Adhyaya 17
Varṇāśrama-dharma as a Path to Bhakti (Yuga-dharma Origins, Universal Virtues, Brahmacarya and Gṛhastha Duties)
उद्धव श्रीकृष्णांना विचारतात की वर्णाश्रमनियम पाळणारे आणि सामान्य लोक—दोघेही—आपापल्या कर्तव्यांद्वारे प्रेममय भक्ती कशी प्राप्त करतील, विशेषतः काळानुसार प्राचीन धर्म क्षीण होत असताना। हंसावतारात ब्रह्माला दिलेला प्रभूचा उपदेश आठवून, कृष्ण प्रस्थानानंतर हरवलेले आध्यात्मिक ज्ञान कोण पुनर्स्थापित करील अशी खंत ते व्यक्त करतात। शुकदेव सांगतात की भगवान प्रसन्न होऊन बद्ध जीवांच्या कल्याणासाठी सनातन धर्मतत्त्वे सांगणार आहेत। कृष्ण युगानुसार धर्माचा विकास स्पष्ट करतात—सत्ययुगात एकच ‘हंस’ आश्रम, वेद ओंकाररूप, आणि हंसस्वरूप प्रभूची उपासना; त्रेतायुगात वेद तीन विभागांत विस्तारतो व यज्ञप्रधानता येते। पुढे विश्वरूपातून चार वर्ण व चार आश्रमांची उत्पत्ती, त्यांचे स्वाभाविक गुण, तसेच अहिंसा-सत्यादी सार्वत्रिक धर्म सांगितले जातात। ब्रह्मचार्यासाठी गुरुसेवा, शुचिता, स्त्रीसंगापासून सावधानता आणि सर्वांसाठी नित्यनियम दिले आहेत। नंतर गृहस्थधर्मात पंचमहायज्ञ, प्रामाणिक उपजीविका, अनासक्ती व ममत्वाचा धोका सांगून, भक्ती परिपक्व होत असता क्रमशः आश्रममार्गाने वैराग्याकडे जाण्याची भूमिका तयार केली आहे।
Shlokas
Verse 1
श्रीउद्धव उवाच यस्त्वयाभिहित: पूर्वं धर्मस्त्वद्भक्तिलक्षण: । वर्णाश्रमाचारवतां सर्वेषां द्विपदामपि ॥ १ ॥ यथानुष्ठीयमानेन त्वयि भक्तिर्नृणां भवेत् । स्वधर्मेणारविन्दाक्ष तन् ममाख्यातुमर्हसि ॥ २ ॥
श्री उद्धव म्हणाले—हे प्रभो! पूर्वी आपण वर्णाश्रमाचार पाळणाऱ्यांसह सामान्य मनुष्यांसाठीही भक्तिलक्षण धर्म सांगितला. हे कमलनेत्रा! आता कृपा करून सांगा की स्वधर्माचे आचरण करताना सर्व मानवांना आपल्यात प्रेममय सेवा-भक्ती कशी प्राप्त होईल.
Verse 2
श्रीउद्धव उवाच यस्त्वयाभिहित: पूर्वं धर्मस्त्वद्भक्तिलक्षण: । वर्णाश्रमाचारवतां सर्वेषां द्विपदामपि ॥ १ ॥ यथानुष्ठीयमानेन त्वयि भक्तिर्नृणां भवेत् । स्वधर्मेणारविन्दाक्ष तन् ममाख्यातुमर्हसि ॥ २ ॥
श्री उद्धव म्हणाले—हे प्रभो! पूर्वी आपण वर्णाश्रमाचार पाळणाऱ्यांसह सामान्य मनुष्यांसाठीही भक्तिलक्षण धर्म सांगितला. हे कमलनेत्रा! आता कृपा करून सांगा की स्वधर्माचे आचरण करताना सर्व मानवांना आपल्यात प्रेममय सेवा-भक्ती कशी प्राप्त होईल.
Verse 3
पुरा किल महाबाहो धर्मं परमकं प्रभो । यत्तेन हंसरूपेण ब्रह्मणेऽभ्यात्थ माधव ॥ ३ ॥ स इदानीं सुमहता कालेनामित्रकर्शन । न प्रायो भविता मर्त्यलोके प्रागनुशासित: ॥ ४ ॥
उद्धव म्हणाले—हे महाबाहो प्रभो! हे माधवा, पूर्वी आपण हंस-रूप धारण करून ब्रह्मदेवांना साधकाला परम सुख देणारा तो परम धर्म सांगितला होता. हे शत्रुदमनकर्ता! आता फार काळ लोटला आहे; म्हणून पूर्वीचा तो उपदेश मर्त्यलोकात बहुधा लुप्त होईल.
Verse 4
पुरा किल महाबाहो धर्मं परमकं प्रभो । यत्तेन हंसरूपेण ब्रह्मणेऽभ्यात्थ माधव ॥ ३ ॥ स इदानीं सुमहता कालेनामित्रकर्शन । न प्रायो भविता मर्त्यलोके प्रागनुशासित: ॥ ४ ॥
उद्धव म्हणाले—हे महाबाहो प्रभो! हे माधवा, पूर्वी आपण हंस-रूप धारण करून ब्रह्मदेवांना साधकाला परम सुख देणारा तो परम धर्म सांगितला होता. हे शत्रुदमनकर्ता! आता फार काळ लोटला आहे; म्हणून पूर्वीचा तो उपदेश मर्त्यलोकात बहुधा लुप्त होईल.
Verse 5
वक्ता कर्ताविता नान्यो धर्मस्याच्युत ते भुवि । सभायामपि वैरिञ्च्यां यत्र मूर्तिधरा: कला: ॥ ५ ॥ कर्त्रावित्रा प्रवक्त्रा च भवता मधुसूदन । त्यक्ते महीतले देव विनष्टं क: प्रवक्ष्यति ॥ ६ ॥
उद्धव म्हणाले—हे अच्युत! पृथ्वीवर धर्माचा वक्ता, कर्ता आणि रक्षक तुमच्यावाचून दुसरा कोणी नाही; ब्रह्मदेवांच्या सभेतही, जिथे वेद मूर्तिमंत कलारूपाने विराजतात, तिथेही तुमच्यासारखा कोणी नाही. हे मधुसूदना! तुम्हीच कर्ता, अविता आणि प्रवक्ता आहात; देव, तुम्ही पृथ्वी सोडल्यावर हे हरवलेले ज्ञान पुन्हा कोण सांगेल?
Verse 6
वक्ता कर्ताविता नान्यो धर्मस्याच्युत ते भुवि । सभायामपि वैरिञ्च्यां यत्र मूर्तिधरा: कला: ॥ ५ ॥ कर्त्रावित्रा प्रवक्त्रा च भवता मधुसूदन । त्यक्ते महीतले देव विनष्टं क: प्रवक्ष्यति ॥ ६ ॥
हे अच्युत! धर्माचा वक्ता, कर्ता आणि रक्षक तुमच्यावाचून पृथ्वीवर कोणी नाही; ब्रह्मदेवांच्या सभेतही नाही, जिथे वेद मूर्तिमान कलारूपाने विराजतात। हे मधुसूदन! तुम्हीच स्रष्टा, पालक आणि आध्यात्मिक ज्ञानाचे प्रवक्ता; तुम्ही पृथ्वी सोडल्यावर हे हरवलेले ज्ञान पुन्हा कोण सांगेल?
Verse 7
तत्त्वं न: सर्वधर्मज्ञ धर्मस्त्वद्भक्तिलक्षण: । यथा यस्य विधीयेत तथा वर्णय मे प्रभो ॥ ७ ॥
हे प्रभो, तुम्ही सर्वधर्मज्ञ आहात; आमचा खरा धर्म हा तुमच्या भक्तिसेवेच्या लक्षणांनी युक्त आहे। कृपा करून सांगा—कोणते मनुष्य हा मार्ग आचरू शकतात आणि ती सेवा कशी करावी?
Verse 8
श्रीशुक उवाच इत्थं स्वभृत्यमुख्येन पृष्ट: स भगवान् हरि: । प्रीत: क्षेमाय मर्त्यानां धर्मानाह सनातनान् ॥ ८ ॥
श्रीशुकदेव गोस्वामी म्हणाले: अशा प्रकारे भक्तांमध्ये श्रेष्ठ उद्धवाने विचारल्यावर भगवान् हरि (श्रीकृष्ण) प्रसन्न झाले आणि मर्त्य जीवांच्या कल्याणासाठी सनातन धर्मतत्त्वे सांगू लागले।
Verse 9
श्रीभगवानुवाच धर्म्य एष तव प्रश्नो नै:श्रेयसकरो नृणाम् । वर्णाश्रमाचारवतां तमुद्धव निबोध मे ॥ ९ ॥
श्रीभगवान म्हणाले: हे उद्धवा, तुझा हा प्रश्न धर्म्य आहे आणि मनुष्यांसाठी परम कल्याण—नैःश्रेयस—घडवणारा आहे; सामान्य लोकांसाठीही आणि वर्णाश्रमाचार पाळणाऱ्यांसाठीही। आता माझ्याकडून ते श्रेष्ठ धर्मतत्त्व जाणून घे.
Verse 10
आदौ कृतयुगे वर्णो नृणां हंस इति स्मृत: । कृतकृत्या: प्रजा जात्या तस्मात् कृतयुगं विदु: ॥ १० ॥
आदिम कृतयुगात (सत्ययुगात) मनुष्यांचा एकच वर्ण मानला जात असे—‘हंस’। त्या युगात प्रजा जन्मतःच कृतकृत्य, म्हणजे भगवंताची निष्कलंक भक्त होती; म्हणून विद्वान त्याला ‘कृतयुग’ म्हणतात, जिथे धर्मकर्म पूर्णत्वास जाते।
Verse 11
वेद: प्रणव एवाग्रे धर्मोऽहं वृषरूपधृक् । उपासते तपोनिष्ठा हंसं मां मुक्तकिल्बिषा: ॥ ११ ॥
सत्ययुगाच्या आरंभी अविभक्त वेद ‘ॐ’ या प्रणवरूपानेच व्यक्त होता आणि मनाच्या सर्व वृत्तींचा एकमेव विषय मीच होतो. मी धर्मरूपी चतुष्पाद वृषभ म्हणून प्रकट झालो; तपोनिष्ठ, पापमुक्त जन मला ‘हंस’ प्रभू म्हणून भजत.
Verse 12
त्रेतामुखे महाभाग प्राणान्मे हृदयात्त्रयी । विद्या प्रादुरभूत्तस्या अहमासं त्रिवृन्मख: ॥ १२ ॥
हे महाभाग! त्रेतायुगाच्या आरंभी प्राणांचे अधिष्ठान असलेल्या माझ्या हृदयातून त्रयी विद्या तीन विभागांनी—ऋग्, साम आणि यजुः—प्रकट झाली. त्या विद्येतूनच मी त्रिविध यज्ञरूपाने प्रकट झालो.
Verse 13
विप्रक्षत्रियविट्शूद्रा मुखबाहूरुपादजा: । वैराजात् पुरुषाज्जाता य आत्माचारलक्षणा: ॥ १३ ॥
त्रेतायुगात भगवानाच्या विराट् पुरुषरूपातून चार वर्ण प्रकट झाले. ब्राह्मण मुखातून, क्षत्रिय बाहूंमधून, वैश्य उरूंमधून आणि शूद्र पायांमधून उत्पन्न झाले; प्रत्येकाची ओळख त्याच्या विशेष आचार व कर्मलक्षणांनी ठरली.
Verse 14
गृहाश्रमो जघनतो ब्रह्मचर्यं हृदो मम । वक्ष:स्थलाद्वनेवास: संन्यास: शिरसि स्थित: ॥ १४ ॥
माझ्या विराट् रूपाच्या कटिप्रदेशातून गृहस्थाश्रम प्रकट झाला आणि हृदयातून ब्रह्मचर्य. वक्षःस्थलातून वानप्रस्थ (वनवास) प्रकट झाला आणि संन्यास माझ्या विराट् रूपाच्या शिरात स्थित झाला.
Verse 15
वर्णानामाश्रमाणां च जन्मभूम्यनुसारिणी: । आसन् प्रकृतयो नृणां नीचैर्नीचोत्तमोत्तमा: ॥ १५ ॥
मानवांच्या वर्ण-आश्रमांचे भेद जन्मस्थानानुसार प्रकट होणाऱ्या नीच व उत्तम प्रकृतींनुसार होते—काही नीच, काही नीचोत्तम, काही उत्तम आणि काही उत्तमोत्तम स्वभावाचे.
Verse 16
शमो दमस्तप: शौचं सन्तोष: क्षान्तिरार्जवम् । मद्भक्तिश्च दया सत्यं ब्रह्मप्रकृतयस्त्विमा: ॥ १६ ॥
शांतता, इंद्रियनिग्रह, तप, शुचिता, संतोष, क्षमा, सरळपणा, माझी भक्ती, दया आणि सत्य—हे ब्राह्मणांचे स्वाभाविक गुण आहेत.
Verse 17
तेजो बलं धृति: शौर्यं तितिक्षौदार्यमुद्यम: । स्थैर्यं ब्रह्मण्यमैश्वर्यं क्षत्रप्रकृतयस्त्विमा: ॥ १७ ॥
तेज, बल, धैर्य, शौर्य, सहनशीलता, उदारता, मोठा उद्योग, स्थैर्य, ब्राह्मणांप्रती भक्ती आणि नेतृत्व—हे क्षत्रियांचे स्वाभाविक गुण आहेत.
Verse 18
आस्तिक्यं दाननिष्ठा च अदम्भो ब्रह्मसेवनम् । अतुष्टिरर्थोपचयैर्वैश्यप्रकृतयस्त्विमा: ॥ १८ ॥
वैदिक धर्मावर आस्था, दाननिष्ठा, दंभशून्यता, ब्राह्मणसेवा आणि धनसंचयाची सतत इच्छा—हे वैश्यांचे स्वाभाविक गुण आहेत.
Verse 19
शुश्रूषणं द्विजगवां देवानां चाप्यमायया । तत्र लब्धेन सन्तोष: शूद्रप्रकृतयस्त्विमा: ॥ १९ ॥
ब्राह्मण, गायी, देवता व अन्य पूज्यजनांची निष्कपट सेवा, आणि त्या सेवेतून जे मिळेल त्यात पूर्ण संतोष—हे शूद्रांचे स्वाभाविक गुण आहेत.
Verse 20
अशौचमनृतं स्तेयं नास्तिक्यं शुष्कविग्रह: । काम: क्रोधश्च तर्षश्च स भावोऽन्त्यावसायिनाम् ॥ २० ॥
अशुचिता, असत्य, चोरी, नास्तिकता, कोरडा वादविवाद, काम, क्रोध आणि तृष्णा—हा वर्णाश्रमाबाहेरील अधम लोकांचा स्वभाव आहे.
Verse 21
अहिंसा सत्यमस्तेयमकामक्रोधलोभता । भूतप्रियहितेहा च धर्मोऽयं सार्ववर्णिक: ॥ २१ ॥
अहिंसा, सत्य, अस्तेय, काम‑क्रोध‑लोभाचा त्याग आणि सर्व प्राण्यांच्या सुख‑हिताची इच्छा—हा धर्म सर्व वर्णांसाठी समान आहे.
Verse 22
द्वितीयं प्राप्यानुपूर्व्याज्जन्मोपनयनं द्विज: । वसन् गुरुकुले दान्तो ब्रह्माधीयीत चाहूत: ॥ २२ ॥
द्विज संस्कारांच्या क्रमाने गायत्री‑उपनयनाद्वारे ‘द्वितीय जन्म’ प्राप्त करतो. गुरु बोलावल्यावर तो गुरुकुलात राहून, संयमी होऊन वेदाध्ययन करावा.
Verse 23
मेखलाजिनदण्डाक्षब्रह्मसूत्रकमण्डलून् । जटिलोऽधौतदद्वासोऽरक्तपीठ: कुशान् दधत् ॥ २३ ॥
ब्रह्मचारीने मेखला बांधावी व मृगचर्म परिधान करावे; जटा ठेवावी, दंड व कमंडलू बाळगावे; अक्ष‑माळ व यज्ञोपवीत धारण करावे. हातात शुद्ध कुश ठेवावा; ऐषारामी आसन घेऊ नये; दात उगाच चमकवू नयेत, तसेच वस्त्रे अति धुऊन पांढरी करून इस्त्री करू नयेत.
Verse 24
स्नानभोजनहोमेषु जपोच्चारे च वाग्यत: । न च्छिन्द्यान्नखरोमाणि कक्षोपस्थगतान्यपि ॥ २४ ॥
ब्रह्मचारी स्नान, भोजन, होम, जप‑उच्चार आणि मल‑मूत्र त्यागाच्या वेळी वाणी‑संयम ठेवावा. नखे व केस, तसेच बगलेतील व उपस्थातील केसही कापू नयेत.
Verse 25
रेतो नावकिरेज्जातु ब्रह्मव्रतधर: स्वयम् । अवकीर्णेऽवगाह्याप्सु यतासुस्त्रिपदां जपेत् ॥ २५ ॥
ब्रह्मव्रत धारण करणाऱ्या ब्रह्मचारीने कधीही वीर्यपात करू नये. जर योगायोगाने आपोआप वीर्य स्खलित झाले, तर त्वरित पाण्यात स्नान करून, प्राणायामाने श्वास‑नियमन करावे आणि गायत्री मंत्राचा जप करावा.
Verse 26
अग्न्यर्काचार्यगोविप्रगुरुवृद्धसुराञ्शुचि: । समाहित उपासीत सन्ध्ये द्वे यतवाग् जपन् ॥ २६ ॥
शुद्ध व एकाग्रचित्त ब्रह्मचारीने अग्नी, सूर्य, आचार्य, गायी, ब्राह्मण, गुरु, वृद्ध पूज्यजन आणि देव यांची उपासना करावी। तो प्रातः व सायं संध्याकाळी मौन ठेवून मनोमन मंत्रजपाने ही पूजा करावी।
Verse 27
आचार्यं मां विजानीयान्नावमन्येत कर्हिचित् । न मर्त्यबुद्ध्यासूयेत सर्वदेवमयो गुरु: ॥ २७ ॥
आचार्याला माझेच स्वरूप समजावे आणि कधीही त्यांचा अवमान करू नये. त्यांना सामान्य मनुष्य मानून द्वेष वा मत्सर करू नये; कारण गुरु सर्व देवतांचा प्रतिनिधी आहे.
Verse 28
सायं प्रातरुपानीय भैक्ष्यं तस्मै निवेदयेत् । यच्चान्यदप्यनुज्ञातमुपयुञ्जीत संयत: ॥ २८ ॥
सकाळी व संध्याकाळी भिक्षा व इतर वस्तू आणून गुरूंना अर्पण करावी. मग संयमी राहून आचार्यांनी जे अनुमत केले तेवढेच स्वतःसाठी घ्यावे.
Verse 29
शुश्रूषमाण आचार्यं सदोपासीत नीचवत् । यानशय्यासनस्थानैर्नातिदूरे कृताञ्जलि: ॥ २९ ॥
गुरूंची सेवा करताना सदैव नम्र सेवकासारखे त्यांची उपासना करावी. गुरु चालत असताना, झोपताना किंवा आसनावर बसताना फार दूर राहू नये; हात जोडून जवळ उभे राहून आज्ञेची वाट पाहावी.
Verse 30
एवंवृत्तो गुरुकुले वसेद् भोगविवर्जित: । विद्या समाप्यते यावद् बिभ्रद् व्रतमखण्डितम् ॥ ३० ॥
अशा प्रकारे वागणारा शिष्य गुरुकुलात राहावा व भोगांपासून पूर्णतः दूर राहावा. वेदविद्या पूर्ण होईपर्यंत त्याने ब्रह्मचर्यव्रत अखंड पाळावे.
Verse 31
यद्यसौ छन्दसां लोकमारोक्ष्यन् ब्रह्मविष्टपम् । गुरवे विन्यसेद् देहं स्वाध्यायार्थं बृहद्व्रत: ॥ ३१ ॥
जर ब्रह्मचारी विद्यार्थी महर्लोक किंवा ब्रह्मलोक प्राप्त करू इच्छित असेल, तर त्याने सर्व कर्मे गुरूंना अर्पण करून, नित्य ब्रह्मचर्याचे महान व्रत पाळत, श्रेष्ठ वेदाध्ययनासाठी स्वतःला समर्पित करावे।
Verse 32
अग्नौ गुरावात्मनि च सर्वभूतेषु मां परम् । अपृथग्धीरुपासीत ब्रह्मवर्चस्व्यकल्मष: ॥ ३२ ॥
अग्नीमध्ये, गुरूमध्ये, स्वतःच्या आत्म्यात आणि सर्व जीवांत परमात्मा रूपाने मीच आहे—अशी अभेद बुद्धी ठेवून माझी उपासना करावी; गुरुसेवेने वेदज्ञान मिळवून तो पापरहित व तेजस्वी होतो।
Verse 33
स्त्रीणां निरीक्षणस्पर्शसंलापक्ष्वेलनादिकम् । प्राणिनो मिथुनीभूतानगृहस्थोऽग्रतस्त्यजेत् ॥ ३३ ॥
जे गृहस्थ नाहीत—संन्यासी, वानप्रस्थ व ब्रह्मचारी—त्यांनी स्त्रियांशी नजर, स्पर्श, संभाषण, विनोद किंवा क्रीडा यांद्वारे कधीही संग करू नये; तसेच मैथुनात गुंतलेल्या कोणत्याही प्राण्याचा संगही टाळावा।
Verse 34
शौचमाचमनं स्नानं सन्ध्योपास्तिर्ममार्चनम् । तीर्थसेवा जपोऽस्पृश्याभक्ष्यासम्भाष्यवर्जनम् ॥ ३४ ॥ सर्वाश्रमप्रयुक्तोऽयं नियम: कुलनन्दन । मद्भाव: सर्वभूतेषु मनोवाक्कायसंयम: ॥ ३५ ॥
हे उद्धवा, शौच, आचमन, स्नान, प्रातः-मध्याह्न-सायं सन्ध्योपासना, माझे अर्चन, तीर्थसेवा, जप, अस्पृश्य-अभक्ष्य-असम्भाष्य यांचा त्याग—हे नियम सर्व आश्रमांसाठी आहेत; आणि मन-वाणी-काया संयमाने सर्व जीवांत परमात्मा रूपाने माझा भाव स्मरावा।
Verse 35
शौचमाचमनं स्नानं सन्ध्योपास्तिर्ममार्चनम् । तीर्थसेवा जपोऽस्पृश्याभक्ष्यासम्भाष्यवर्जनम् ॥ ३४ ॥ सर्वाश्रमप्रयुक्तोऽयं नियम: कुलनन्दन । मद्भाव: सर्वभूतेषु मनोवाक्कायसंयम: ॥ ३५ ॥
हे कुलनंदन उद्धवा, हा नियम सर्व आश्रमांसाठी आहे—सर्व जीवांत परमात्मा रूपाने माझा भाव स्मरणे आणि मन-वाणी-काया संयम; हे भक्तीने आचरावे।
Verse 36
एवं बृहद्व्रतधरो ब्राह्मणोऽग्निरिव ज्वलन् । मद्भक्तस्तीव्रतपसा दग्धकर्माशयोऽमल: ॥ ३६ ॥
अशा प्रकारे महान् ब्रह्मचर्य-व्रत धारण करणारा ब्राह्मण अग्नीप्रमाणे तेजस्वी होतो. तीव्र तपाने तो कर्मप्रवृत्ती भस्म करतो आणि भौतिक इच्छांच्या मलिनतेपासून मुक्त होऊन माझा भक्त बनतो.
Verse 37
अथानन्तरमावेक्ष्यन् यथा जिज्ञासितागम: । गुरवे दक्षिणां दत्त्वा स्नायाद् गुर्वनुमोदित: ॥ ३७ ॥
नंतर वेदाध्ययन पूर्ण करून गृहस्थाश्रमात प्रवेश करण्याची इच्छा असलेला ब्रह्मचारी शास्त्रानुसार गुरूंना दक्षिणा देईल. गुरूंच्या अनुमतीने स्नान करून, केशच्छेदन इत्यादी करून योग्य वस्त्रे धारण करून घरी परत जाईल.
Verse 38
गृहं वनं वोपविशेत् प्रव्रजेद् वा द्विजोत्तम: । आश्रमादाश्रमं गच्छेन्नान्यथामत्परश्चरेत् ॥ ३८ ॥
भौतिक इच्छा पूर्ण करावयास इच्छिणारा ब्रह्मचारी गृहस्थाश्रमात राहो; चित्तशुद्धी इच्छिणारा गृहस्थ वनप्रस्थात जावो; आणि शुद्ध ब्राह्मण संन्यास स्वीकारो. जो माझ्या शरणागत नाही तो आश्रमातून आश्रमात क्रमाने जाईल; अन्यथा आचरण करू नये.
Verse 39
गृहार्थी सदृशीं भार्यामुद्वहेदजुगुप्सिताम् । यवीयसीं तु वयसा यां सवर्णामनुक्रमात् ॥ ३९ ॥
गृहस्थजीवन इच्छिणाऱ्याने आपल्या वर्णातील, निंदारहित व वयाने लहान अशी पत्नी विवाहावी. अनेक पत्नी घ्यायच्या असतील तर पहिल्या विवाहानंतर क्रमाने घ्याव्यात, आणि प्रत्येक पत्नी क्रमशः नीच वर्णातील असावी.
Verse 40
इज्याध्ययनदानानि सर्वेषां च द्विजन्मनाम् । प्रतिग्रहोऽध्यापनं च ब्राह्मणस्यैव याजनम् ॥ ४० ॥
यज्ञ, वेदाध्ययन आणि दान—ही तिन्ही कर्तव्ये सर्व द्विजांची (ब्राह्मण, क्षत्रिय, वैश्य) आहेत. पण दान स्वीकारणे, वेदज्ञानाचे अध्यापन करणे आणि इतरांसाठी यज्ञ करविणे—हे केवळ ब्राह्मणाचेच अधिकार आहेत.
Verse 41
प्रतिग्रहं मन्यमानस्तपस्तेजोयशोनुदम् । अन्याभ्यामेव जीवेत शिलैर्वा दोषदृक् तयो: ॥ ४१ ॥
जो ब्राह्मण परक्यांकडून दान घेणे हे तप, तेज व कीर्ती नष्ट करणारे मानतो, त्याने वेदाध्यापन व यज्ञकर्म—या दोन ब्राह्मणधर्मांनी उपजीविका करावी. तेही दोषकारक वाटल्यास, शेतात व बाजारात टाकलेले धान्यकण वेचून, कोणावरही अवलंबून न राहता जगावे.
Verse 42
ब्राह्मणस्य हि देहोऽयं क्षुद्रकामाय नेष्यते । कृच्छ्राय तपसे चेह प्रेत्यानन्तसुखाय च ॥ ४२ ॥
ब्राह्मणाचे हे शरीर क्षुद्र इंद्रियभोगासाठी नाही; तर या जीवनात कठोर तप स्वीकारण्यासाठी आहे, ज्यायोगे मृत्यूनंतर अनंत सुख प्राप्त होते.
Verse 43
शिलोञ्छवृत्त्या परितुष्टचित्तो धर्मं महान्तं विरजं जुषाण: । मय्यर्पितात्मा गृह एव तिष्ठ- न्नातिप्रसक्त: समुपैति शान्तिम् ॥ ४३ ॥
शिलोञ्छ-वृत्तीने—शेतात व बाजारात टाकलेले धान्यकण वेचून—मनाने संतुष्ट असलेला गृहस्थ ब्राह्मण, वैयक्तिक इच्छा न ठेवता, निर्मळ व महान धर्माचे आचरण करावा आणि चित्त मला अर्पण करावे. अशा रीतीने घरात राहूनही अतिआसक्त न होता तो शांती व मोक्ष प्राप्त करतो.
Verse 44
समुद्धरन्ति ये विप्रं सीदन्तं मत्परायणम् । तानुद्धरिष्ये नचिरादापद्भ्यो नौरिवार्णवात् ॥ ४४ ॥
जे लोक दारिद्र्याने पीडित, माझ्या शरणागत विप्राला उचलून आधार देतात, त्यांना मी लवकरच सर्व आपत्तींमधून तसेच तारतो जसे नौका समुद्रात पडलेल्यांना वाचवते.
Verse 45
सर्वा: समुद्धरेद् राजा पितेव व्यसनात् प्रजा: । आत्मानमात्मना धीरो यथा गजपतिर्गजान् ॥ ४५ ॥
जसा पिता आपल्या संततीसारख्या प्रजेला संकटातून वाचवतो, तसा राजा सर्व नागरिकांना दुःखातून सोडवील. आणि जसा गजपती आपल्या कळपातील हत्तींचे रक्षण करतो व स्वतःचेही करतो, तसा धीर व निर्भय राजा प्रजेचे रक्षण करील आणि स्वतःचेही संरक्षण करील.
Verse 46
एवंविधो नरपतिर्विमानेनार्कवर्चसा । विधूयेहाशुभं कृत्स्नमिन्द्रेण सह मोदते ॥ ४६ ॥
जो नरपती आपल्या राज्यातील सर्व पाप दूर करून प्रजेचे रक्षण करतो, तो सूर्यप्रभ विमानांत इंद्रदेवासह आनंद भोगतो।
Verse 47
सीदन् विप्रो वणिग्वृत्त्या पण्यैरेवापदं तरेत् । खड्गेन वापदाक्रान्तो न श्ववृत्त्या कथञ्चन ॥ ४७ ॥
ब्राह्मणाला स्वधर्माने उपजीविका न चालल्याने तो दुःखी झाला तर तो व्यापार करून आपत्ती पार करावी. तरीही अतिदारिद्र्य असेल तर तलवार धारण करून क्षत्रियवृत्ती घ्यावी; पण कोणत्याही स्थितीत कुत्र्यासारखी पराधीन चाकरी करू नये।
Verse 48
वैश्यवृत्त्या तु राजन्यो जीवेन्मृगययापदि । चरेद् वा विप्ररूपेण न श्ववृत्त्या कथञ्चन ॥ ४८ ॥
हे राजन्, क्षत्रियाला आपल्या स्वाभाविक वृत्तीने उपजीविका न चालल्यास आपत्तीत तो वैश्यवृत्ती स्वीकारू शकतो, मृगया करून जगू शकतो किंवा ब्राह्मणरूपाने वेदज्ञान शिकवू शकतो; पण कोणत्याही स्थितीत शूद्रवृत्ती स्वीकारू नये।
Verse 49
शूद्रवृत्तिं भजेद् वैश्य: शूद्र: कारुकटक्रियाम् । कृच्छ्रान्मुक्तो न गर्ह्येण वृत्तिं लिप्सेत कर्मणा ॥ ४९ ॥
वैश्याला उपजीविका न चालल्यास तो शूद्रवृत्ती स्वीकारावी, आणि शूद्राला स्वामी न मिळाल्यास टोपल्या-चटया इत्यादी साधी कारागिरी करावी. पण संकट टळल्यावर आपत्तीत घेतलेली हीन वृत्ती सोडून पुन्हा योग्य कर्मात लागावे; निंद्य कर्माने उपजीविका मिळवण्याची इच्छा करू नये।
Verse 50
वेदाध्यायस्वधास्वाहाबल्यन्नाद्यैर्यथोदयम् । देवर्षिपितृभूतानि मद्रूपाण्यन्वहं यजेत् ॥ ५० ॥
गृहस्थाने दररोज वेदाध्ययनाने ऋषींचे, ‘स्वधा’ मंत्राने पितरांचे, ‘स्वाहा’ने देवांचे, अन्नाचा हिस्सा देऊन सर्व भूतांचे, आणि धान्य व पाणी देऊन मनुष्यांचे पूजन करावे. देव, ऋषी, पितर, भूत व मनुष्य हे माझ्या शक्तीचे रूप आहेत असे मानून त्याने नित्य हे पाच यज्ञ करावेत।
Verse 51
यदृच्छयोपपन्नेन शुक्लेनोपार्जितेन वा । धनेनापीडयन् भृत्यान् न्यायेनैवाहरेत् क्रतून् ॥ ५१ ॥
गृहस्थाने सहज मिळालेल्या किंवा स्वधर्माने शुद्ध रीतीने कमावलेल्या धनाने आश्रितांना त्रास न देता त्यांचे पालन करावे. आपल्या सामर्थ्यानुसार न्यायाने यज्ञ व इतर धार्मिक विधी करावेत.
Verse 52
कुटुम्बेषु न सज्जेत न प्रमाद्येत् कुटुम्ब्यपि । विपश्चिन्नश्वरं पश्येददृष्टमपि दृष्टवत् ॥ ५२ ॥
अनेक आश्रितांचे पालन करणारा गृहस्थही त्यांच्यात आसक्त होऊ नये आणि ‘मीच स्वामी’ असे मानून प्रमाद करू नये. ज्ञानी गृहस्थ भूतकाळातील व भविष्यातील सर्व सुख—अजून न मिळालेलेही—अनुभवलेल्या सुखासारखेच नश्वर आहे असे पाहावे.
Verse 53
पुत्रदाराप्तबन्धूनां सङ्गम: पान्थसङ्गम: । अनुदेहं वियन्त्येते स्वप्नो निद्रानुगो यथा ॥ ५३ ॥
पुत्र, पत्नी, आप्त, बंधू यांचा संग हा प्रवाशांच्या क्षणिक भेटीसारखा आहे. देह बदलताच त्यांच्यापासून वियोग होतो, जसा झोप संपल्यावर स्वप्नातील भोग नाहीसे होतात.
Verse 54
इत्थं परिमृशन्मुक्तो गृहेष्वतिथिवद् वसन् । न गृहैरनुबध्येत निर्ममो निरहङ्कृत: ॥ ५४ ॥
अशा रीतीने सत्य स्थितीचा सखोल विचार करून मुक्त पुरुष घरात अतिथीसारखा राहावा—ममता व अहंकाररहित. मग तो गृहव्यवहारांनी बांधला किंवा गुंतला जाणार नाही.
Verse 55
कर्मभिगृहमेधीयैरिष्ट्वा मामेव भक्तिमान् । तिष्ठेद् वनं वोपविशेत् प्रजावान् वा परिव्रजेत् ॥ ५५ ॥
जो गृहस्थ भक्त गृहधर्माच्या कर्मांनी केवळ माझीच उपासना करतो, तो घरी राहू शकतो, तीर्थ/वनात जाऊ शकतो, किंवा योग्य पुत्र असल्यास संन्यास घेऊन परिव्राजक होऊ शकतो.
Verse 56
यस्त्वासक्तमतिर्गेहे पुत्रवित्तैषणातुर: । स्त्रैण: कृपणधीर्मूढो ममाहमिति बध्यते ॥ ५६ ॥
जो गृहात आसक्त मनाचा आहे, पुत्र व धनाच्या तीव्र इच्छेने व्याकुळ आहे, स्त्रीविषयक कामातुर आहे, कृपण बुद्धीचा मूढ आहे आणि ‘सर्व माझे, मीच सर्व’ असे मानतो—तो निश्चयाने मायेत बांधला जातो।
Verse 57
अहो मे पितरौ वृद्धौ भार्या बालात्मजात्मजा: । अनाथा मामृते दीना: कथं जीवन्ति दु:खिता: ॥ ५७ ॥
अहो! माझे वृद्ध आई‑वडील, आणि कुशीत बालक असलेली माझी पत्नी, तसेच माझी इतर लहान मुले—माझ्यावाचून ते अनाथ, दीन व दुःखी होतील। ते कसे जगतील?
Verse 58
एवं गृहाशयाक्षिप्तहृदयो मूढधीरयम् । अतृप्तस्ताननुध्यायन् मृतोऽन्धं विशते तम: ॥ ५८ ॥
अशा रीतीने गृहासक्तीने ज्याचे हृदय व्यापले आहे तो मूढबुद्धी कधीही तृप्त होत नाही। नातलगांचेच सतत चिंतन करत तो मरून अज्ञानाच्या अंधारात प्रवेश करतो।
Frequently Asked Questions
By presenting varṇāśrama as a discipline of purification: universal virtues, regulated conduct, and role-specific duties are to be performed with remembrance of the Lord as Supersoul and with offerings to Him. When work is done without possessiveness and with devotion—especially through guru-centered training and self-control—it ceases to bind (karma-bandha) and becomes bhakti in practice.
To show the historical unfolding and progressive fragmentation of dharma: from the unified ‘haṁsa’ order and oṁ-centered Veda in Satya-yuga to the threefold Veda and sacrifice-centered culture in Tretā. This yuga framework explains why dharma appears in organized social and āśrama forms and why it must be restated as time advances toward decline.
The ācārya is to be known as the Lord’s own representative and not treated as ordinary. The brahmacārī serves with humility—collecting alms/necessities, accepting only what is allotted, and attending the guru’s needs—because such service transmits Vedic knowledge, purifies sin, and anchors the student in devotion rather than pride.
Nonviolence, truthfulness, honesty, seeking the welfare of all beings, and freedom from lust, anger, and greed. These function as baseline dharma that supports any āśrama or varṇa and makes devotional practice stable.
It depicts possessiveness and identity based on ‘mine’ and ‘I am the lord’ as bondage-producing illusion. Excessive attachment to spouse, children, and wealth leads to anxiety, dissatisfaction, and a death absorbed in relatives—resulting in darkness of ignorance—whereas a liberated householder lives like a guest, without proprietorship, and keeps consciousness absorbed in the Lord.