय्यनेकधा विकल्पबुद्धीश्च गुणैर्विधत्ते । वैकारिकस्त्रिविधोऽध्यात्ममेक- मथाधिदैवमधिभूतमन्यत् ॥ ३० ॥
प्रिय उद्धवा! माझी त्रिगुणमयी माया त्या गुणांच्या द्वारे अनेक प्रकारची सृष्टी आणि ती जाणण्यासाठी विविध प्रकारची चेतना प्रकट करते. भौतिक परिवर्तनाचा प्रकट परिणाम तीन प्रकारांनी समजला जातो—अध्यात्म, अधिदैव आणि अधिभूत।
Verse 31
दृग् रूपमार्कं वपुरत्र रन्ध्रे परस्परं सिध्यति य: स्वत: खे । आत्मा यदेषामपरो य आद्य: स्वयानुभूत्याखिलसिद्धसिद्धि: ॥ ३१ ॥
दृष्टी, रूप आणि डोळ्याच्या छिद्रात दिसणारे सूर्याचे प्रतिबिंब—हे परस्परांना प्रकट करतात; पण आकाशातील मूळ सूर्य स्वयंप्रकाश आहे. तसेच सर्वांचा आदिकारण परमात्मा, जो सर्वांपासून भिन्न आहे, आपल्या दिव्य अनुभूतीच्या प्रकाशाने सर्व परस्पर-प्रकट वस्तूंचा परम स्रोत ठरतो।
Verse 32
एवं त्वगादि श्रवणादि चक्षु- । र्जिह्वादि नासादि च चित्तयुक्तम् ॥ ३२ ॥
तसेच त्वचा, कान, डोळे, जीभ आणि नाक—ही इंद्रिये, तसेच सूक्ष्म देहाची कार्ये—बद्ध चेतना, मन, बुद्धी आणि अहंकार—हे सर्व इंद्रिय, विषय आणि अधिदेवता अशा त्रिविध भेदाने विचारता येते।
Verse 33
योऽसौ गुणक्षोभकृतो विकार: प्रधानमूलान्महत: प्रसूत: । अहं त्रिवृन्मोहविकल्पहेतु- र्वैकारिकस्तामस ऐन्द्रियश्च ॥ ३३ ॥
प्रकृतीचे तीन गुण क्षुब्ध झाले की, अव्यक्त प्रधानापासून उत्पन्न महत्तत्त्वातून एक विकार प्रकट होतो—अहंकार। तो तीन अवस्थांत दिसतो—सात्त्विक (वैकारिक), राजस (ऐंद्रिय) आणि तामस। हाच अहंकार सर्व भौतिक मोह व द्वैत-विकल्पाचा कारणीभूत ठरतो।
Verse 34
आत्मा परिज्ञानमयो विवादो ह्यस्तीति नास्तीति भिदार्थनिष्ठ: । व्यर्थोऽपि नैवोपरमेत पुंसां मत्त: परावृत्तधियां स्वलोकात् ॥ ३४ ॥
परमात्म्याचे अपूर्ण ज्ञान असल्यामुळे तत्त्वज्ञांचा हा वाद—“जग खरे आहे”, “नाही, खरे नाही”—भेदरूप भौतिक द्वैत समजून घेण्यावरच आधारलेला असतो। हा वाद निरर्थक असला तरी, जे माझ्यापासून—आपल्या खऱ्या आत्मस्वरूपापासून—बुद्धी फिरवतात, ते तो सोडू शकत नाहीत।
Verse 35
श्रीउद्धव उवाच त्वत्त: परावृत्तधिय: स्वकृतै: कर्मभि: प्रभो । उच्चावचान् यथा देहान् गृह्णन्ति विसृजन्ति च ॥ ३५ ॥ तन्ममाख्याहि गोविन्द दुर्विभाव्यमनात्मभि: । न ह्येतत् प्रायशो लोके विद्वांस: सन्ति वञ्चिता: ॥ ३६ ॥
श्री उद्धव म्हणाले—हे प्रभो, फलाची आस धरून कर्म करणाऱ्यांची बुद्धी तुमच्यापासून फिरते. ते आपल्या कर्मांनी कसे उच्च-नीच देह धारण करतात आणि मग सोडून देतात?
Verse 36
श्रीउद्धव उवाच त्वत्त: परावृत्तधिय: स्वकृतै: कर्मभि: प्रभो । उच्चावचान् यथा देहान् गृह्णन्ति विसृजन्ति च ॥ ३५ ॥ तन्ममाख्याहि गोविन्द दुर्विभाव्यमनात्मभि: । न ह्येतत् प्रायशो लोके विद्वांस: सन्ति वञ्चिता: ॥ ३६ ॥
हे गोविंद, हे मला सांग; आत्मबोध नसलेल्या लोकांना हा विषय फारच कठीण आहे. या जगात मायेनं फसलेले लोक—बहुतेकदा विद्वानही—हे तत्त्व जाणत नाहीत.
Verse 37
श्रीभगवानुवाच मन: कर्ममयं नृणामिन्द्रियै: पञ्चभिर्युतम् । लोकाल्लोकं प्रयात्यन्य आत्मा तदनुवर्तते ॥ ३७ ॥
श्रीभगवान म्हणाले—मनुष्यांचे मन कर्मफलांनी घडलेले असून पाच इंद्रियांनिशी असते. ते एका देह/लोकातून दुसऱ्या देह/लोकात जाते; आत्मा वेगळी असूनही त्याचा पाठपुरावा करते.
Verse 38
ध्यायन् मनोऽनु विषयान् दृष्टान् वानुश्रुतानथ । उद्यत् सीदत् कर्मतन्त्रं स्मृतिस्तदनु शाम्यति ॥ ३८ ॥
कर्मबंधनाने बांधलेले मन पाहिलेले व श्रुतीत ऐकलेले इंद्रियविषय सतत ध्यानात धरते. म्हणून ते विषयांसह उत्पन्न-नष्ट होत असल्यासारखे दिसते आणि स्मरणशक्ती शांत/क्षीण होते.
Verse 39
विषयाभिनिवेशेन नात्मानं यत् स्मरेत् पुन: । जन्तोर्वै कस्यचिद्धेतोर्मृत्युरत्यन्तविस्मृति: ॥ ३९ ॥
विषयासक्तीमुळे जीव पुन्हा आपली पूर्व ओळख स्मरत नाही. कोणत्याही कारणाने पूर्व देहाची पूर्ण विस्मृती जी होते, तिलाच ‘मृत्यू’ म्हणतात.
Verse 40
जन्म त्वात्मतया पुंस: सर्वभावेन भूरिद । विषयस्वीकृतिं प्राहुर्यथा स्वप्नमनोरथ: ॥ ४० ॥
हे परम दानशूर उद्धवा! ज्याला जन्म म्हणतात तो प्रत्यक्षात पुरुषाचा नव्या देहाशी सर्वभावे आत्मतादात्म्य होय. जसा स्वप्न वा मनोरथाचा अनुभव तो पूर्णपणे सत्य मानतो, तसा तो नवा देह स्वीकारतो.
Verse 41
स्वप्नं मनोरथं चेत्थं प्राक्तनं न स्मरत्यसौ । तत्र पूर्वमिवात्मानमपूर्वम् चानुपश्यति ॥ ४१ ॥
जसा स्वप्न वा मनोरथ अनुभवणारा मनुष्य आपले पूर्वीचे स्वप्न-मनोरथ आठवत नाही, तसा वर्तमान देहात स्थित जीव पूर्वीही असतानासुद्धा स्वतःला जणू अलीकडेच उत्पन्न झालो असे मानतो.
Verse 42
इन्द्रियायनसृष्ट्येदं त्रैविध्यं भाति वस्तुनि । बहिरन्तर्भिदाहेतुर्जनोऽसज्जनकृद् यथा ॥ ४२ ॥
इंद्रियांचे आश्रयस्थान असलेल्या मनाने देह-तादात्म्य निर्माण केले म्हणून आत्म्याच्या वास्तवातही उच्च-मध्यम-नीच अशी त्रिविध भौतिक विविधता जणू दिसते. अशा रीतीने जीव स्वतःच बाह्य व अंतर्गत द्वैत उत्पन्न करतो, जसा मनुष्य कुपुत्राला जन्म देतो.
Verse 43
नित्यदा ह्यङ्ग भूतानि भवन्ति न भवन्ति च । कालेनालक्ष्यवेगेन सूक्ष्मत्वात्तन्न दृश्यते ॥ ४३ ॥
हे प्रिय उद्धवा! भौतिक देह सतत निर्माण व नाश पावत असतात; हे काळाच्या अदृश्य वेगाने घडते. परंतु काळ सूक्ष्म असल्याने ते कोणालाही दिसत नाही.
Verse 44
यथार्चिषां स्रोतसां च फलानां वा वनस्पते: । तथैव सर्वभूतानां वयोऽवस्थादय: कृता: ॥ ४४ ॥
जसा दिव्याच्या ज्योतीत, नदीच्या प्रवाहात किंवा वृक्षाच्या फळांत परिवर्तनाच्या अवस्था दिसतात, तसाच सर्व भौतिक देहांत वय व अवस्थांचे परिवर्तन घडते.
Verse 45
सोऽयं दीपोऽर्चिषां यद्वत्स्रोतसां तदिदं जलम् । सोऽयं पुमानिति नृणां मृषा गीर्धीर्मृषायुषाम् ॥ ४५ ॥
जसा दिव्याच्या असंख्य ज्योतीकिरणांचा क्षणोक्षणी जन्म, बदल व नाश होत असतो, तरी मोहबुद्धी मनुष्य क्षणभर दिसलेल्या प्रकाशाला पाहून खोटे म्हणतो—“हीच दिव्याची ज्योत.” जशी वाहत्या नदीत नवे नवे पाणी पुढे निघून जाते, तरी मूढ माणूस एका ठिकाणी पाहून म्हणतो—“हेच नदीचे पाणी.” तसेच देह सतत बदलत असतानाही आयुष्य वाया घालवणारे लोक देहाच्या एखाद्या अवस्थेलाच आपली खरी ओळख मानतात।
Verse 46
मा स्वस्य कर्मबीजेन जायते सोऽप्ययं पुमान् । म्रियते वामरो भ्रान्त्या यथाग्निर्दारुसंयुत: ॥ ४६ ॥
जीव खरेतर आपल्या कर्मबीजामुळे जन्मत नाही आणि अमर असल्याने मरतही नाही. भ्रांतीमुळे तो जन्मतो व मरतो असे भासते; जसे लाकडाच्या संयोगाने अग्नी प्रकट झाला आणि नंतर विझला असे दिसते।
Verse 47
निषेकगर्भजन्मानि बाल्यकौमारयौवनम् । वयोमध्यं जरा मृत्युरित्यवस्थास्तनोर्नव ॥ ४७ ॥
गर्भाधान, गर्भावस्था, जन्म, शैशव, बाल्य, यौवन, मध्यम वय, जरा आणि मृत्यु—या देहाच्या नऊ अवस्था आहेत।
Verse 48
एता मनोरथमयीर्हान्यस्योच्चावचास्तनू: । गुणसङ्गादुपादत्ते क्वचित् कश्चिज्जहाति च ॥ ४८ ॥
देहाच्या उंच-नीच अवस्था या मनोकल्पित आहेत. गुणसंगामुळे आलेल्या अज्ञानाने जीव त्या आपल्याच मानतो; कधी एखादा भाग्यवान पुरुष ही मानसिक कल्पना सोडून देतो।
Verse 49
आत्मन: पितृपुत्राभ्यामनुमेयौ भवाप्ययौ । न भवाप्ययवस्तूनामभिज्ञो द्वयलक्षण: ॥ ४९ ॥
वडील किंवा आजोबांच्या मृत्यूने आपला मृत्यू अनुमानता येतो आणि पुत्रजन्माने आपल्या जन्माची अवस्था कळते. जो देहांचा उत्पत्ती-नाश यथार्थपणे जाणतो, तो मग या द्वंद्वांच्या अधीन राहत नाही।
Verse 50
तरोर्बीजविपाकाभ्यां यो विद्वाञ्जन्मसंयमौ । तरोर्विलक्षणो द्रष्टा एवं द्रष्टा तनो: पृथक् ॥ ५० ॥
जो ज्ञानी बीजातून वृक्षाचा जन्म व परिपक्व झाल्यावर त्याचा नाश पाहतो, तो वृक्षापेक्षा वेगळा साक्षी राहतो; तसेच देहाच्या जन्म-मरणाचा साक्षी देहापासून पृथक् असतो.
Verse 51
प्रकृतेरेवमात्मानमविविच्याबुध: पुमान् । तत्त्वेन स्पर्शसम्मूढ: संसारं प्रतिपद्यते ॥ ५१ ॥
अविवेकी पुरुष प्रकृतीपासून स्वतःला वेगळे न ओळखता, तिलाच तत्त्वतः सत्य मानतो; तिच्या संसर्गाने तो पूर्ण मोहात पडून संसारचक्रात शिरतो.
Verse 52
सत्त्वसङ्गादृषीन्देवान् रजसासुरमानुषान् । तमसा भूततिर्यक्त्वं भ्रामितो याति कर्मभि: ॥ ५२ ॥
कर्मांनी भटकविला गेलेला जीव सत्त्वसंगाने ऋषी किंवा देव होतो; रजोगुणाने असुर किंवा मनुष्य, आणि तमोगुणाच्या संगाने भूतयोनी किंवा तिर्यक् (पशु) योनीत जन्म घेतो.
Verse 53
नृत्यतो गायत: पश्यन् यथैवानुकरोति तान् । एवं बुद्धिगुणान् पश्यन्ननीहोऽप्यनुकार्यते ॥ ५३ ॥
जसे नाचणारे-गाणारे लोक पाहून कोणी त्यांची नक्कल करतो, तसेच आत्मा जरी कर्ता नसला तरी बुद्धीचे गुण पाहून मोहात पडून त्यांचे अनुकरण करायला बाध्य होतो.
Verse 54
यथाम्भसा प्रचलता तरवोऽपि चला इव । चक्षुषा भ्राम्यमाणेन दृश्यते भ्रमतीव भू: ॥ ५४ ॥ यथा मनोरथधियो विषयानुभवो मृषा । स्वप्नदृष्टाश्च दाशार्ह तथा संसार आत्मन: ॥ ५५ ॥
जसे हलत्या पाण्यात प्रतिबिंबित झाडेही हलत आहेत असे वाटते, आणि डोळे फिरवल्याने पृथ्वी फिरतेय असे दिसते; तसेच, हे दाशार्ह, मनाच्या कल्पनेने विषयभोगाचा अनुभव खोटा आहे—स्वप्नदृश्यासारखाच आत्म्याचा हा संसार आहे.
Verse 55
यथाम्भसा प्रचलता तरवोऽपि चला इव । चक्षुषा भ्राम्यमाणेन दृश्यते भ्रमतीव भू: ॥ ५४ ॥ यथा मनोरथधियो विषयानुभवो मृषा । स्वप्नदृष्टाश्च दाशार्ह तथा संसार आत्मन: ॥ ५५ ॥
हे दाशार्हवंशजा! आत्म्याचे हे सांसारिक जीवन व इंद्रिय-विषयांचा अनुभव खरोखरच मिथ्या आहे. जसे हलत्या पाण्यात प्रतिबिंबित झाडे हलत आहेत असे दिसते, किंवा डोळे फिरवल्यावर पृथ्वी फिरते असे भासते, तसेच कल्पना व स्वप्नासारखा हा जगाचा भ्रम आहे.
Verse 56
अर्थे ह्यविद्यमानेऽपि संसृतिर्न निवर्तते । ध्यायतो विषयानस्य स्वप्नेऽनर्थागमो यथा ॥ ५६ ॥
वस्तूचे खरे अस्तित्व नसले तरी विषयभोगाचे ध्यान करणाऱ्याची संसृती निवरत नाही; जसे स्वप्नातील दुःखद अनुभव असत्य असूनही नाहीसे होत नाहीत.
Verse 57
तस्मादुद्धव मा भुङ्क्ष्व विषयानसदिन्द्रियै: । आत्माग्रहणनिर्भातं पश्य वैकल्पिकं भ्रमम् ॥ ५७ ॥
म्हणून, हे उद्धवा! असत् इंद्रियां घेऊन विषयभोग करू नकोस. द्वैतावर आधारलेला हा वैकल्पिक भ्रम आत्मसाक्षात्काराला कसा आडवा येतो ते पाहा.
Verse 58
क्षिप्तोऽवमानितोऽसद्भि: प्रलब्धोऽसूयितोऽथवा । ताडित: सन्निरुद्धो वा वृत्त्या वा परिहापित: ॥ ५८ ॥ निष्ठ्युतो मूत्रितो वाज्ञैर्बहुधैवं प्रकम्पित: । श्रेयस्काम: कृच्छ्रगत आत्मनात्मानमुद्धरेत् ॥ ५९ ॥
दुष्ट लोकांनी दूर लोटले, अपमानित केले, फसवले किंवा मत्सर केला; मारले, बांधले, किंवा उपजीविकेपासून वंचित केले; अज्ञांनी थुंकले किंवा मूत्राने अपवित्र केले—अशा अनेक प्रकारे वारंवार हादरवले गेले तरी, जो परम श्रेय इच्छितो त्याने संकटातही बुद्धीने स्वतःला आध्यात्मिक पातळीवर उचलून धरावे.
Verse 59
क्षिप्तोऽवमानितोऽसद्भि: प्रलब्धोऽसूयितोऽथवा । ताडित: सन्निरुद्धो वा वृत्त्या वा परिहापित: ॥ ५८ ॥ निष्ठ्युतो मूत्रितो वाज्ञैर्बहुधैवं प्रकम्पित: । श्रेयस्काम: कृच्छ्रगत आत्मनात्मानमुद्धरेत् ॥ ५९ ॥
दुष्ट लोकांनी दूर लोटले, अपमानित केले, फसवले किंवा मत्सर केला; मारले, बांधले, किंवा उपजीविकेपासून वंचित केले; अज्ञांनी थुंकले किंवा मूत्राने अपवित्र केले—अशा अनेक प्रकारे वारंवार हादरवले गेले तरी, जो परम श्रेय इच्छितो त्याने संकटातही बुद्धीने स्वतःला आध्यात्मिक पातळीवर उचलून धरावे.
Verse 60
श्रीउद्धव उवाच यथैवमनुबुध्येयं वद नो वदतां वर ॥ ६० ॥
श्री उद्धव म्हणाले—हे वचनश्रेष्ठ, कृपा करून सांगा, मी हे योग्य रीतीने कसे समजू?
Verse 61
सुदु:सहमिमं मन्ये आत्मन्यसदतिक्रमम् । विदुषामपि विश्वात्मन् प्रकृतिर्हि बलीयसी । ऋते त्वद्धर्मनिरतान् शान्तांस्ते चरणालयान् ॥ ६१ ॥
हे विश्वात्मन्, अज्ञ लोकांनी आपल्या प्रति केलेला असत् अपमान सहन करणे अत्यंत कठीण आहे; कारण प्रकृती फार बलवान आहे. केवळ तुमच्या धर्मात रत आणि तुमच्या कमळचरणांच्या आश्रयाने शांत झालेले भक्तच असे अपराध सहन करू शकतात.
Frequently Asked Questions
Because subtle causes and gross effects mutually pervade one another, a thinker may either (a) include an element within its prior subtle cause or (b) count it separately as a later manifest product. Kṛṣṇa states that such analyses occur under His māyā-śakti, and thus multiple enumerations can be coherent when their assumptions are made explicit. The point is not to win argument but to recognize that all categories ultimately rest on the Supreme Lord’s sanction and that realized intelligence fixed in Him dissolves quarrel.
Kṛṣṇa teaches that prakṛti is the transforming field structured by the guṇas, whereas the jīva is the conscious enjoyer/witness. They appear interwoven because consciousness becomes conditioned through subtle instruments (mind, intelligence, false ego) and identifies with bodily states. Yet the soul remains distinct as the observer, just as one who witnesses a tree’s birth and death is not the tree. The Supreme Soul remains self-manifest and separate, like the sun illuminating the mutual functioning of eye, form, and reflected light.
Death is described as total forgetfulness of the previous embodied identity when the jīva transitions to a new body formed by karma; birth is total identification with the new body, similar to accepting a dream as real. Since bodies are constantly transforming under time, the delusion is to equate any temporary stage with the self. Realistic discernment (viveka) frees one from the dualities of lamentation and fear.
The chapter concludes that one seeking the highest goal should remain spiritually safe even when insulted, beaten, deprived, or humiliated. This is not passivity but disciplined intelligence: refusing to descend into bodily identification and reactive hatred. Such tolerance (titikṣā) supports steady remembrance and detachment from sense gratification, preparing the practitioner to ask—like Uddhava—how to properly internalize and understand these teachings in lived experience.