Adhyaya 19
Chapter 19
या अध्यायात श्रीकृष्ण उद्धवाला आध्यात्मिक ज्ञानाची परिपक्वता सांगतात। आत्मा देहापेक्षा भिन्न, त्रिगुणातीत व साक्षी आहे हे जाणून विवेक, इंद्रियनिग्रह, समदृष्टी आणि अनासक्ती धारण करावी असे उपदेशतात। सत्संग, शास्त्रश्रवण, ध्यान आणि भक्तियुक्त कर्माने चित्त शुद्ध होते; ज्ञान स्थिर होते आणि भगवद्भक्तीसह मोक्ष सुलभ होतो।
Shlokas
Verse 1
श्री-भगवान् उवाच यो विद्या-श्रुत-सम्पन्नः आत्मवान् नानुमानिकः । मया-मात्रम् इदं ज्ञात्वा ज्ञानं च मयि सन्न्यसेत् ॥
श्रीभगवान म्हणाले—जो विद्या-श्रुतीने संपन्न, आत्मसंयमी आणि तर्ककळपनेत न गुंतणारा आहे, त्याने हे जग केवळ माझ्यामुळेच धृत आहे असे जाणून आपले ज्ञानही माझ्यात अर्पण करावे।
Verse 2
ज्ञानिनस् त्व् अहम् एवेष्टः स्वार्थो हेतुश् च सम्मतः । स्वर्गश् चैवापवर्गश् च नान्यो 'र्थो मद्-ऋते प्रियः ॥
ज्ञानीजनांसाठी मीच प्रिय आहे—मीच त्यांचा खरा स्वार्थ आणि परम हेतू आहे. स्वर्ग आणि मोक्ष दोन्ही माझ्यातच आहेत; हे प्रिय, माझ्यावाचून दुसरे खरे ध्येय नाही.
Verse 3
ज्ञान-विज्ञान-संसिद्धाः पदं श्रेष्ठं विदुर्मम । ज्ञानी प्रियतमो 'तो मे ज्ञानेनासौ बिभर्ति माम् ॥
ज्ञान-विज्ञानाने सिद्ध झालेले माझे श्रेष्ठ पद जाणतात. म्हणून ज्ञानी मला अत्यंत प्रिय आहे, कारण तो ज्ञानाने मला आपल्या अंतःकरणात धारण करतो.
Verse 4
तपस् तीर्थं जपो दानं पवित्राणीतराणि च । नालं कुर्वन्ति तां सिद्धिं या ज्ञान-कलया कृता ॥
तप, तीर्थयात्रा, जप, दान आणि इतर पवित्र साधनेही स्वतःहून ती सिद्धी देऊ शकत नाहीत, जी खऱ्या ज्ञानाच्या अल्प अंशानेही प्राप्त होते.
Verse 5
तस्माज् ज्ञानेन सहितं ज्ञात्वा स्वात्मानम् उद्धव । ज्ञान-विज्ञान-सम्पन्नो भज मां भक्ति-भावतः ॥
म्हणून हे उद्धवा, ज्ञानासहित आपल्या सत्य आत्मस्वरूपाला जाणून, ज्ञान-विज्ञानाने संपन्न होऊन, भक्तिभावाने माझे भजन कर.
Verse 6
ज्ञान-विज्ञान-यज्ञेन माम् इष्ट्वात्मानम् आत्मनि । सर्व-यज्ञ-पतिं मां वै संसिद्धिं मुनयो 'गमन् ॥
ज्ञान-विज्ञानरूपी यज्ञाने, आत्म्यातील परमात्मा म्हणून माझी उपासना करून, सर्व यज्ञांचा स्वामी मीच आहे असे जाणून मुनिंनी सिद्धी प्राप्त केली.
Verse 7
त्वय्युद्धवाश्रयति यस्त्रिविधो विकारो मायान्तरापतति नाद्यपवर्गयोर्वयत् । जन्मादयोऽस्य यदमी तव तस्य किं स्युर् आद्यन्तयोऱ्यदसतोऽस्ति तदेव मध्ये ॥
हे उद्धवा, सृष्टी-स्थिती-प्रलय असा त्रिविध विकार तुझ्यावरच आधारलेला आहे. आद्य आणि अंत यांच्या मध्ये उभी असलेली माया तुला स्पर्शही करत नाही, कारण तू बंधन व मोक्ष या दोन्हींपलीकडे आहेस. जगात दिसणारे जन्मादी विकार त्या मायाचेच—तुझ्यासाठी त्यांचा काय अर्थ? जे असत् आहे ते आपल्या आद्य व अंत यांच्या मधेच भासते.
Verse 8
श्री-उद्धव उवाच ज्ञानं विशुद्धं विपुलं यथैतद् वैराग्य-विज्ञान-युतं पुराणम् । आख्याहि विश्वेश्वर विश्व-मूर्ते त्वद्-भक्ति-योगं च महद्-विमृग्यम् ॥
श्री उद्धव म्हणाले: हे विश्वेश्वरा, हे विश्वमूर्ते! या पुराणातील विशाल व परम शुद्ध ज्ञान—वैराग्य व विज्ञानयुक्त—मला सांगावे; तसेच तुझा भक्तियोगही सांगावा, जो महात्मेही शोधतात.
Verse 9
ताप-त्रयेणाभिहतस्य घोरे सन्तप्यमानस्य भवाध्वनीश । पश्यामि नान्यच् छरणं तवाङ्घ्रि- द्वन्द्वातपत्राद् अमृताभिवर्षात् ॥
हे भवमार्गाधीश! घोर त्रितापांनी आहत होऊन मी आतून जळत आहे. तुझ्या कमलचरणांच्या युगुलरूपी छत्राशिवाय—जे दाहापासून वाचवते आणि अमृतवृष्टी करते—मला दुसरे कोणतेही शरण दिसत नाही.
Verse 10
दष्टं जनं सम्पतितं बिले 'स्मिन् कालाहिना क्षुद्र-सुखोरु-तर्षम् । समुद्धरैनं कृपयापवर्ग्यैर् वचोभिर् आसीञ्च महाऽनुभाव ॥
हे महात्मन्! काळरूपी सर्पाने दंश केलेला हा मनुष्य या खड्ड्यात पडला आहे आणि क्षुद्र सुखांची तीव्र तृष्णा त्याला जाळीत आहे. कृपा करून त्याला उचला व आपल्या मोक्षदायी वचनांनी त्याचे अंतःकरण सिंचित करा।
Verse 11
श्री-भगवान् उवाच इत्थम् एतत् पुरा राजा भीष्मं धर्म-भृतां वरम् । अजात-शत्रुः पप्रच्छ सर्वेषां नो 'नुशृण्वताम् ॥
श्रीभगवान म्हणाले—अशा प्रकारे पूर्वी अजातशत्रु राजा युधिष्ठिराने, आम्ही सर्वजण लक्षपूर्वक ऐकत असताना, धर्मधारकांमध्ये श्रेष्ठ भीष्मांना प्रश्न विचारला।
Verse 12
निवृत्ते भारते युद्धे सुहृन्-निधन-विह्वलः । श्रुत्वा धर्मान् बहून् पश्चान् मोक्ष-धर्मान् अपृच्छत ॥
भारतयुद्ध संपल्यावर, प्रिय सुहृदांच्या निधनाने व्याकुळ झालेल्या राजाने अनेक धर्मोपदेश ऐकले; त्यानंतर त्याने विशेषतः मोक्षधर्माविषयी विचारले।
Verse 13
तान् अहं ते 'भिधास्यामि देव-व्रत-मखाच् छ्रुतान् । ज्ञान-वैराग्य-विज्ञान-श्रद्धा-भक्त्युपबृंहितान् ॥
मी आता तुला ते तत्त्व सांगतो, जे देवव्रत (भीष्म) यांच्या यज्ञातून ऐकलेले असून, ज्ञान, वैराग्य, अनुभूतीजन्य विज्ञान, श्रद्धा आणि भक्ती यांनी समृद्ध आहेत।
Verse 14
नवैकादश पञ्च त्रीन् भावान् भूतेषु येन वै । ईक्षेताथैकम् अप्येषु तज् ज्ञानं मम निश्चितम् ॥
माझा निश्चित निर्णय असा आहे की तेच ज्ञान—ज्यायोगे मनुष्य सर्व भूतांमध्ये नऊ, अकरा, पाच आणि तीन तत्त्वे पाहतो, आणि त्यांच्यामध्येच स्थित एक परम तत्त्वही पाहतो।
Verse 15
एतद् एव हि विज्ञानं न तथैकॆन येन यत् । स्थित्युत्पत्त्यप्ययान् पश्येद् भावानां त्रिगुणात्मनाम् ॥
हेच खरे विज्ञान—ज्याने त्रिगुणात्मक सर्व भावांची स्थिती, उत्पत्ती व लय स्पष्ट दिसतात; एकांगी मत तितके नाही।
Verse 16
आदाव् अन्ते च मध्ये च सृज्यात् सृज्यं यद् अन्वियात् । पुनस् तत्प्रतिसङ्क्रमे यच् छिष्येत तदेव सत् ॥
जे आरंभी, मध्ये व शेवटी—स्रष्टा व सृष्टीत सर्वत्र व्याप्त—असते, आणि प्रलयकाळी सृष्टी लीन झाल्यावर जे उरते, तेच सत् आहे।
Verse 17
श्रुतिः प्रत्यक्षम् ऐतिह्यम् अनुमानं चतुष्टयम् । प्रमाणेष्व् अनवस्थानाद् विकल्पात् स विरज्यते ॥
श्रुती, प्रत्यक्ष, ऐतिह्य आणि अनुमान—ही चार प्रमाणे; पण ती निश्चित नाहीत व विकल्पयुक्त आहेत, म्हणून ज्ञानी वादविवादापासून विरक्त होतो।
Verse 18
कर्मणां परिणामित्वाद् आ-विरिञ्च्याद् अमङ्गलम् । विपश्चिन् नश्वरं पश्येद् अदृष्टम् अपि दृष्ट-वत् ॥
कर्मफळे परिवर्तनशील असल्याने या जगात नीचापासून ब्रह्म्यापर्यंत सर्वांचे शेवट अमंगलात होतो; म्हणून विवेकी अदृष्टही दृष्टवत् मानून सर्व नश्वर पाहतो।
Verse 19
भक्ति-योगः पुरैवोक्तः प्रीयमाणाय तेऽनघ । पुनश्च कथयिष्यामि मद्-भक्तेः कारणं परम् ॥
हे अनघ, तुला ऐकण्यात आनंद असल्याने मी पूर्वीच भक्तियोग सांगितला; आता पुन्हा माझ्या भक्तीचा परम कारण मी कथन करीन।
Verse 20
श्रद्धामृत-कथायां मे शश्वन् मद्-अनुकीर्तनम् । परिनिष्ठा च पूजायां स्तुतिभिः स्तवनं मम ॥
माझ्या अमृतमय कथांवर श्रद्धा, माझ्या कीर्तीचे निरंतर कीर्तन, माझ्या पूजेत दृढ निष्ठा आणि स्तुतींनी माझे स्तवन—यांनी माझी भक्ती पोसली व स्थिर होते.
Verse 21
आदरः परिचर्यायां सर्वाङ्गैरभिवन्दनम् । मद्भक्तपूजाभ्यधिका सर्वभूतेषु मन्मतिः ॥
माझ्या सेवेत आदरयुक्त तत्परता, सर्वांगांनी दंडवत् प्रणाम, माझ्या भक्तांची पूजा (माझ्यापेक्षाही) अधिक मानणे, आणि सर्व जीवांत माझ्याशी नाते आहे असे जाणणे—ही भक्तीची लक्षणे आहेत.
Verse 22
मदर्थेष्वङ्गचेष्टा च वचसा मद्गुणेरणम् । मय्यर्पणं च मनसः सर्वकामविवर्जनम् ॥
माझ्यासाठी देहकर्मात प्रवृत्त होणे, वाणीने माझ्या गुणांचे वर्णन करणे, मन मला अर्पण करणे, आणि सर्व स्वार्थी इच्छा त्यागणे—हेही भक्तीचे अंग आहेत.
Verse 23
मदर्थेऽर्थपरित्यागो भोगस्य च सुखस्य च । इष्टं दत्तं हुतं जप्तं मदर्थं यद् व्रतं तपः ॥
माझ्यासाठी धनलाभाचा त्याग, तसेच भोग व वैयक्तिक सुखाचा परित्याग; आणि जे काही केले जाते—पूजा, दान, यज्ञ, जप, व्रत किंवा तप—ते माझ्यासाठी असेल तर तेच खरे साधन आहे.
Verse 24
एवं धर्मैर्मनुष्याणामुद्धवात्मनिवेदिनाम् । मयि सञ्जायते भक्तिः कोऽन्योऽर्थोऽस्यावशिष्यते ॥
हे उद्धवा! अशा धर्मांनी, ज्यांनी आपले आत्मसमर्पण मला केले आहे अशा मनुष्यांत माझी भक्ती उत्पन्न होते. मग यापुढे त्यांचा आणखी कोणता हेतू उरतो?
Verse 25
यदात्मन्यर्पितं चित्तं शान्तं सत्त्वोपबृंहितम् । धर्मं ज्ञानं स वैराग्यमैश्वर्यं चाभिपद्यते ॥
जेव्हा चित्त आत्मा/भगवंतात अर्पण होऊन स्थिर, शांत व सत्त्वाने पुष्ट होते, तेव्हा ते स्वभावतः खरा धर्म, अनुभूत ज्ञान, वैराग्य आणि दिव्य ऐश्वर्य प्राप्त करते।
Verse 26
यदर्पितं तद्विकल्पे इन्द्रियैः परिधावति । रजस्-वलं चासन्-निष्ठं चित्तं विद्धि विपर्ययम् ॥
परंतु चित्त खरेच आत्मा/भगवंताला अर्पण न झाल्यास, ते इंद्रियांद्वारे विषय-विकल्पांच्या मागे धावते, रजोगुणाने मलिन होते, असत्यावर टिकते—हीच चेतनेची विपरीत अवस्था जाणावी।
Verse 27
धर्मो मद्-भक्ति-कृत् प्रोक्तो ज्ञानं चैकाात्म्य-दर्शनम् । गुणेष्व् असङ्गो वैराग्यम् ऐश्वर्यं चाणिमादयः ॥
मी सांगितले आहे की जो धर्म माझी भक्ती जागवतो तोच खरा धर्म. आत्म्याची एकात्म-दृष्टी हेच खरे ज्ञान. गुणांमध्ये असंगता म्हणजे वैराग्य, आणि अणिमा इत्यादी सिद्धी हे माझे ऐश्वर्य आहे।
Verse 28
श्री-उद्धव उवाच यमः कति-विदः प्रोक्तो नियमो वारि-कर्षण । कः शमः को दमः कृष्ण ॥
श्री उद्धव म्हणाले: हे कृष्णा, हे दुःख हरून नेणाऱ्या, यम किती प्रकारचे सांगितले आहेत? आणि नियम काय? शम काय आणि दम काय?
Verse 29
का तितिक्षा धृतिः प्रभो किं दानं किं तपः शौर्यं । किं सत्यं ऋतमुच्यते कस्त्यागः किं धनं चेष्टं ॥
हे प्रभो, खरी तितिक्षा काय आणि धृती काय? दान काय, तप काय आणि खरे शौर्य काय? सत्य काय, आणि ऋत कशाला म्हणतात? खरा त्याग कोणता, खरे धन काय आणि सर्वाधिक इष्ट प्रयत्न कोणता?
Verse 30
को यज्ञः का च दक्षिणा पुंसः किं स्विद् बलं श्रीमन् । भगो लाभश्च केशव का विद्या ह्रीः परा का श्रीः ॥
हे श्रीमान प्रभो! यज्ञ काय आणि खरी दक्षिणा काय? पुरुषाचे खरे बळ काय? हे केशवा! खरे ऐश्वर्य व खरा लाभ काय? खरी विद्या, परा लज्जा आणि परम श्री काय?
Verse 31
किं सुखं दुःखम् एव च कः पण्डितः कश् च मूर्खः । कः पन्था उत्पथश् च कः कः स्वर्गो नरकः कः स्वित् ॥
सुख काय आणि दुःख काय? खरा पंडित कोण आणि मूर्ख कोण? खरा मार्ग कोणता आणि कुपथ कोणता? स्वर्ग काय आणि नरक काय?
Verse 32
को बन्धुर् उत किं गृहम् क आढ्यः को दरिद्रो वा । कृपणः कः क ईश्वरः एतान् प्रश्नान् मम ब्रूहि । विपरीतांश् च सत्-पते श्री-भगवान् उवाच ॥
खरा बंधू कोण आणि खरे घर काय? खरोखर श्रीमंत कोण आणि दरिद्री कोण? कृपण कोण आणि खरा स्वामी कोण? हे सत्पते, माझ्या या प्रश्नांची—आणि त्यांच्या उलटांचीही—उत्तरे सांगा. तेव्हा श्रीभगवान म्हणाले.
Verse 33
अहिंसा सत्यं अस्तेयम् असङ्गो ह्रीर् असञ्चयः । आस्तिक्यं ब्रह्मचर्यं च मौनं स्थैर्यं क्षमाभयम् ॥
अहिंसा, सत्य, अस्तेय, असंग, लज्जा व असंचय; वेदांवरील श्रद्धा, ब्रह्मचर्य, संयमित मौन, स्थैर्य, क्षमा व अभय—हे उदात्त गुण साधावेत।
Verse 34
शौचं जपस् तपो होमः श्रद्धातिथ्यं मदर्चनम् । तीर्थाटनं परार्थेहा तुष्टिर् आचार्यसेवनम् ॥
शौच, जप, तप, होम, श्रद्धेने अतिथिसत्कार आणि माझे अर्चन; तीर्थाटन, परहितासाठी प्रयत्न, तुष्टी (संतोष) आणि आचार्यसेवा—हीही पवित्र साधना आहे.
Verse 35
एते यमाः स-नियमाः उभयोर् द्वादश स्मृताः । पुंसाम् उपासितास् तात यथा-कामं दुहन्ति हि ॥
हे यम व नियम—दोन्ही मिळून बारा—असे स्मरणात सांगितले आहेत. हे तात उद्धवा, मनुष्यांनी त्यांचे उपासन केले तर ते आपल्या हेतूनुसार इच्छित फल देतात.
Verse 36
शमो मन्-निष्ठता बुद्धेर् दम इन्द्रिय-संयमः । तितिक्षा दुःख-सम्मर्षो जिह्वोपस्थ-जयो धृतिः ॥
शम म्हणजे बुद्धीचे माझ्यात स्थिर होणे; दम म्हणजे इंद्रियसंयम. तितिक्षा म्हणजे दुःख सहन करणे; धृती म्हणजे जिभ व उपस्थावर विजय मिळवणे.
Verse 37
दण्ड-न्यासः परं दानं काम-त्यागस् तपः स्मृतम् । स्वभाव-विजयः शौर्यं सत्यं च सम-दर्शनम् ॥
दंड देण्याची प्रवृत्ती बाजूला ठेवणे हेच परम दान. कामत्याग हा खरा तप मानला आहे. स्वतःच्या स्वभावावर विजय हे शौर्य, आणि सत्य म्हणजे सर्वांमध्ये समदृष्टी ठेवणे.
Verse 38
अन्यच् च सुनृता वाणी कविभिः परिकीर्तिता । कर्मस्व् असङ्गमः शौचं त्यागः सन्न्यास उच्यते ॥
आणखी, मधुर व सत्य वाणीचे कवींनी स्तवन केले आहे. कर्मांत असंगता हेच शौच, आणि ममता-स्वत्वाचा त्याग हाच खरा संन्यास म्हणतात.
Verse 39
धर्म इष्टं धनं नॄणां यज्ञो 'हं भगवत्तमः । दक्षिणा ज्ञान-सन्देशः प्राणायामः परं बलम् ॥
मनुष्यांसाठी धर्म हेच प्रिय धन आहे. मी, भगवत्तम, स्वतः यज्ञ आहे. दक्षिणा म्हणजे ज्ञानाचा संदेश देणे; आणि प्राणायाम म्हणजे प्राणावर नियंत्रण—हे परम बल आहे.
Verse 40
भगो म ऐश्वर्यो भावो लाभो मद्-भक्तिर उत्तमः । विद्यात्मनि भिदा-बाधो जुगुप्सा ह्रीर अकर्मसु ॥
माझे खरे ऐश्वर्य दिव्य प्रभुत्व आहे; खरा लाभ म्हणजे माझी उत्तम भक्ती. खरे ज्ञान म्हणजे आत्म्यातील भेदबुद्धीचा नाश, आणि खरी लज्जा म्हणजे अकरणीय कर्मांविषयी घृणा व संकोच।
Verse 41
श्रीर्गुणा नैरपेक्ष्याद्याः सुखं दुःख-सुखात्ययः । दुःखं काम-सुखापेक्षा पण्डितो बन्ध-मोक्ष-वित् ॥
खरी श्री-समृद्धी म्हणजे आत्मनिर्भरता इत्यादी गुणांचे संवर्धन. खरे सुख म्हणजे सुख-दुःख यांपलीकडे जाणे. खरे दुःख म्हणजे इंद्रियसुखाची आस आणि सुखावर अवलंबून राहणे. खरा पंडित तोच, जो बंधन व मोक्ष जाणतो.
Verse 42
मूर्खो देहाद्य-हं-बुद्धिः पन्था मन्-निगमः स्मृतः । उत्पथश् चित्त-विक्षेपः स्वर्गः सत्त्व-गुणोदयः ॥
मूर्ख तो, जो देहादीमध्ये ‘मी’ अशी बुद्धी करतो. खरा मार्ग म्हणजे वेदांत सांगितलेला माझा उपदेश. कुमार्ग म्हणजे चित्ताचा विक्षेप व विखुरण. स्वर्ग म्हणजे सत्त्वगुणाचा उदय व प्राबल्य.
Verse 43
नरकस् तम-उन्नाहो बन्धुर् गुरुर् अहं सखे । गृहं शरीरं मानुष्यं गुणाढ्यो ह्य् आढ्य उच्यते ॥
हे सखा, नरक म्हणजे अज्ञानरूपी तमाचा फुगलेला उन्माद. मीच तुझा खरा बंधू आणि गुरु आहे. हे मानवी शरीरच तुझे खरे घर आहे, आणि जो सद्गुणांनी संपन्न तोच खरा श्रीमंत म्हणतात.
Verse 44
दरिद्रो यस् त्व् असन्तुष्टः कृपणो यो 'जितेन्द्रियः । गुणेष्व् असक्त-धीर् ईशो गुण-सङ्गो विपर्ययः ॥
जो असंतुष्ट तोच खरा दरिद्री; आणि ज्याने इंद्रिये जिंकली नाहीत तोच कृपण. ज्याची बुद्धी गुणांमध्ये आसक्त नाही तोच खरा स्वामी; गुणसंग म्हणजे त्याचा उलटा—पराधीनता.
Verse 45
एत उद्धव ते प्रश्नाः सर्वे साधु निरूपिताः । किं वर्णितेन बहुना लक्षणं गुण-दोषयोः ॥ गुण-दोष-दृशिर्दोषो गुणस्तूभय-वर्जितः ॥
हे उद्धवा, तुझे विचारलेले सर्व प्रश्न नीट निरूपित झाले. मग अधिक विस्तार कशाला? गुण-दोषाचे लक्षण असे— ‘चांगले-वाईट’ अशी भेददृष्टी हाच दोष; आणि दोन्हींपासून विरक्त असणे हाच खरा गुण।