Adhyaya 15
Yoga-siddhi — The Mystic Perfections and Their Origin in Meditation on the Lord
उद्धवगीतेतील साधनाविषयक उपदेश पुढे नेत या अध्यायात उद्धव योग-सिद्धींचे स्वरूप, संख्या आणि प्राप्ती कशी होते हे विचारतात. श्रीकृष्ण अठरा सिद्धी सांगतात—आठ मुख्य अष्टसिद्धी ज्या त्यांच्या आश्रयानेच सिद्ध होतात आणि सत्त्वगुणातून उत्पन्न होणाऱ्या दहा गौण सिद्धी—तसेच ध्यान व संयमाशी संबंधित इतर योगलाभही वर्णन करतात. सूक्ष्म तत्त्वे, महत्तत्त्व, अहंकार, सूर्य व दृष्टी, प्राणमार्ग आणि विष्णु/नारायणरूप व ब्रह्म यांतील भगवद्सन्निधीवर विशिष्ट ध्यान केल्याने विशिष्ट सिद्धी मिळतात असे ते स्पष्ट करतात. शेवटी शिस्तबद्ध योगीला शक्ती मिळू शकते हे मान्य करूनही, भक्तांसाठी या सिद्धी विचलनकारक आहेत; शुद्ध भक्ती हीच परम सिद्धी आहे असे ते उपदेशतात.
Shlokas
Verse 1
श्रीभगवानुवाच जितेन्द्रियस्य युक्तस्य जितश्वासस्य योगिन: । मयि धारयतश्चेत उपतिष्ठन्ति सिद्धय: ॥ १ ॥
श्रीभगवान म्हणाले—हे उद्धवा! ज्याने इंद्रिये जिंकली, मन स्थिर केले, प्राणवायू जिंकला आणि चित्त माझ्यात धारले, त्या योग्यास योगसिद्धी आपोआप प्राप्त होतात।
Verse 2
श्रीउद्धव उवाच कया धारणया कास्वित् कथं वा सिद्धिरच्युत । कति वा सिद्धयो ब्रूहि योगिनां सिद्धिदो भवान् ॥ २ ॥
श्रीउद्धव म्हणाले—हे अच्युत प्रभो! कोणत्या धारणेने सिद्धी मिळते आणि त्या सिद्धीचे स्वरूप काय? योग्यांच्या सिद्धी किती आहेत? कृपा करून सांगा; कारण आपणच सर्व सिद्धी देणारे आहात।
Verse 3
श्रीभगवानुवाच सिद्धयोऽष्टादश प्रोक्ता धारणा योगपारगै: । तासामष्टौ मत्प्रधाना दशैव गुणहेतव: ॥ ३ ॥
श्रीभगवान म्हणाले—योगतत्त्वात पारंगतांनी सिद्धी व धारणा यांचे अठरा प्रकार सांगितले आहेत। त्यांपैकी आठ मुख्य आहेत, ज्यांचा आश्रय मी आहे; आणि दहा गौण आहेत, ज्या सत्त्वगुणापासून प्रकट होतात।
Verse 4
अणिमा महिमा मूर्तेर्लघिमा प्राप्तिरिन्द्रियै: । प्राकाम्यं श्रुतदृष्टेषु शक्तिप्रेरणमीशिता ॥ ४ ॥ गुणेष्वसङ्गो वशिता यत्कामस्तदवस्यति । एता मे सिद्धय: सौम्य अष्टावौत्पत्तिका मता: ॥ ५ ॥
आठ मुख्य सिद्धींमध्ये देह-परिवर्तनाच्या तीन—अणिमा (अतिसूक्ष्म होणे), महिमा (अतिविशाल होणे) आणि लघिमा (अतिलघु होणे) आहेत। प्राप्ति-सिद्धीने इच्छित वस्तू मिळते; प्राकाम्याने या लोकात वा परलोकात श्रुत-दृष्ट भोग्य विषयांचा अनुभव होतो। ईशितेने मायाच्या उपशक्तींना प्रेरित-नियंत्रित करता येते; वशितेमुळे त्रिगुणांचा अडथळा राहत नाही। आणि कामावसायितेमुळे जिथून-जिथून जे हवे ते, सर्वोच्च मर्यादेपर्यंत मिळते। हे सौम्य उद्धवा! या माझ्या आठ स्वाभाविक व अनुपम सिद्धी मानल्या जातात।
Verse 5
अणिमा महिमा मूर्तेर्लघिमा प्राप्तिरिन्द्रियै: । प्राकाम्यं श्रुतदृष्टेषु शक्तिप्रेरणमीशिता ॥ ४ ॥ गुणेष्वसङ्गो वशिता यत्कामस्तदवस्यति । एता मे सिद्धय: सौम्य अष्टावौत्पत्तिका मता: ॥ ५ ॥
आठ मुख्य सिद्धींमध्ये देह-परिवर्तनाच्या तीन—अणिमा (अतिसूक्ष्म होणे), महिमा (अतिविशाल होणे) आणि लघिमा (अतिलघु होणे) आहेत। प्राप्ति-सिद्धीने इच्छित वस्तू मिळते; प्राकाम्याने या लोकात वा परलोकात श्रुत-दृष्ट भोग्य विषयांचा अनुभव होतो। ईशितेने मायाच्या उपशक्तींना प्रेरित-नियंत्रित करता येते; वशितेमुळे त्रिगुणांचा अडथळा राहत नाही। आणि कामावसायितेमुळे जिथून-जिथून जे हवे ते, सर्वोच्च मर्यादेपर्यंत मिळते। हे सौम्य उद्धवा! या माझ्या आठ स्वाभाविक व अनुपम सिद्धी मानल्या जातात।
Verse 6
अनूर्मिमत्त्वं देहेऽस्मिन् दूरश्रवणदर्शनम् । मनोजव: कामरूपं परकायप्रवेशनम् ॥ ६ ॥ स्वच्छन्दमृत्युर्देवानां सहक्रीडानुदर्शनम् । यथासङ्कल्पसंसिद्धिराज्ञाप्रतिहता गति: ॥ ७ ॥
प्रकृतीच्या गुणांपासून उत्पन्न दहा गौण योगसिद्धी—देहात भूक‑तहान इत्यादी विकार न होणे, दूरचे ऐकणे‑पाहणे, मनाच्या वेगाने गमन, इच्छेनुसार रूप धारण करणे, परकायप्रवेश; तसेच इच्छामृत्यू, देव व अप्सरांच्या क्रीडांचे दर्शन, संकल्पाची पूर्ण सिद्धी, आणि ज्याची पूर्तता अडथळ्याविना होते अशी आज्ञा देणे।
Verse 7
अनूर्मिमत्त्वं देहेऽस्मिन् दूरश्रवणदर्शनम् । मनोजव: कामरूपं परकायप्रवेशनम् ॥ ६ ॥ स्वच्छन्दमृत्युर्देवानां सहक्रीडानुदर्शनम् । यथासङ्कल्पसंसिद्धिराज्ञाप्रतिहता गति: ॥ ७ ॥
प्रकृतीगुणोत्पन्न गौण सिद्धींमध्ये—इच्छामृत्यू, देव व अप्सरांच्या क्रीडांचे दर्शन, संकल्पाची पूर्ण सिद्धी, आणि अडथळ्याविना पूर्ण होणारी आज्ञाशक्ती; तसेच पूर्वी सांगितलेल्या अनूर्मिमत्त्व इत्यादी शक्तीही येतात।
Verse 8
त्रिकालज्ञत्वमद्वन्द्वं परचित्ताद्यभिज्ञता । अग्न्यर्काम्बुविषादीनां प्रतिष्टम्भोऽपराजय: ॥ ८ ॥ एताश्चोद्देशत: प्रोक्ता योगधारणसिद्धय: । यया धारणया या स्याद् यथा वा स्यान्निबोध मे ॥ ९ ॥
भूत‑वर्तमान‑भविष्य जाणण्याची शक्ती, शीत‑उष्ण इत्यादी द्वंद्वांत समता, परचित्ताचे ज्ञान, अग्नी‑सूर्य‑जल‑विष इत्यादींचा प्रभाव थांबविणे, आणि अपराजित राहणे—या ध्यान‑धारणेच्या पाच योगसिद्धी आहेत। मी फक्त नाव‑लक्षणानुसार सांगितल्या; आता कोणत्या धारणेने कोणती सिद्धी कशी प्रकट होते ते माझ्याकडून जाणून घे।
Verse 9
त्रिकालज्ञत्वमद्वन्द्वं परचित्ताद्यभिज्ञता । अग्न्यर्काम्बुविषादीनां प्रतिष्टम्भोऽपराजय: ॥ ८ ॥ एताश्चोद्देशत: प्रोक्ता योगधारणसिद्धय: । यया धारणया या स्याद् यथा वा स्यान्निबोध मे ॥ ९ ॥
त्रिकालज्ञत्व इत्यादी या पाच सिद्धी योगधारणेच्या आहेत—मी त्या संक्षेपाने सांगितल्या। आता माझ्याकडून ऐक: कोणत्या धारणेने कोणती सिद्धी प्रकट होते आणि साधनेच्या क्रमाने ती कशी सिद्ध होते—हे सर्व जाणून घे।
Verse 10
भूतसूक्ष्मात्मनि मयि तन्मात्रं धारयेन्मन: । अणिमानमवाप्नोति तन्मात्रोपासको मम ॥ १० ॥
जो साधक सर्व सूक्ष्म भूतांत व्यापलेल्या माझ्या अणुरूप स्वरूपात मन एकाग्र करून केवळ त्याच तन्मात्रावर उपासना करतो, तो ‘अणिमा’ नावाची योगसिद्धी प्राप्त करतो।
Verse 11
महत्तत्त्वात्मनि मयि यथासंस्थं मनो दधत् । महिमानमवाप्नोति भूतानां च पृथक् पृथक् ॥ ११ ॥
जो महत्तत्त्वस्वरूप परमात्मा असलेल्या माझ्यात मन यथास्थित स्थिर करून ध्यान करतो, तो ‘महिमा’ नावाची योगसिद्धी प्राप्त करतो. पुढे आकाश, वायु, अग्नी इत्यादी प्रत्येक भूततत्त्वात माझ्यात मन लावून तो क्रमशः त्या त्या तत्त्वांचे महत्त्वही प्राप्त करतो.
Verse 12
परमाणुमये चित्तं भूतानां मयि रञ्जयन् । कालसूक्ष्मार्थतां योगी लघिमानमवाप्नुयात् ॥ १२ ॥
भूतांच्या परमाणुमय तत्त्वात स्थित माझ्यात जो योगी चित्त अनुरक्त करतो, तो काळाच्या अतिसूक्ष्म परमाणुस्वरूप अर्थाचा साक्षात्कार करून ‘लघिमा’ नावाची सिद्धी प्राप्त करतो.
Verse 13
धारयन् मय्यहंतत्त्वे मनो वैकारिकेऽखिलम् । सर्वेन्द्रियाणामात्मत्वं प्राप्तिं प्राप्नोति मन्मना: ॥ १३ ॥
सत्त्वगुणातून उत्पन्न वैकारिक अहंतत्त्वात स्थित माझ्यात जो योगी आपले सर्व मन स्थिर करतो, तो ‘प्राप्ति’ नावाची सिद्धी मिळवतो; त्यामुळे तो सर्व जीवांच्या इंद्रियांचा स्वामीसारखा होतो, कारण त्याचे मन माझ्यात लीन झालेले असते.
Verse 14
महत्यात्मनि य: सूत्रे धारयेन्मयि मानसम् । प्राकाम्यं पारमेष्ठ्यं मे विन्दतेऽव्यक्तजन्मन: ॥ १४ ॥
महत्तत्त्वाच्या त्या ‘सूत्र’ अवस्थेत—जी कर्मपरंपरा प्रकट करते—माझ्यात जो सर्व मानसिक क्रिया एकाग्र करतो, तो अव्यक्त प्राकट्य असलेल्या माझ्याकडून ‘प्राकाम्य’ नावाची परम श्रेष्ठ (पारमेष्ठ्य) सिद्धी प्राप्त करतो.
Verse 15
विष्णौ त्र्यधीश्वरे चित्तं धारयेत् कालविग्रहे । स ईशित्वमवाप्नोति क्षेत्रज्ञक्षेत्रचोदनाम् ॥ १५ ॥
त्रिगुणमयी बाह्य शक्तीचा अधीश्वर, काळस्वरूप प्रेरक परमात्मा विष्णूमध्ये जो चित्त धारण करतो, तो ‘ईशित्व’ सिद्धी प्राप्त करतो—ज्यामुळे तो इतर बद्ध जीव, त्यांची शरीरे आणि देहाभिमानादी उपाधी नियंत्रित करू शकतो.
Verse 16
नारायणे तुरीयाख्ये भगवच्छब्दशब्दिते । मनो मय्यादधद् योगी मद्धर्मा वशितामियात् ॥ १६ ॥
जो योगी तुरीय-तत्त्व म्हणून प्रसिद्ध, सर्वऐश्वर्यपूर्ण नारायण-स्वरूपात मन स्थिर करतो, तो माझा स्वभाव प्राप्त करून ‘वशिता’ सिद्धी मिळवतो।
Verse 17
निर्गुणे ब्रह्मणि मयि धारयन् विशदं मन: । परमानन्दमाप्नोति यत्र कामोऽवसीयते ॥ १७ ॥
जो माझ्या निर्गुण ब्रह्म-स्वरूपात निर्मळ मन स्थिर करतो, तो परम आनंद प्राप्त करतो; तेथे सर्व इच्छा पूर्णतः निवतात।
Verse 18
श्वेतद्वीपपतौ चित्तं शुद्धे धर्ममये मयि । धारयञ्छ्वेततां याति षडूर्मिरहितो नर: ॥ १८ ॥
जो मनुष्य श्वेतद्वीपाच्या स्वामी, शुद्धीचे मूर्तिमंत व धर्ममय अशा माझ्यात चित्त धारण करतो, तो शुद्ध अवस्थेला पोहोचून सहा ऊर्मींपासून मुक्त होतो।
Verse 19
मय्याकाशात्मनि प्राणे मनसा घोषमुद्वहन् । तत्रोपलब्धा भूतानां हंसो वाच: शृणोत्यसौ ॥ १९ ॥
जो शुद्ध जीव माझ्या आकाशात्मा व समष्टि-प्राणस्वरूपात उठणारा दिव्य नाद मनाने धारण करतो, तो आकाशात सर्व प्राण्यांची वाणी अनुभवीत ऐकतो।
Verse 20
चक्षुस्त्वष्टरि संयोज्य त्वष्टारमपि चक्षुषि । मां तत्र मनसा ध्यायन् विश्वं पश्यति दूरत: ॥ २० ॥
दृष्टी सूर्याशी जोडून आणि सूर्याला नेत्रांत लीन करून, त्या संयोगात स्थित माझे मनाने ध्यान करणारा साधक दूरची वस्तूही पाहण्याची शक्ती मिळवतो।
Verse 21
मनो मयि सुसंयोज्य देहं तदनुवायुना । मद्धारणानुभावेन तत्रात्मा यत्र वै मन: ॥ २१ ॥
जो योगी मन पूर्णपणे माझ्यात एकाग्र करतो आणि मनामागे जाणाऱ्या वायूच्या साहाय्याने देहही माझ्यात लीन करतो, तो माझ्या धारणा-शक्तीच्या प्रभावाने अशी सिद्धी मिळवतो की मन जिथे जाईल तिथे देह तत्क्षणी पोहोचतो।
Verse 22
यदा मन उपादाय यद् यद् रूपं बुभूषति । तत्तद् भवेन्मनोरूपं मद्योगबलमाश्रय: ॥ २२ ॥
योगी मनाचा उपयोग करून ज्या-ज्या रूपाची इच्छा करतो, तेच रूप तत्क्षणी मनासारखे प्रकट होते। ही सिद्धी माझ्या अचिंत्य योगबलाच्या आश्रयात मन लीन केल्याने मिळते; त्या शक्तीने मी असंख्य रूपे धारण करतो।
Verse 23
परकायं विशन् सिद्ध आत्मानं तत्र भावयेत् । पिण्डं हित्वा विशेत् प्राणो वायुभूत: षडङ्घ्रिवत् ॥ २३ ॥
सिद्ध योगी परकायात प्रवेश करू इच्छितो तेव्हा त्या देहातच आपण आहोत असे ध्यान करावे. मग स्वतःचा स्थूल देह सोडून, वायुरूप प्राणमार्गांनी—जसा भुंगा एक फूल सोडून दुसऱ्यात जातो—तसा सहजपणे दुसऱ्याच्या देहात प्रवेश करावा।
Verse 24
पार्ष्ण्यापीड्य गुदं प्राणं हृदुर:कण्ठमूर्धसु । आरोप्य ब्रह्मरन्ध्रेण ब्रह्म नीत्वोत्सृजेत्तनुम् ॥ २४ ॥
स्वच्छंद-मृत्यू ही सिद्धी प्राप्त झालेला योगी टाचेने गुदद्वार दाबून प्राणाला हृदयातून उर, कंठ आणि शेवटी मस्तकापर्यंत उचलतो. मग ब्रह्मरंध्रात स्थित होऊन देहाचा त्याग करतो आणि जीवात्म्याला इच्छित गंतव्याकडे नेतो।
Verse 25
विहरिष्यन् सुराक्रीडे मत्स्थं सत्त्वं विभावयेत् । विमानेनोपतिष्ठन्ति सत्त्ववृत्ती: सुरस्त्रिय: ॥ २५ ॥
जो योगी देवांच्या क्रीडावनांत विहार करू इच्छितो, त्याने माझ्यात स्थित शुद्ध सत्त्वाचे ध्यान करावे. मग सत्त्वगुणातून उत्पन्न झालेल्या दिव्य स्त्रिया विमानांतून येऊन त्याच्याजवळ उपस्थित होतात।
Verse 26
यथा सङ्कल्पयेद् बुद्ध्या यदा वा मत्पर: पुमान् । मयि सत्ये मनो युञ्जंस्तथा तत् समुपाश्नुते ॥ २६ ॥
जो पुरुष माझ्यावर परायण होऊन, सत्यस्वरूप माझ्यात मन एकाग्र करतो आणि बुद्धीने जसा संकल्प करतो, तो त्याच उपायाने आपले प्रयोजन नेहमी सिद्ध करतो।
Verse 27
यो वै मद्भावमापन्न ईशितुर्वशितु: पुमान् । कुतश्चिन्न विहन्येत तस्य चाज्ञा यथा मम ॥ २७ ॥
जो पुरुष सर्वेश्वर-नियंत्या माझा भाव प्राप्त करतो, त्याची आज्ञा माझ्यासारखीच कोणत्याही प्रकारे निष्फळ होत नाही।
Verse 28
मद्भक्त्या शुद्धसत्त्वस्य योगिनो धारणाविद: । तस्य त्रैकालिकी बुद्धिर्जन्ममृत्यूपबृंहिता ॥ २८ ॥
माझ्या भक्तीने ज्याचे सत्त्व शुद्ध झाले आहे आणि जो ध्यान-धारणेची विधी जाणतो, त्या योग्यास भूत-वर्तमान-भविष्याचे ज्ञान मिळते; तो स्वतःचे व इतरांचे जन्म-मरण पाहू शकतो।
Verse 29
अग्न्यादिभिर्न हन्येत मुनेर्योगमयं वपु: । मद्योगशान्तचित्तस्य यादसामुदकं यथा ॥ २९ ॥
जसे जलचरांचे शरीर पाण्याने बाधित होत नाही, तसेच माझ्या भक्तियोगाने ज्याचे चित्त शांत आहे आणि योगविज्ञानात परिपूर्ण आहे, त्या मुनीचे योगमय शरीर अग्नी, सूर्य, पाणी, विष इत्यादींनी जखमी होत नाही।
Verse 30
मद्विभूतीरभिध्यायन् श्रीवत्सास्त्रविभूषिता: । ध्वजातपत्रव्यजनै: स भवेदपराजित: ॥ ३० ॥
श्रीवत्सचिन्ह व विविध अस्त्रांनी विभूषित, तसेच ध्वज, छत्र व चामर इत्यादी राजवैभवाने युक्त माझ्या ऐश्वर्यपूर्ण विभूतींचे ध्यान केल्याने माझा भक्त अजेय होतो।
Verse 31
उपासकस्य मामेवं योगधारणया मुने: । सिद्धय: पूर्वकथिता उपतिष्ठन्त्यशेषत: ॥ ३१ ॥
हे मुने, जो उपासक योगधारणेद्वारे अशा प्रकारे माझी उपासना करतो, तो मी सांगितलेल्या सर्व सिद्धी निःशेषपणे निश्चित प्राप्त करतो।
Verse 32
जितेन्द्रियस्य दान्तस्य जितश्वासात्मनो मुने: । मद्धारणां धारयत: का सा सिद्धि: सुदुर्लभा ॥ ३२ ॥
जो मुनी इंद्रिये जिंकलेला, संयमी, श्वास व मन जिंकलेला आणि सदैव माझ्या धारणेत लीन आहे—त्याच्यासाठी कोणती सिद्धी अत्यंत दुर्लभ राहील?
Verse 33
अन्तरायान् वदन्त्येता युञ्जतो योगमुत्तमम् । मया सम्पद्यमानस्य कालक्षपणहेतव: ॥ ३३ ॥
भक्तिसेवेचे जाणकार म्हणतात की मी सांगितलेल्या योगसिद्धी उत्तम योग साधणाऱ्यास खरेतर अडथळे आहेत; जो माझ्याकडूनच जीवनसिद्धी प्राप्त करतो त्याच्यासाठी त्या वेळेचा अपव्यय ठरतात।
Verse 34
जन्मौषधितपोमन्त्रैर्यावतीरिह सिद्धय: । योगेनाप्नोति ता: सर्वा नान्यैर्योगगतिं व्रजेत् ॥ ३४ ॥
उत्तम जन्म, औषधी, तप आणि मंत्रांनी येथे जितक्या सिद्धी मिळतात, त्या सर्व माझ्या भक्तियोग-सेवेनेही प्राप्त होतात; खरे तर इतर उपायांनी योगाची परम गती मिळत नाही।
Verse 35
सर्वासामपि सिद्धीनां हेतु: पतिरहं प्रभु: । अहं योगस्य साङ्ख्यस्य धर्मस्य ब्रह्मवादिनाम् ॥ ३५ ॥
हे उद्धवा, सर्व सिद्धींचा कारण, रक्षक आणि स्वामी मीच आहे; योग, सांख्य, शुद्ध धर्मकर्म आणि वेदवक्ता ब्राह्मणसमुदायाचाही प्रभु मीच आहे।
Verse 36
अहमात्मान्तरो बाह्योऽनावृत: सर्वदेहिनाम् । यथा भूतानि भूतेषु बहिरन्त: स्वयं तथा ॥ ३६ ॥
जसे पंचमहाभूत सर्व देहांत आत-बाहेर समान असतात, तसेच मी सर्व देहधाऱ्यांचा अंतर्यामी आणि सर्वव्यापी आहे; मला कोणतेही आवरण झाकू शकत नाही।
Frequently Asked Questions
Kṛṣṇa states that yoga masters describe eighteen types: eight primary perfections (aṣṭa-siddhi) that have their shelter in Him, and ten secondary perfections that arise from the material mode of goodness (sattva). He also mentions additional yogic attainments in the context of meditation, such as tri-kāla-jñāna (knowing past, present, future) and resistance to material dualities.
They are: aṇimā (becoming smaller than the smallest), mahimā (becoming greater than the greatest), laghimā (becoming lighter than the lightest), prāpti (obtaining desired objects), prākāmya (experiencing any enjoyable object), īśitā (manipulating subpotencies of māyā), vaśitā (unimpeded by the guṇas), and kāmāvasāyitā (obtaining anything from anywhere to the highest limit).
The chapter links each siddhi to a particular dhyāna: worshiping the Lord in His atomic presence yields aṇimā; meditating on Him as the Supersoul of mahat-tattva yields mahimā; absorption in His presence as the essence within elements yields laghimā; and other perfections arise by fixing consciousness on Him as Viṣṇu/Nārāyaṇa, within ahaṅkāra, within the sun and vision, and through prāṇa-pathways—showing that siddhis are derivative of focused meditation on the Lord’s omnipresence.
Kṛṣṇa states that learned bhakti authorities consider siddhis impediments because they can redirect attention from the supreme goal—exclusive devotion and direct attainment of the Lord. Since bhakti grants the highest perfection (the Lord Himself), fascination with powers can become a waste of time for one practicing para-yoga.
Kṛṣṇa declares Himself to be the cause, protector, and Lord of all mystic perfections, of the yoga system, of analytic knowledge, and of pure activity—establishing that siddhis are not independent achievements but depend on His sanction and presence as Paramātmā within and beyond everything.