Adhyaya 2

Verse 1

श्रीशुक उवाच गोविन्दभुजगुप्तायां द्वारवत्यां कुरूद्वह । अवात्सीन्नारदोऽभीक्ष्णं कृष्णोपासनलालस: ॥ १ ॥

श्रीशुकदेव म्हणाले—हे कुरुश्रेष्ठ! गोविंदाच्या भुजांनी सदैव रक्षित द्वारकेत, श्रीकृष्णोपासनेची उत्कंठा बाळगून नारद मुनी काही काळ वारंवार राहिले.

Verse 2

को नु राजन्निन्द्रियवान् मुकुन्दचरणाम्बुजम् । न भजेत् सर्वतोमृत्युरुपास्यममरोत्तमै: ॥ २ ॥

हे राजन्! या जगात पावलोपावली मृत्यू आहे; मग इंद्रियधारी कोण असा असेल की, अमरोत्तमांनीही उपास्य असलेल्या मुक्तिदाता मुकुंदाच्या चरणकमळांची सेवा करणार नाही?

Verse 3

तमेकदा तु देवर्षिं वसुदेवो गृहागतम् । अर्चितं सुखमासीनमभिवाद्येदमब्रवीत् ॥ ३ ॥

एकदा देवर्षी नारद वसुदेवांच्या घरी आले. वसुदेवांनी विधिपूर्वक त्यांची पूजा केली, त्यांना सुखासन दिले आणि नमस्कार करून असे म्हणाले.

Verse 4

श्रीवसुदेव उवाच भगवन् भवतो यात्रा स्वस्तये सर्वदेहिनाम् । कृपणानां यथा पित्रोरुत्तमश्लोकवर्त्मनाम् ॥ ४ ॥

श्री वसुदेव म्हणाले—भगवन्, आपली यात्रा सर्व देहधाऱ्यांच्या कल्याणासाठी आहे; जशी पिता मुलांच्या हितासाठी येतो. आपण विशेषतः दीनांवर आणि उत्तमश्लोकाच्या मार्गावर चालणाऱ्यांवर कृपा करता.

Verse 5

भूतानां देवचरितं दु:खाय च सुखाय च । सुखायैव हि साधूनां त्वाद‍ृशामच्युतात्मनाम् ॥ ५ ॥

देवतांची कृत्ये प्राण्यांना कधी दुःख तर कधी सुख देतात; पण अच्युतालाच आत्मा मानणारे आपल्यासारखे साधू सर्वांसाठी केवळ सुखच घडवितात.

Verse 6

भजन्ति ये यथा देवान् देवा अपि तथैव तान् । छायेव कर्मसचिवा: साधवो दीनवत्सला: ॥ ६ ॥

जसे लोक देवांची उपासना करतात तसेच देवही त्यांना प्रत्युत्तर देतात. देव हे कर्माचे सहकारी—छायेसारखे; पण साधू खरेच दीनांवर दयाळू असतात.

Verse 7

ब्रह्मंस्तथापि पृच्छामो धर्मान् भागवतांस्तव । यान् श्रुत्वा श्रद्धया मर्त्यो मुच्यते सर्वतोभयात् ॥ ७ ॥

हे ब्राह्मण, जरी तुमचे दर्शनच मला तृप्त करतात, तरीही मी तुमच्याकडून भागवतधर्म विचारतो. ते श्रद्धेने ऐकले असता मनुष्य सर्व प्रकारच्या भयातून मुक्त होतो.

Verse 8

अहं किल पुरानन्तं प्रजार्थो भुवि मुक्तिदम् । अपूजयं न मोक्षाय मोहितो देवमायया ॥ ८ ॥

पूर्वजन्मी या भूमीवर मी संतानप्राप्तीच्या इच्छेने मुक्तिदाता परमेश्वर अनंताचे पूजन केले; पण मोक्षासाठी नाही, म्हणून प्रभूच्या मायेमुळे मी मोहित झालो।

Verse 9

यथा विचित्रव्यसनाद् भवद्भ‍िर्विश्वतोभयात् । मुच्येम ह्यञ्जसैवाद्धा तथा न: शाधि सुव्रत ॥ ९ ॥

हे सुव्रत प्रभो, कृपा करून मला स्पष्ट उपदेश द्या, ज्यामुळे तुमच्या कृपेने मी नाना संकटांनी भरलेल्या व सर्वत्र भय देणाऱ्या या संसारबंधनातून सहज मुक्त होईन।

Verse 10

श्रीशुक उवाच राजन्नेवं कृतप्रश्न‍ो वसुदेवेन धीमता । प्रीतस्तमाह देवर्षिर्हरे: संस्मारितो गुणै: ॥ १० ॥

श्रीशुकदेव म्हणाले—हे राजन्, बुद्धिमान वसुदेवाने विचारलेल्या अशा प्रश्नांनी देवर्षी नारद प्रसन्न झाले. हरिच्या दिव्य गुणांचे स्मरण होऊन त्यांनी वसुदेवाला पुढीलप्रमाणे उत्तर दिले.

Verse 11

श्रीनारद उवाच सम्यगेतद् व्यवसितं भवता सात्वतर्षभ । यत् पृच्छसे भागवतान् धर्मांस्त्वं विश्वभावनान् ॥ ११ ॥

श्री नारद म्हणाले—हे सात्वतश्रेष्ठ, तू योग्यच ठरवले आहेस की तू भगवंताप्रती जीवाचा सनातन धर्म, म्हणजे भागवतधर्म, याविषयी विचारतोस. हा भक्तिधर्म इतका पावन आहे की संपूर्ण विश्व शुद्ध करतो.

Verse 12

श्रुतोऽनुपठितो ध्यात आद‍ृतो वानुमोदित: । सद्य: पुनाति सद्धर्मो देव विश्वद्रुहोऽपि हि ॥ १२ ॥

भगवंताची शुद्ध भक्तिसेवा हा सद्धर्म इतका पावन आहे की केवळ तो ऐकला, त्याचे कीर्तन केले, त्यावर ध्यान केले, श्रद्धेने स्वीकारला किंवा इतरांच्या भक्तीची प्रशंसा केली तरी देवद्वेषी व प्राणिद्वेषी लोकही तत्क्षणी शुद्ध होतात.

Verse 13

त्वया परमकल्याण: पुण्यश्रवणकीर्तन: । स्मारितो भगवानद्य देवो नारायणो मम ॥ १३ ॥

आज तुम्ही मला माझ्या परमकल्याणमय प्रभू, भगवान नारायणाचे स्मरण करून दिले. ज्यांचे पुण्य श्रवण‑कीर्तन केल्याने मनुष्य पूर्णपणे पावन होतो.

Verse 14

अत्राप्युदाहरन्तीममितिहासं पुरातनम् । आर्षभाणां च संवादं विदेहस्य महात्मन: ॥ १४ ॥

येथेही प्रभूची भक्तिसेवा स्पष्ट करण्यासाठी मुनी एक प्राचीन इतिहास सांगतात—महात्मा विदेह राजाचा आणि ऋषभपुत्रांचा संवाद।

Verse 15

प्रियव्रतो नाम सुतो मनो: स्वायम्भुवस्य य: । तस्याग्नीध्रस्ततो नाभिऋर्षभस्तत्सुत: स्मृत: ॥ १५ ॥

स्वायंभुव मनूचा पुत्र प्रियव्रत नावाचा होता. प्रियव्रताच्या पुत्रांमध्ये अग्नीध्र; अग्नीध्रापासून नाभी आणि नाभीचा पुत्र ऋषभदेव म्हणून प्रसिद्ध झाला.

Verse 16

तमाहुर्वासुदेवांशं मोक्षधर्मविवक्षया । अवतीर्णं सुतशतं तस्यासीद् ब्रह्मपारगम् ॥ १६ ॥

श्री ऋषभदेवांना वासुदेवांचा अंश मानतात. मोक्षधर्म सांगण्यासाठी ते अवतरले. त्यांना शंभर पुत्र होते; सर्वजण वेदज्ञानात परिपूर्ण होते.

Verse 17

तेषां वै भरतो ज्येष्ठो नारायणपरायण: । विख्यातं वर्षमेतद् यन्नाम्ना भारतमद्भ‍ुतम् ॥ १७ ॥

त्या शंभर पुत्रांमध्ये ज्येष्ठ भरत नारायणपरायण होता. भरताच्या कीर्तीमुळे ही भूमी ‘भारतवर्ष’ म्हणून अद्भुत रीतीने प्रसिद्ध झाली.

Verse 18

स भुक्तभोगां त्यक्त्वेमां निर्गतस्तपसा हरिम् । उपासीनस्तत्पदवीं लेभे वै जन्मभिस्त्रिभि: ॥ १८ ॥

राजा भरताने भोग क्षणभंगुर व निरर्थक मानून संसाराचा त्याग केला. तरुण पत्नी व कुटुंब सोडून कठोर तपाने श्रीहरीची उपासना केली आणि तीन जन्मांनंतर भगवंताचे धाम प्राप्त केले.

Verse 19

तेषां नव नवद्वीपपतयोऽस्य समन्तत: । कर्मतन्त्रप्रणेतार एकाशीतिर्द्विजातय: ॥ १९ ॥

उरलेल्या नऊ पुत्रांनी भारतवर्षातील नऊ द्वीपांचे अधिपतीपद मिळवले व सर्वत्र सार्वभौम सत्ता चालवली. एक्याऐंशी पुत्र द्विज ब्राह्मण झाले आणि कर्मकांडात्मक वैदिक यज्ञमार्ग प्रवर्तित करण्यात सहाय्यक ठरले.

Verse 20

नवाभवन् महाभागा मुनयो ह्यर्थशंसिन: । श्रमणा वातरसना आत्मविद्याविशारदा: ॥ २० ॥ कविर्हविरन्तरीक्ष: प्रबुद्ध: पिप्पलायन: । आविर्होत्रोऽथ द्रुमिलश्चमस: करभाजन: ॥ २१ ॥

उरलेले नऊ पुत्र महाभाग्यवान मुनी होते—परमार्थाचे प्रतिपादक, श्रमण, दिगंबर आणि आत्मविद्येत पारंगत. त्यांची नावे: कवि, हवि, अंतरीक्ष, प्रबुद्ध, पिप्पलायन, आविर्होत्र, द्रुमिल, चमस आणि करभाजन।

Verse 21

नवाभवन् महाभागा मुनयो ह्यर्थशंसिन: । श्रमणा वातरसना आत्मविद्याविशारदा: ॥ २० ॥ कविर्हविरन्तरीक्ष: प्रबुद्ध: पिप्पलायन: । आविर्होत्रोऽथ द्रुमिलश्चमस: करभाजन: ॥ २१ ॥

उरलेले नऊ पुत्र महाभाग्यवान मुनी होते—परमार्थाचे प्रतिपादक, श्रमण, दिगंबर आणि आत्मविद्येत पारंगत. त्यांची नावे: कवि, हवि, अंतरीक्ष, प्रबुद्ध, पिप्पलायन, आविर्होत्र, द्रुमिल, चमस आणि करभाजन।

Verse 22

त एते भगवद्रूपं विश्वं सदसदात्मकम् । आत्मनोऽव्यतिरेकेण पश्यन्तो व्यचरन् महीम् ॥ २२ ॥

ते महर्षी स्थूल-सूक्ष्म, सत्-असत् अशा सर्व विश्वाला भगवंताचेच रूप मानून, ते आत्म्यापासून अभिन्न आहे असे पाहत पृथ्वीवर विचरत असत.

Verse 23

अव्याहतेष्टगतय: सुरसिद्धसाध्य- गन्धर्वयक्षनरकिन्नरनागलोकान् । मुक्ताश्चरन्ति मुनिचारणभूतनाथ- विद्याधरद्विजगवां भुवनानि कामम् ॥ २३ ॥

नव योगेंद्र हे मुक्तात्मे आहेत; त्यांच्या इच्छित गतीला कोणतीही लौकिक शक्ती अडवू शकत नाही. ते देव, सिद्ध, साध्य, गंधर्व, यक्ष, मनुष्य, किन्नर व नागलोक तसेच मुनि, चारण, भूतनाथ (शिवगण), विद्याधर, ब्राह्मण व गायींच्या लोकांतही इच्छेप्रमाणे संचार करतात।

Verse 24

त एकदा निमे: सत्रमुपजग्मुर्यद‍ृच्छया । वितायमानमृषिभिरजनाभे महात्मन: ॥ २४ ॥

एकदा ते यदृच्छेने अजनाभे (पृथ्वीवर) महात्मा महाराज निमी यांच्या सत्रयज्ञाजवळ आले; तो यज्ञ श्रेष्ठ ऋषींच्या मार्गदर्शनाखाली चालू होता।

Verse 25

तान् द‍ृष्ट्वा सूर्यसङ्काशान् महाभागवतान् नृप । यजमानोऽग्नयो विप्रा: सर्व एवोपतस्थिरे ॥ २५ ॥

हे नृपा, सूर्याप्रमाणे तेजस्वी त्या महाभागवतांना पाहून यजमान, ब्राह्मण आणि अग्नीसुद्धा—सर्वांनी आदराने उभे राहून त्यांची उपासना केली।

Verse 26

विदेहस्तानभिप्रेत्य नारायणपरायणान् । प्रीत: सम्पूजयां चक्रे आसनस्थान् यथार्हत: ॥ २६ ॥

विदेह राजा (निमी) यांनी ओळखले की हे नऊ ऋषी नारायण-परायण श्रेष्ठ भक्त आहेत. त्यांच्या शुभ आगमनाने आनंदित होऊन त्याने त्यांना यथोचित आसने दिली आणि भगवंताप्रमाणे विधिपूर्वक पूजन केले।

Verse 27

तान् रोचमानान् स्वरुचा ब्रह्मपुत्रोपमान् नव । पप्रच्छ परमप्रीत: प्रश्रयावनतो नृप: ॥ २७ ॥

ते नऊ महात्मे स्वतःच्या तेजाने उजळत होते आणि ब्रह्मदेवाच्या पुत्र चार कुमारांसारखे भासत होते. परम आनंदाने भरून राजा नम्रतेने मस्तक झुकवून त्यांना प्रश्न विचारू लागला।

Verse 28

श्रीविदेह उवाच मन्ये भगवत: साक्षात् पार्षदान् वो मधुद्विष: । विष्णोर्भूतानि लोकानां पावनाय चरन्ति हि ॥ २८ ॥

श्रीविदेह म्हणाला—मला वाटते तुम्ही मधुद्विष भगवंतांचे साक्षात् पार्षद आहात. विष्णूचे शुद्ध भक्त स्वार्थासाठी नव्हे, तर लोकांना पावन करण्यासाठी विश्वात भ्रमण करतात.

Verse 29

दुर्लभो मानुषो देहो देहिनां क्षणभङ्गुर: । तत्रापि दुर्लभं मन्ये वैकुण्ठप्रियदर्शनम् ॥ २९ ॥

देहधाऱ्यांसाठी मानवी देह अत्यंत दुर्लभ व क्षणभंगुर आहे. तरीही मला वाटते, वैकुंठनाथाला प्रिय अशा शुद्ध भक्तांचे दर्शन-संग अधिकच दुर्लभ आहे.

Verse 30

अत आत्यन्तिकं क्षेमं पृच्छामो भवतोऽनघा: । संसारेऽस्मिन् क्षणार्धोऽपि सत्सङ्ग: शेवधिर्नृणाम् ॥ ३० ॥

म्हणून, हे निष्पाप महात्म्यांनो, मी तुमच्याकडे परम कल्याण काय ते विचारतो. कारण या जन्म-मृत्यूच्या संसारात सत्संग अर्धक्षण जरी मिळाला तरी तो मनुष्यांसाठी अमूल्य खजिना आहे.

Verse 31

धर्मान् भागवतान् ब्रूत यदि न: श्रुतये क्षमम् । यै: प्रसन्न: प्रपन्नाय दास्यत्यात्मानमप्यज: ॥ ३१ ॥

आम्हाला ऐकण्यास योग्य वाटत असेल तर कृपा करून भागवतधर्म—भगवंताची भक्तिसेवा—सांगा. ज्याने प्रसन्न होऊन अज भगवंत शरणागताला स्वतःलाही अर्पण करतो.

Verse 32

श्रीनारद उवाच एवं ते निमिना पृष्टा वसुदेव महत्तमा: । प्रतिपूज्याब्रुवन् प्रीत्या ससदस्यर्त्विजं नृपम् ॥ ३२ ॥

श्री नारद म्हणाला—हे वसुदेवा, महाराज निमीने अशा प्रकारे नऊ योगेंद्रांना भक्तीसेवेविषयी विचारले तेव्हा त्या महात्म्यांनी राजाच्या प्रश्नांचे आदराने कौतुक करून, यज्ञसभेतील सदस्य व ऋत्विजांच्या उपस्थितीत प्रेमाने उत्तर दिले.

Verse 33

श्रीकविरुवाच मन्येऽकुतश्चिद्भयमच्युतस्य पादाम्बुजोपासनमत्र नित्यम् । उद्विग्नबुद्धेरसदात्मभावाद् विश्वात्मना यत्र निवर्तते भी: ॥ ३३ ॥

श्री कवि म्हणाले—मला असे वाटते की असत् देहभावाने ज्याची बुद्धी सतत व्याकुळ होते, तो अच्युत प्रभूच्या चरणकमलांची नित्य उपासना केल्यानेच खरा निर्भय होतो; विश्वात्मा भगवंताच्या भक्तीत सर्व भय पूर्णपणे निवळते।

Verse 34

ये वै भगवता प्रोक्ता उपाया ह्यात्मलब्धये । अञ्ज: पुंसामविदुषां विद्धि भागवतान् हि तान् ॥ ३४ ॥

आत्मलाभासाठी भगवंतांनी जे उपाय सांगितले आहेत, तेच भागवत-धर्म म्हणून जाण; अज्ञ पुरुषही ते स्वीकारल्यास सहजपणे परमेश्वराला जाणू शकतो।

Verse 35

यानास्थाय नरो राजन् न प्रमाद्येत कर्हिचित् । धावन् निमील्य वा नेत्रे न स्खलेन्न पतेदिह ॥ ३५ ॥

हे राजन्, जो मनुष्य हा भक्तिमार्ग स्वीकारतो तो या जगातील वाटेत कधीही चुकत नाही; जणू डोळे मिटून धावत असला तरी तो न ठेचकाळेल, न पडेल।

Verse 36

कायेन वाचा मनसेन्द्रियैर्वा बुद्ध्यात्मना वानुसृतस्वभावात् । करोति यद् यत् सकलं परस्मै नारायणायेति समर्पयेत्तत् ॥ ३६ ॥

बद्ध अवस्थेत मिळालेल्या स्वभावानुसार देह, वाणी, मन, इंद्रिये, बुद्धी किंवा शुद्ध चैतन्याने जे काही करतो, ते ‘हे नारायण प्रभूच्या प्रीत्यासाठी’ असे मानून परमेश्वराला अर्पण करावे।

Verse 37

भयं द्वितीयाभिनिवेशत: स्या- दीशादपेतस्य विपर्ययोऽस्मृति: । तन्माययातो बुध आभजेत्तं भक्त्यैकयेशं गुरुदेवतात्मा ॥ ३७ ॥

द्वैतात आसक्तीमुळे भय उत्पन्न होते; ईश्वरापासून दूर झालेल्या जीवाला विपर्यास व विस्मृती येते—हे सर्व त्याच्या मायाशक्तीने घडते। म्हणून बुद्धिमानाने सद्गुरूच्या मार्गदर्शनाखाली, त्यांना आराध्य व प्राणस्वरूप मानून, एकनिष्ठ भक्तीने प्रभूची सेवा करावी।

Verse 38

अविद्यमानोऽप्यवभाति हि द्वयो ध्यातुर्धिया स्वप्नमनोरथौ यथा । तत् कर्मसङ्कल्पविकल्पकं मनो बुधो निरुन्ध्यादभयं तत: स्यात् ॥ ३८ ॥

द्वैत प्रत्यक्षात नसले तरी ध्यात्याच्या बुद्धीमुळे ते स्वप्न‑मनोरथासारखे भासते. कर्माचे संकल्प‑विकल्प करणारे मन ज्ञानी पुरुषाने आवरावे; तसे केल्यास अभय प्राप्त होते.

Verse 39

श‍ृण्वन् सुभद्राणि रथाङ्गपाणे- र्जन्मानि कर्माणि च यानि लोके । गीतानि नामानि तदर्थकानि गायन् विलज्जो विचरेदसङ्ग: ॥ ३९ ॥

रथचक्रधारी प्रभूची शुभ जन्मकर्मे ऐकत, त्यांचा अर्थ सांगणारी पवित्र नावे गात, सर्व आसक्ती सोडून ज्ञानी पुरुष लज्जा न बाळगता मुक्तपणे विचरावा.

Verse 40

एवंव्रत: स्वप्रियनामकीर्त्या जातानुरागो द्रुतचित्त उच्चै: । हसत्यथो रोदिति रौति गाय- त्युन्मादवन्नृत्यति लोकबाह्य: ॥ ४० ॥

अशा व्रतस्थ भक्ताला आपल्या प्रिय नामकीर्तनाने प्रेम जागते; चित्त द्रवून तो मोठ्याने कधी हसतो, कधी रडतो, कधी आरोळी देतो; कधी गातो व उन्मत्तासारखा नाचतो, लोकमताची पर्वा करत नाही.

Verse 41

खं वायुमग्निं सलिलं महीं च ज्योतींषि सत्त्वानि दिशो द्रुमादीन् । सरित्समुद्रांश्च हरे: शरीरं यत् किंच भूतं प्रणमेदनन्य: ॥ ४१ ॥

भक्ताने श्रीकृष्णापासून वेगळे काहीही पाहू नये. आकाश, वायु, अग्नी, जल, पृथ्वी, सूर्यादी तेज, सर्व जीव, दिशा, वृक्ष‑लता, नद्या व समुद्र—जे काही आहे ते हरिचे शरीर मानून अनन्य भावाने सर्वांना नमस्कार करावा.

Verse 42

भक्ति: परेशानुभवो विरक्ति- रन्यत्र चैष त्रिक एककाल: । प्रपद्यमानस्य यथाश्न‍त: स्यु- स्तुष्टि: पुष्टि: क्षुदपायोऽनुघासम् ॥ ४२ ॥

परमपुरुषाच्या शरण गेलेल्या व्यक्तीस भक्ति, परमेश्वराचा प्रत्यक्ष अनुभव आणि इतर विषयांपासून वैराग्य—हे तिन्ही एकाच वेळी प्रकट होतात; जसे जेवताना प्रत्येक घासाबरोबर तृप्ती, पुष्टी आणि भूक कमी होणे एकत्र वाढते.

Verse 43

इत्यच्युताङ्‍‍घ्रि भजतोऽनुवृत्त्या भक्तिर्विरक्तिर्भगवत्प्रबोध: । भवन्ति वै भागवतस्य राजं- स्तत: परां शान्तिमुपैति साक्षात् ॥ ४३ ॥

हे राजन्, जो भक्त अच्युत भगवंतांच्या चरणकमलांचे सतत प्रयत्नाने भजन करतो, त्याच्यात अढळ भक्ती, वैराग्य आणि भगवद्बोध प्रकट होतो; अशा रीतीने तो भागवत भक्त साक्षात् परम शांती प्राप्त करतो।

Verse 44

श्रीराजोवाच अथ भागवतं ब्रूत यद्धर्मो याद‍ृशो नृणाम् । यथा चरति यद् ब्रूते यैर्लिङ्गैर्भगवत्प्रिय: ॥ ४४ ॥

श्रीराजा म्हणाला—आता भागवत भक्ताचे स्वरूप सांगा: मनुष्यात त्याचा धर्म कसा असतो, तो कसा आचरण करतो, कसा बोलतो, आणि कोणत्या लक्षणांनी तो भगवंताला प्रिय होतो—हे सविस्तर सांगा।

Verse 45

श्रीहविरुवाच सर्वभूतेषु य: पश्येद् भगवद्भ‍ावमात्मन: । भूतानि भगवत्यात्मन्येष भागवतोत्तम: ॥ ४५ ॥

श्रीहवि म्हणाला—जो आपल्या आत्म्याने सर्व प्राण्यांत भगवंताचा भाव पाहतो, आणि सर्व भूतांना भगवंतामध्ये स्थित मानतो, तोच उत्तम भागवत भक्त होय।

Verse 46

ईश्वरे तदधीनेषु बालिशेषु द्विषत्सु च । प्रेममैत्रीकृपोपेक्षा य: करोति स मध्यम: ॥ ४६ ॥

जो ईश्वरावर प्रेम करतो, त्यांच्या भक्तांशी मैत्री ठेवतो, भोळ्या-अज्ञ लोकांवर कृपा करतो आणि द्वेष करणाऱ्यांची उपेक्षा करतो—तो मध्यम भक्त होय।

Verse 47

अर्चायामेव हरये पूजां य: श्रद्धयेहते । न तद्भ‍क्तेषु चान्येषु स भक्त: प्राकृत: स्मृत: ॥ ४७ ॥

जो श्रद्धेने केवळ मंदिरातील अर्चामूर्ती श्रीहरीची पूजा करतो, पण ना त्यांच्या भक्तांशी ना इतर लोकांशी योग्य वर्तन करतो—तो प्राकृत (निम्न) भक्त मानला जातो।

Verse 48

गृहीत्वापीन्द्रियैरर्थान्यो न द्वेष्टि न हृष्यति । विष्णोर्मायामिदं पश्यन्स वै भागवतोत्तम: ॥ ४८ ॥

इंद्रियांद्वारे विषयांचा स्वीकार करूनही जो न द्वेष करतो न हर्षित होतो, आणि हे सर्व जग श्रीविष्णूच्या मायाशक्तीचे रूप मानतो—तोच भागवतोत्तम होय.

Verse 49

देहेन्द्रियप्राणमनोधियां यो जन्माप्ययक्षुद्भ‍यतर्षकृच्छ्रै: । संसारधर्मैरविमुह्यमान: स्मृत्या हरेर्भागवतप्रधान: ॥ ४९ ॥

देह-इंद्रिये-प्राण-मन-बुद्धी यांना जन्म-क्षय, भूक-तहान व क्लेशयुक्त संसारधर्मांनी ग्रासलेले पाहूनही जो मोहित होत नाही, आणि हरिच्या चरणांचे स्मरण करून अलिप्त राहतो—तो भागवत-प्रधान होय.

Verse 50

न कामकर्मबीजानां यस्य चेतसि सम्भव: । वासुदेवैकनिलय: स वै भागवतोत्तम: ॥ ५० ॥

ज्याच्या चित्तात कामना व कर्मबीजांचा उदय होत नाही, जो केवळ वासुदेवातच आश्रय घेतो—तोच भागवतोत्तम होय.

Verse 51

न यस्य जन्मकर्मभ्यां न वर्णाश्रमजातिभि: । सज्जतेऽस्मिन्नहंभावो देहे वै स हरे: प्रिय: ॥ ५१ ॥

ज्याचा ‘मी’पणा जन्म-कर्माने किंवा वर्णाश्रम-जातिने या देहात आसक्त होत नाही—तो हरिचा अत्यंत प्रिय सेवक होय.

Verse 52

न यस्य स्व: पर इति वित्तेष्वात्मनि वा भिदा । सर्वभूतसम: शान्त: स वै भागवतोत्तम: ॥ ५२ ॥

ज्याच्या दृष्टीने धनात किंवा आपले-परके यात भेद नाही—‘हे माझे, ते त्याचे’ असा भाव नाही; जो सर्व प्राण्यांप्रती सम आणि शांत आहे—तोच भागवतोत्तम होय.

Verse 53

त्रिभुवनविभवहेतवेऽप्यकुण्ठ- स्मृतिरजितात्मसुरादिभिर्विमृग्यात् । न चलति भगवत्पदारविन्दा- ल्ल‍वनिमिषार्धमपि य: स वैष्णवाग्य्र: ॥ ५३ ॥

त्रिभुवनाचे वैभव मिळावे तरी ज्याची स्मृती कधी कुंठित होत नाही, आणि ज्यांचे चरणकमल ब्रह्मा-रुद्रादि देवही शोधतात—जो भक्त भगवंताच्या चरणकमलांपासून एक क्षण, अगदी अर्धा क्षणही दूर जात नाही, तोच श्रेष्ठ वैष्णव होय।

Verse 54

भगवत उरुविक्रमाङ्‍‍घ्रिशाखा- नखमणिचन्द्रिकया निरस्ततापे । हृदि कथमुपसीदतां पुन: स प्रभवति चन्द्र इवोदितेऽर्कताप: ॥ ५४ ॥

भगवंताच्या पराक्रमी चरणरूपी शाखांवरील नख-मण्यांच्या चांदण्याने ज्यांचे हृदयातील ताप नाहीसा झाला आहे, त्यांच्या अंतःकरणात दुःखाची ज्वाला पुन्हा कशी राहील? जसा चंद्र उगवला की सूर्यताप शमतॊ।

Verse 55

विसृजति हृदयं न यस्य साक्षा- द्धरिरवशाभिहितोऽप्यघौघनाश: । प्रणयरसनया धृताङ्‍‍घ्रिपद्म: स भवति भागवतप्रधान उक्त: ॥ ५५ ॥

जो हरि—पापसमूहाचा साक्षात् नाश करणारे—अनवधानाने किंवा अनिच्छेने उच्चारलेल्या नामानेही भक्ताचे हृदय सोडत नाहीत; आणि जो प्रेमरूपी रज्जूने भगवंताचे चरणकमल धरून ठेवतो, तो ‘भागवत-प्रधान’ म्हणून ओळखला जातो।