Adhyaya 18
Vānaprastha-vidhi and Sannyāsa-dharma: Austerity, Detachment, and the Paramahaṁsa Ideal
उद्धवाला क्रमशः मार्गदर्शन करत या अध्यायात श्रीकृष्ण वानप्रस्थ-विधीपासून परिपक्व संन्यासधर्म आणि परमहंस-स्थितीपर्यंतचे वर्णन करतात. वनात जाऊन वन्य फल-मूळांवर निर्वाह, देह-तप, अहिंसेसह मर्यादित वैदिक कर्म, आणि संचय-त्याग कसा करावा हे सांगितले आहे. वानप्रस्थ परिपक्व झाल्यावर कधी हृदयात अग्नी धारण करून ध्यानरूप दाह, किंवा अंतःकरणातच यज्ञाग्नीचा उपसंहार करून संन्यास स्वीकारण्याची पद्धत दिली आहे. देव मोहक रूपांनी परीक्षा घेऊ शकतात अशी चेतावणी देऊन, बाह्य चिन्हांपेक्षा वाणी-नियमन, कर्मशुद्धी व प्राणसंयम या अंतर्गत साधनांनीच खरा संन्यास ठरतो असे स्पष्ट केले आहे. पुढे अहिंसा, समता, नम्रता व समदृष्टी यांचा आधार ‘एकच प्रभू सर्व जीवांत वास करतो’ या तत्त्वावर ठेवला आहे. शेवटी वर्णाश्रम-कर्तव्ये कृष्णार्पण करून निष्कामपणे केल्यास ती जीवन शुद्ध करून शीघ्र भक्ति व परमसिद्धी देतात असे समन्वयाने सांगितले आहे।
Shlokas
Verse 1
श्रीभगवानुवाच वनं विविक्षु: पुत्रेषु भार्यां न्यस्य सहैव वा । वन एव वसेच्छान्तस्तृतीयं भागमायुष: ॥ १ ॥
श्रीभगवान म्हणाले—जो वानप्रस्थ आश्रम स्वीकारू इच्छितो, त्याने शांत मनाने वनात जावे; पत्नीला प्रौढ पुत्रांकडे सोपवावे किंवा तिलाही सोबत घ्यावे, आणि आयुष्याचा तिसरा भाग वनातच निवास करावा।
Verse 2
कन्दमूलफलैर्वन्यैर्मेध्यैर्वृत्तिं प्रकल्पयेत् । वसीत वल्कलं वासस्तृणपर्णाजिनानि वा ॥ २ ॥
वानप्रस्थाने वनात उगवणाऱ्या शुद्ध कंद‑मुळे‑फळांनी उपजीविका करावी. वस्त्र म्हणून वृक्षाची साल, तृण‑पाने किंवा मृगचर्म धारण करावे।
Verse 3
केशरोमनखश्मश्रुमलानि बिभृयाद् दत: । न धावेदप्सु मज्जेत त्रिकालं स्थण्डिलेशय: ॥ ३ ॥
वानप्रस्थाने डोके, शरीर व चेहऱ्यावरील केस-रोम न सजवावेत, नखे कापू नयेत आणि दातांची विशेष स्वच्छता करण्याचा हट्ट धरू नये. मल-मूत्राचा त्याग नियमाने करावा, दिवसातून तीनदा स्नान करावे आणि जमिनीवर शयन करावे.
Verse 4
ग्रीष्मे तप्येत पञ्चाग्नीन् वर्षास्वासारषाड्जले । आकण्ठमग्न: शिशिर एवंवृत्तस्तपश्चरेत् ॥ ४ ॥
अशा प्रकारे वानप्रस्थवृत्तीने राहून, ग्रीष्मात चारही बाजूंनी अग्नी व वर सूर्य यांच्या तापात पञ्चाग्नि तप करावे; पावसाळ्यात बाहेर राहून मुसळधार पाऊस सहन करावा; आणि हिवाळ्यात गळ्यापर्यंत पाण्यात बुडून तप करावे.
Verse 5
अग्निपक्वं समश्नीयात् कालपक्वमथापि वा । उलूखलाश्मकुट्टो वा दन्तोलूखल एव वा ॥ ५ ॥
तो अग्नीवर शिजवलेले धान्य इत्यादी खाऊ शकतो किंवा काळाने पिकलेली फळे इत्यादी. अन्न ओखली-खलबत्त्यात किंवा दगडावर कुटून, अथवा स्वतःच्या दातांनीच चावून ग्रहण करावे.
Verse 6
स्वयं सञ्चिनुयात् सर्वमात्मनो वृत्तिकारणम् । देशकालबलाभिज्ञो नाददीतान्यदाहृतम् ॥ ६ ॥
वानप्रस्थाने देहधारणासाठी लागणारे सर्व काही स्वतःच गोळा करावे, देश-काल व स्वतःची क्षमता जाणून. भविष्यासाठी साठवणूक करू नये आणि दुसऱ्याने आणलेले कधीही घेऊ नये.
Verse 7
वन्यैश्चरुपुरोडाशैर्निर्वपेत् कालचोदितान् । न तु श्रौतेन पशुना मां यजेत वनाश्रमी ॥ ७ ॥
वनात राहणाऱ्या वानप्रस्थाने ऋतुनुसार वन्य धान्यापासून चरु व पुरोडाश इत्यादी तयार करून आहुती देत यज्ञ करावा. पण वेदांत सांगितलेल्या श्रौत पशुयागानेही तो माझी उपासना कधीही करू नये.
Verse 8
अग्निहोत्रं च दर्शश्च पौर्णमासश्च पूर्ववत् । चातुर्मास्यानि च मुनेराम्नातानि च नैगमै: ॥ ८ ॥
वानप्रस्थाने गृहस्थाप्रमाणे अग्निहोत्र, दर्श व पौर्णमास यज्ञ करावेत. तसेच वेदज्ञ मुनिंनी वानप्रस्थासाठी सांगितलेली चातुर्मास्य व्रते व यज्ञही श्रद्धेने आचरावीत.
Verse 9
एवं चीर्णेन तपसा मुनिर्धमनिसन्तत: । मां तपोमयमाराध्य ऋषिलोकादुपैति माम् ॥ ९ ॥
अशा प्रकारे कठोर तपाने कृश होऊन, केवळ अत्यल्प आवश्यकतांवर राहणारा वानप्रस्थ मुनि जणू त्वचा-हाडांचा दिसतो. या तपोमय आराधनेने तो महर्लोक (ऋषिलोक) प्राप्त करून अखेरीस मला साक्षात् प्राप्त होतो.
Verse 10
यस्त्वेतत् कृच्छ्रतश्चीर्णं तपो नि:श्रेयसं महत् । कामायाल्पीयसे युञ्ज्याद् बालिश: कोऽपरस्तत: ॥ १० ॥
जो दीर्घ प्रयत्नाने केलेले हे कष्टसाध्य पण परम कल्याणकारी, मोक्ष देणारे तप तुच्छ इंद्रियभोगासाठी वापरतो, तोच सर्वात मोठा मूर्ख; त्याहून मूर्ख कोण?
Verse 11
यदासौ नियमेऽकल्पो जरया जातवेपथु: । आत्मन्यग्नीन् समारोप्य मच्चित्तोऽग्निं समाविशेत् ॥ ११ ॥
जेव्हा वानप्रस्थ जरेने थरथरू लागून नियत कर्मे करण्यास असमर्थ होतो, तेव्हा ध्यानाने यज्ञाग्नी हृदयात स्थापित करावा. मग माझ्यात चित्त स्थिर करून अग्नीत प्रवेश करून देहत्याग करावा.
Verse 12
यदा कर्मविपाकेषु लोकेषु निरयात्मसु । विरागो जायते सम्यङ् न्यस्ताग्नि: प्रव्रजेत्तत: ॥ १२ ॥
जेव्हा वानप्रस्थ कर्मफळभोगाचे लोक—ब्रह्मलोकसुद्धा—दुःखमय आहेत असे जाणून सर्वथा वैराग्य प्राप्त करतो, तेव्हा तो अग्नीचा त्याग करून प्रव्रज्या करावा, म्हणजे संन्यासाश्रम स्वीकारावा.
Verse 13
इष्ट्वा यथोपदेशं मां दत्त्वा सर्वस्वमृत्विजे । अग्नीन् स्वप्राण आवेश्य निरपेक्ष: परिव्रजेत् ॥ १३ ॥
शास्त्रोक्त उपदेशाप्रमाणे माझी उपासना करून आणि सर्वस्व ऋत्विजाला अर्पण करून, यज्ञाग्नीला आपल्या प्राणांत विलीन करावा; मग निरपेक्ष वैराग्याने संन्यासाश्रमात प्रव्रजित व्हावे।
Verse 14
विप्रस्य वै सन्न्यसतो देवा दारादिरूपिण: । विघ्नान् कुर्वन्त्ययं ह्यस्मानाक्रम्य समियात् परम् ॥ १४ ॥
संन्यास घेणाऱ्या ब्राह्मणाच्या मार्गात देव पत्नी इत्यादी रूपे धारण करून विघ्ने करतात—“हा आम्हाला ओलांडून परमधामास जाईल”; पण संन्याशाने त्यांच्या त्या रूपप्रपंचाकडे लक्ष देऊ नये।
Verse 15
बिभृयाच्चेन्मुनिर्वास: कौपीनाच्छादनं परम् । त्यक्तं न दण्डपात्राभ्यामन्यत् किञ्चिदनापदि ॥ १५ ॥
मुनिला केवळ कौपीनाव्यतिरिक्त काही परिधान करावेसे वाटल्यास, कौपीन झाकण्यासाठी कंबरेभोवती दुसरे वस्त्र वापरावे; अन्यथा आपत्काल नसता दंड व कमंडलू यांशिवाय काहीही स्वीकारू नये।
Verse 16
दृष्टिपूतं न्यसेत् पादं वस्त्रपूतं पिबेज्जलम् । सत्यपूतां वदेद् वाचं मन:पूतं समाचरेत् ॥ १६ ॥
संत पुरुषाने डोळ्यांनी पाहूनच पाऊल टाकावे, जेणेकरून कोणताही जीव दुखावला जाणार नाही; वस्त्राने गाळूनच पाणी प्यावे; सत्याने पवित्र झालेली वाणी बोलावी; आणि मनाने तपासून शुद्ध कर्मच करावे।
Verse 17
मौनानीहानिलायामा दण्डा वाग्देहचेतसाम् । न ह्येते यस्य सन्त्यङ्ग वेणुभिर्न भवेद् यति: ॥ १७ ॥
मौन (व्यर्थ वाणीचा त्याग), अनीहा (व्यर्थ कृतीचा त्याग) आणि प्राणायाम—हे वाणी, देह व चित्त यांचे दंड आहेत. ज्याच्याकडे हे नाहीत, तो केवळ बांबूचे दंड घेऊन यति (संन्यासी) होत नाही।
Verse 18
भिक्षां चतुर्षु वर्णेषु विगर्ह्यान् वर्जयंश्चरेत् । सप्तागारानसङ्क्लृप्तांस्तुष्येल्लब्धेन तावता ॥ १८ ॥
दूषित व अस्पृश्य घरांचा त्याग करून भिक्षुकाने आवश्यकतेनुसार चारही वर्णांत जावे. आधीचा हिशेब न करता सात घरांत भिक्षा मागून जे मिळेल त्यातच संतुष्ट राहावे.
Verse 19
बहिर्जलाशयं गत्वा तत्रोपस्पृश्य वाग्यत: । विभज्य पावितं शेषं भुञ्जीताशेषमाहृतम् ॥ १९ ॥
भिक्षेतून मिळालेले अन्न घेऊन वस्तीबाहेर एकांत जलाशयाजवळ जावे. तेथे स्नान करून हात नीट धुऊन मौन पाळावे; मागणाऱ्यांना वाटा द्यावा. मग उरलेले शुद्ध करून ताटातील सर्व अन्न खावे, पुढीलसाठी काही ठेवू नये.
Verse 20
एकश्चरेन्महीमेतां नि:सङ्ग: संयतेन्द्रिय: । आत्मक्रीड आत्मरत आत्मवान् समदर्शन: ॥ २० ॥
सर्व आसक्तीपासून मुक्त, इंद्रिये संयमित ठेवून, साधू एकटाच पृथ्वीवर भ्रमण करावा. भगवद्-अनुभव व आत्मतृप्तीत उत्साही राहून, सर्वत्र समदृष्टी ठेवत आध्यात्मिक पातळीवर स्थिर राहावा.
Verse 21
विविक्तक्षेमशरणो मद्भावविमलाशय: । आत्मानं चिन्तयेदेकमभेदेन मया मुनि: ॥ २१ ॥
सुरक्षित व एकांत आश्रयात राहून, माझ्या स्मरणाने ज्याचे अंतःकरण निर्मळ झाले आहे, त्या मुनिने आत्म्यावरच एकाग्र व्हावे आणि तिला माझ्याशी अभिन्न मानून चिंतन करावे.
Verse 22
अन्वीक्षेतात्मनो बन्धं मोक्षं च ज्ञाननिष्ठया । बन्ध इन्द्रियविक्षेपो मोक्ष एषां च संयम: ॥ २२ ॥
ज्ञाननिष्ठेने स्थिर राहून मुनिने आत्म्याच्या बंधन व मोक्षाचे स्वरूप स्पष्ट जाणावे. इंद्रिये विषयांकडे भटकणे हे बंधन; आणि इंद्रियांचा पूर्ण संयम हाच मोक्ष आहे.
Verse 23
तस्मान्नियम्य षड्वर्गं मद्भावेन चरेन्मुनि: । विरक्त: क्षुद्रकामेभ्यो लब्ध्वात्मनि सुखं महत् ॥ २३ ॥
म्हणून इंद्रिये व मन—हा षड्वर्ग कृष्णभावाने पूर्ण संयमित करून मुनीने आचरण करावे। क्षुद्र भोगांपासून विरक्त होऊन आत्म्यात महान् आनंद अनुभवावा।
Verse 24
पुरग्रामव्रजान्सार्थान् भिक्षार्थं प्रविशंश्चरेत् । पुण्यदेशसरिच्छैलवनाश्रमवतीं महीम् ॥ २४ ॥
मुनीने पुण्यदेशांत, वाहत्या नद्यांच्या काठी, पर्वत व वनांच्या एकांतात भ्रमण करावे. नगर, ग्राम व व्रजांत तो केवळ भिक्षेसाठीच प्रवेश करावा.
Verse 25
वानप्रस्थाश्रमपदेष्वभीक्ष्णं भैक्ष्यमाचरेत् । संसिध्यत्याश्वसम्मोह: शुद्धसत्त्व: शिलान्धसा ॥ २५ ॥
वानप्रस्थ आश्रमातील व्यक्तीने नेहमी भिक्षावृत्तीचा अभ्यास करावा; त्यामुळे तो मोहापासून मुक्त होऊन लवकर सिद्ध होतो. अशा नम्र रीतीने मिळालेल्या धान्यावर जगणारा आपले सत्त्व शुद्ध करतो.
Verse 26
नैतद् वस्तुतया पश्येद् दृश्यमानं विनश्यति । असक्तचित्तो विरमेदिहामुत्र चिकीर्षितात् ॥ २६ ॥
जे स्पष्टपणे नाशवंत आहे ते परम वास्तव म्हणून पाहू नये. आसक्तिरहित चित्ताने या लोकातील व परलोकातील भौतिक प्रगतीसाठीच्या कर्मांपासून निवृत्त व्हावे.
Verse 27
यदेतदात्मनि जगन्मनोवाक्प्राणसंहतम् । सर्वं मायेति तर्केण स्वस्थस्त्यक्त्वा न तत् स्मरेत् ॥ २७ ॥
तर्काने विचार करावा की प्रभूमध्ये स्थित हे जगत् आणि मन, वाणी व प्राणांनी बनलेले हे देह—हे सर्व मायेचेच उत्पादन आहे. आत्मस्थित होऊन यांवरील श्रद्धा सोडावी आणि पुन्हा त्यांचे स्मरण-ध्यान करू नये.
Verse 28
ज्ञाननिष्ठो विरक्तो वा मद्भक्तो वानपेक्षक: । सलिङ्गानाश्रमांस्त्यक्त्वा चरेदविधिगोचर: ॥ २८ ॥
ज्ञाननिष्ठ वैराग्यवान साधक असो वा मोक्षेच्छारहित माझा भक्त असो—दोघेही बाह्य लिंग-आश्रम व कर्मकांडीय विधी सोडून नियमांच्या पलीकडे वावरतात।
Verse 29
बुधो बालकवत् क्रीडेत् कुशलो जडवच्चरेत् । वदेदुन्मत्तवद् विद्वान् गोचर्यां नैगमश्चरेत् ॥ २९ ॥
परमहंस अत्यंत बुद्धिमान असूनही बालकासारखा खेळावा; अत्यंत कुशल असूनही जडासारखा वागावा; अत्यंत विद्वान असूनही उन्मत्तासारखे बोलावे; आणि वैदिक विधी जाणूनही निर्बंध वावरावा।
Verse 30
वेदवादरतो न स्यान्न पाषण्डी न हैतुक: । शुष्कवादविवादे न कञ्चित् पक्षं समाश्रयेत् ॥ ३० ॥
भक्ताने वेदांच्या कर्मकांडातील फलश्रुतीत आसक्त होऊ नये; पाषंडी होऊन वैदिक विधींचा विरोध करू नये; कोरडा तर्कवादी होऊ नये; आणि निरर्थक वादविवादात कोणताही पक्ष धरू नये।
Verse 31
नोद्विजेत जनाद् धीरो जनं चोद्वेजयेन्न तु । अतिवादांस्तितिक्षेत नावमन्येत कञ्चन । देहमुद्दिश्य पशुवद् वैरं कुर्यान्न केनचित् ॥ ३१ ॥
धीर साधू लोकांमुळे अस्वस्थ होऊ नये आणि लोकांनाही अस्वस्थ करू नये। तो इतरांचे कटू बोल सहन करावा, कोणाचाही अपमान करू नये, आणि देहासाठी पशूसारखे कोणाशी वैर धरू नये।
Verse 32
एक एव परो ह्यात्मा भूतेष्वात्मन्यवस्थित: । यथेन्दुरुदपात्रेषु भूतान्येकात्मकानि च ॥ ३२ ॥
एकच परमात्मा सर्व भूतांत आणि प्रत्येक जीवाच्या आत्म्यात स्थित आहे. जसा चंद्र अनेक जलपात्रांत प्रतिबिंबित होतो, तसा एकच भगवान सर्वांमध्ये उपस्थित आहे; म्हणून सर्व देह अखेरीस त्या एक परमाच्या शक्तीनेच बनलेले आहेत।
Verse 33
अलब्ध्वा न विषीदेत काले कालेऽशनं क्वचित् । लब्ध्वा न हृष्येद् धृतिमानुभयं दैवतन्त्रितम् ॥ ३३ ॥
कधी कधी योग्य अन्न न मिळाले तरी खिन्न होऊ नये, आणि उत्तम अन्न मिळाले तरी हर्ष मानू नये। धैर्यवान होऊन दोन्ही अवस्था भगवंताच्या अधीन आहेत असे समजावे।
Verse 34
आहारार्थं समीहेत युक्तं तत् प्राणधारणम् । तत्त्वं विमृश्यते तेन तद् विज्ञाय विमुच्यते ॥ ३४ ॥
आवश्यक असल्यास आहारासाठी योग्य प्रयत्न करावा, कारण प्राणधारणासाठी ते आवश्यक आहे। इंद्रिये, मन व प्राणवायू समर्थ असतील तर तत्त्वचिंतन होते; तत्त्व जाणल्याने मुक्ती मिळते।
Verse 35
यदृच्छयोपपन्नान्नमद्याच्छ्रेष्ठमुतापरम् । तथा वासस्तथा शय्यां प्राप्तं प्राप्तं भजेन्मुनि: ॥ ३५ ॥
स्वतः मिळालेले अन्न उत्तम असो वा साधे, मुनिने ते स्वीकारून सेवन करावे। तसेच वस्त्र व शय्या जशी मिळेल तशीच संतोषाने स्वीकारावी।
Verse 36
शौचमाचमनं स्नानं न तु चोदनया चरेत् । अन्यांश्च नियमाञ्ज्ञानी यथाहं लीलयेश्वर: ॥ ३६ ॥
शौच, आचमन, स्नान व इतर नियमांचे पालन ज्ञानी पुरुषाने जबरदस्तीने किंवा आग्रहाने नव्हे, तर स्वेच्छेने करावे। जसे मी परमेश्वर लीलापूर्वक नियम पाळतो, तसेच मला जाणणाऱ्याने करावे।
Verse 37
न हि तस्य विकल्पाख्या या च मद्वीक्षया हता । आदेहान्तात् क्वचित् ख्यातिस्तत: सम्पद्यते मया ॥ ३७ ॥
ज्याने मला साक्षात् ओळखले आहे त्याची ‘भेद’ अशी कल्पना नष्ट होते; तो काहीही माझ्यापासून वेगळे पाहत नाही। देह-मनाच्या जुन्या सवयीमुळे कधी कधी ती भ्रांती पुन्हा दिसल्यासारखी वाटू शकते; पण देहांतकाळी तो माझ्यासमान ऐश्वर्य प्राप्त करतो।
Verse 38
दु:खोदर्केषु कामेषु जातनिर्वेद आत्मवान् । अजिज्ञासितमद्धर्मो मुनिं गुरुमुपव्रजेत् ॥ ३८ ॥
इंद्रियभोगांचा परिणाम दुःखद आहे हे जाणून ज्याला वैराग्य आले आहे, जो आत्मसंयमी आहे व आध्यात्मिक सिद्धी इच्छितो, पण मला प्राप्त करण्याचा मार्ग नीट विचारलेला नाही—त्याने शास्त्रज्ञ सद्गुरु-मुनीकडे शरण जावे.
Verse 39
तावत् परिचरेद् भक्त: श्रद्धावाननसूयक: । यावद् ब्रह्म विजानीयान्मामेव गुरुमादृत: ॥ ३९ ॥
भक्ताने श्रद्धा, आदर आणि असूया न ठेवता गुरूची वैयक्तिक सेवा करीत राहावी, जोपर्यंत त्याला ब्रह्मतत्त्व स्पष्टपणे कळत नाही; कारण गुरूला माझ्याशी अभिन्न मानून पूजावे.
Verse 40
यस्त्वसंयतषड्वर्ग: प्रचण्डेन्द्रियसारथि: । ज्ञानवैराग्यरहितस्त्रिदण्डमुपजीवति ॥ ४० ॥ सुरानात्मानमात्मस्थं निह्नुते मां च धर्महा । अविपक्वकषायोऽस्मादमुष्माच्च विहीयते ॥ ४१ ॥
जो काम, क्रोध, लोभ, हर्ष, अहंकार व मद्य/मत्तता—या सहा विकारांना आवरू शकलेला नाही; ज्याची बुद्धी इंद्रियांची सारथी असूनही विषयांमध्ये उग्र आसक्त आहे; जो ज्ञान-वैराग्यरहित असून त्रिदंड धारण करून उपजीविका करतो; जो देवता, स्वतःचा आत्मा आणि अंतःस्थ परमेश्वर (मला) नाकारतो—असा धर्मघातक, अपरिपक्व मलिनतेने ग्रस्त मनुष्य या लोकातही आणि परलोकातही नष्ट होतो.
Verse 41
यस्त्वसंयतषड्वर्ग: प्रचण्डेन्द्रियसारथि: । ज्ञानवैराग्यरहितस्त्रिदण्डमुपजीवति ॥ ४० ॥ सुरानात्मानमात्मस्थं निह्नुते मां च धर्महा । अविपक्वकषायोऽस्मादमुष्माच्च विहीयते ॥ ४१ ॥
जो काम, क्रोध, लोभ, हर्ष, अहंकार व मद्य/मत्तता—या सहा विकारांना आवरू शकलेला नाही; ज्याची बुद्धी इंद्रियांची सारथी असूनही विषयांमध्ये उग्र आसक्त आहे; जो ज्ञान-वैराग्यरहित असून त्रिदंड धारण करून उपजीविका करतो; जो देवता, स्वतःचा आत्मा आणि अंतःस्थ परमेश्वर (मला) नाकारतो—असा धर्मघातक, अपरिपक्व मलिनतेने ग्रस्त मनुष्य या लोकातही आणि परलोकातही नष्ट होतो.
Verse 42
भिक्षोर्धर्म: शमोऽहिंसा तप ईक्षा वनौकस: । गृहिणो भूतरक्षेज्या द्विजस्याचार्यसेवनम् ॥ ४२ ॥
भिक्षु (संन्यासी) याचा धर्म शम व अहिंसा; वानप्रस्थाचा प्रमुख धर्म तप आणि देह-आत्मा-विवेक; गृहस्थाचे कर्तव्य सर्व जीवांना आश्रय देणे व यज्ञ करणे; आणि ब्रह्मचारी (द्विज) याचे मुख्य कर्म आचार्यसेवा होय.
Verse 43
ब्रह्मचर्यं तप: शौचं सन्तोषो भूतसौहृदम् । गृहस्थस्याप्यृतौ गन्तु: सर्वेषां मदुपासनम् ॥ ४३ ॥
गृहस्थानेही केवळ संततीसाठी ठरलेल्या ऋतूतच पत्नीसमागम करावा; अन्यथा ब्रह्मचर्य, तप, मन-देहाची शुचिता, स्वस्थितीत संतोष आणि सर्व जीवांशी मैत्री पाळावी. वर्ण-आश्रमभेद न मानता सर्वांनी माझी उपासना करावी.
Verse 44
इति मां य: स्वधर्मेण भजेन् नित्यमनन्यभाक् । सर्वभूतेषु मद्भावो मद्भक्तिं विन्दते दृढाम् ॥ ४४ ॥
जो आपल्या स्वधर्माने नित्य अनन्यभावे माझे भजन करतो आणि सर्व जीवांत माझा भाव ठेवतो, तो माझी अढळ व दृढ भक्ती प्राप्त करतो.
Verse 45
भक्त्योद्धवानपायिन्या सर्वलोकमहेश्वरम् । सर्वोत्पत्त्यप्ययं ब्रह्म कारणं मोपयाति स: ॥ ४५ ॥
हे उद्धवा! मी सर्व लोकांचा परमेश्वर आहे; या विश्वाची सृष्टी व संहार मीच करतो, आणि उत्पत्ती-लयाचे परम कारण ते ब्रह्म मीच आहे. म्हणून जो अच्युत, अविचल भक्तीने माझी उपासना करतो, तो मला प्राप्त होतो.
Verse 46
इति स्वधर्मनिर्णिक्तसत्त्वो निर्ज्ञातमद्गति: । ज्ञानविज्ञानसम्पन्नो नचिरात् समुपैति माम् ॥ ४६ ॥
अशा रीतीने जो स्वधर्माने आपले सत्त्व शुद्ध करतो, माझी परम गती नीट ओळखतो आणि शास्त्रीय व अनुभूतीजन्य ज्ञानाने संपन्न होतो, तो लवकरच मला प्राप्त होतो.
Verse 47
वर्णाश्रमवतां धर्म एष आचारलक्षण: । स एव मद्भक्तियुतो नि:श्रेयसकर: पर: ॥ ४७ ॥
वर्णाश्रमाचे अनुयायी शास्त्रमान्य आचारपरंपरेनुसार जो धर्म पाळतात तोच येथे सांगितला आहे. तोच वर्णाश्रमधर्म जेव्हा प्रेमभक्तीने मला अर्पित होतो, तेव्हा तो जीवनाची परम सिद्धी देतो.
Verse 48
एतत्तेऽभिहितं साधो भवान् पृच्छति यच्च माम् । यथा स्वधर्मसंयुक्तो भक्तो मां समियात् परम् ॥ ४८ ॥
हे साधू उद्धवा! तू विचारलेस तसेच मी सांगितले—स्वधर्मात स्थित माझा भक्त कसा मला, परम पुरुषोत्तमाला, प्राप्त होतो.
Frequently Asked Questions
Bondage is defined as the deviation of the senses toward sense gratification, which binds consciousness to impermanent objects and their reactions. Liberation is defined as complete control of the senses and mind, rooted in steady knowledge and remembrance of the Lord, whereby one experiences spiritual bliss within the self and no longer meditates upon perishable realities.
In this chapter Kṛṣṇa explicitly restricts the vānaprastha from animal sacrifice, emphasizing ahimsā and purity as prominent duties for that āśrama. The teaching aligns ritual with progressive internalization: as one advances toward renunciation, worship must become less dependent on external violence or paraphernalia and more aligned with compassion, philosophical discrimination, and devotion to the Supreme.
A true sannyāsī is identified by internal disciplines—avoiding useless speech, avoiding useless activity, and controlling the life air—along with truthfulness, purity, nonviolence, and detachment. External signs (such as carrying daṇḍa) are insufficient if one remains controlled by lust, anger, greed, pride, intoxication, or if one adopts renunciation as a livelihood.
Kṛṣṇa explains that devas may manifest alluring forms (including the appearance of one’s former wife or other attractive objects) to create stumbling blocks, fearing the sannyāsī will surpass them. The proper response is indifference: the renunciant should not give heed to such manifestations and should remain fixed in detachment and remembrance of the Lord.
The paramahaṁsa is described as behaving outwardly in unconventional ways—like a child (free from honor/dishonor), like an incompetent person (without display of expertise), like an insane person (without social posturing), while inwardly established in the highest realization. Such conduct is ‘beyond rules’ because realized knowledge and pure bhakti have dissolved the egoic motive that rules are meant to restrain; nevertheless, the paramahaṁsa never becomes atheistic or hostile to Vedic truth.
The chapter concludes that prescribed duties—whether of brahmacarya, gṛhastha, vānaprastha, or sannyāsa—become spiritually perfect when dedicated to Kṛṣṇa in loving service, without separate objects of worship. When one worships Kṛṣṇa while seeing Him present in all beings, varṇāśrama functions as a purification system that quickly matures into unflinching devotional service and attainment of the Lord.