Adhyaya 1

Verse 1

श्रीशुक उवाच कृत्वा दैत्यवधं कृष्ण: सरामो यदुभिर्वृत: । भुवोऽवतारयद् भारं जविष्ठं जनयन् कलिम् ॥ १ ॥

श्रीशुकदेव म्हणाले—बलरामासह आणि यादवांनी वेढलेल्या श्रीकृष्णाने दैत्यांचा वध केला. नंतर पृथ्वीचा भार उतरवण्यासाठी त्यांनी अतिशीघ्र कलि उत्पन्न करणारी घटना घडवून आणली।

Verse 2

ये कोपिता: सुबहु पाण्डुसुता: सपत्नै- र्दुर्द्यूतहेलनकचग्रहणादिभिस्तान् । कृत्वा निमित्तमितरेतरत: समेतान् हत्वा नृपान् निरहरत् क्षितिभारमीश: ॥ २ ॥

शत्रूंच्या अनेक अपराधांनी—कपट द्यूत, अपमानकारक वाणी, द्रौपदीचे केश ओढणे इत्यादींनी—पांडुसुत क्रोधित झाले. भगवंतांनी त्यांना निमित्त करून कुरुक्षेत्रयुद्धाच्या बहाण्याने दोन्ही बाजूंचे राजे सैन्यासह एकत्र घडवून आणले आणि युद्धाद्वारे त्यांचा संहार करून पृथ्वीचा भार उतरविला।

Verse 3

भूभारराजपृतना यदुभिर्निरस्य गुप्तै: स्वबाहुभिरचिन्तयदप्रमेय: । मन्येऽवनेर्ननु गतोऽप्यगतं हि भारं यद् यादवं कुलमहो अविषह्यमास्ते ॥ ३ ॥

भगवंतांनी आपल्या बाहूंनी संरक्षित यदुवंशाच्या द्वारा पृथ्वीवर भार झालेले राजे व त्यांच्या सेनांचा नाश केला. मग अप्रमेय प्रभूंनी मनात विचार केला—“लोक म्हणोत की भूमीचा भार उतरला; पण माझ्या मते तो अजून उतरलेला नाही, कारण हेच यादवकुल इतके प्रबळ आहे की पृथ्वीला असह्य भार ठरते.”

Verse 4

नैवान्यत: परिभवोऽस्य भवेत् कथञ्चिन् मत्संश्रयस्य विभवोन्नहनस्य नित्यम् । अन्त:कलिं यदुकुलस्य विधाय वेणु- स्तम्बस्य वह्निमिव शान्तिमुपैमि धाम ॥ ४ ॥

कृष्णांनी विचार केला—“जो यादवकुल सदैव माझ्या आश्रयात आहे आणि ज्याचे वैभव अबाधित आहे, त्याचा पराभव बाहेरून कधीच होणार नाही. म्हणून मी या कुलात अंतर्गत कलह निर्माण करीन; तो कलह जसा बांबूच्या बनात घर्षणाने आग पेटते तसा सर्वांना भस्म करील, आणि मग मी माझे प्रयोजन साधून आपल्या नित्य धामास परत जाईन।”

Verse 5

एवं व्यवसितो राजन् सत्यसङ्कल्प ईश्वर: । शापव्याजेन विप्राणां सञ्जह्रे स्वकुलं विभु: ॥ ५ ॥

हे राजा परीक्षित! असा निश्चय करून, ज्याचा संकल्प नेहमी सत्य ठरतो त्या सर्वशक्तिमान ईश्वराने ब्राह्मणांच्या शापाच्या बहाण्याने आपल्या कुलाचा संहार/प्रत्याहार केला।

Verse 6

स्वमूर्त्या लोकलावण्यनिर्मुक्त्या लोचनं नृणाम् । गीर्भिस्ता: स्मरतां चित्तं पदैस्तानीक्षतां क्रिया: ॥ ६ ॥ आच्छिद्य कीर्तिं सुश्लोकां वितत्य ह्यञ्जसा नु कौ । तमोऽनया तरिष्यन्तीत्यगात् स्वं पदमीश्वर: ॥ ७ ॥

भगवान श्रीकृष्ण आपल्या दिव्य मूर्तीने सर्व सौंदर्याचा निधी आहेत; त्यांचे रूप इतके मोहक की लोकांचे नेत्र इतर सर्वांपासून सुटून त्यांच्याकडेच खेचले जात आणि बाकी सर्व फिके भासत. त्यांच्या वाणीने स्मरण करणाऱ्यांचे चित्त आकृष्ट होत असे. त्यांच्या चरणचिन्हांचे दर्शन होताच लोक अनुगामी होऊन देहकर्मही प्रभूला अर्पण करू इच्छित. अशा रीतीने वेदांच्या श्रेष्ठ श्लोकांनी गायी जाणारी त्यांची सुकीर्ती त्यांनी सहज पसरविली आणि विचार केला—पुढील काळातील जीव केवळ श्रवण-कीर्तनाने अज्ञानरूपी तम पार करतील. या व्यवस्थेने तृप्त होऊन ईश्वर आपल्या परम पदास गेले।

Verse 7

स्वमूर्त्या लोकलावण्यनिर्मुक्त्या लोचनं नृणाम् । गीर्भिस्ता: स्मरतां चित्तं पदैस्तानीक्षतां क्रिया: ॥ ६ ॥ आच्छिद्य कीर्तिं सुश्लोकां वितत्य ह्यञ्जसा नु कौ । तमोऽनया तरिष्यन्तीत्यगात् स्वं पदमीश्वर: ॥ ७ ॥

भगवान श्रीकृष्ण सर्व सौंदर्याचा निधी आहेत. त्यांच्या दिव्य मूर्तीने मनुष्यांची दृष्टीच हरपते आणि इतर सर्व वस्तू त्यांच्या तुलनेत निस्तेज वाटतात. त्यांच्या वाणीचे स्मरण करणाऱ्यांचे चित्त आकृष्ट होते; त्यांच्या पावलांच्या ठशांचे दर्शन घेऊन लोक त्यांच्या अनुयायी होऊन आपली कर्मे प्रभूला अर्पण करू इच्छितात. अशा रीतीने त्यांनी सहजच आपली सुकीर्ती पसरवली; आणि विचार केला की पुढील काळातील जीव केवळ त्या कीर्तीचे श्रवण-कीर्तन करून अज्ञानाच्या तमातून तरतील. हे पाहून ते आपल्या धामास प्रस्थान झाले.

Verse 8

श्रीराजोवाच ब्रह्मण्यानां वदान्यानां नित्यं वृद्धोपसेविनाम् । विप्रशाप: कथमभूद् वृष्णीनां कृष्णचेतसाम् ॥ ८ ॥

श्रीराजा (परीक्षित) म्हणाला—जे वृष्णी ब्राह्मणांचे सदैव आदर करणारे, दानशील, नित्य वृद्ध व श्रेष्ठ जनांची सेवा करणारे आणि ज्यांचे चित्त श्रीकृष्णात निमग्न होते, त्यांना ब्राह्मणांचा शाप कसा लागला?

Verse 9

यन्निमित्त: स वै शापो याद‍ृशो द्विजसत्तम । कथमेकात्मनां भेद एतत् सर्वं वदस्व मे ॥ ९ ॥

हे द्विजश्रेष्ठ! तो शाप कोणत्या कारणाने झाला, त्याचे स्वरूप काय होते, आणि एकाच ध्येयाचे यदू यांच्यात असा भेद कसा उत्पन्न झाला—हे सर्व मला सांगा.

Verse 10

श्रीबादरायणिरुवाच बिभ्रद् वपु: सकलसुन्दरसन्निवेशं कर्माचरन् भुवि सुमङ्गलमाप्तकाम: । आस्थाय धाम रममाण उदारकीर्ति: संहर्तुमैच्छत कुलं स्थितकृत्यशेष: ॥ १० ॥

श्रीशुकदेव म्हणाले—समस्त सौंदर्याने नटलेले आपले दिव्य शरीर धारण करून भगवानांनी पृथ्वीवर अत्यंत मंगलमय लीला-कर्मे केली, जरी ते आप्तकाम असून त्यांना कोणत्याही प्रयत्नाची गरज नव्हती. आपल्या धामात रमण करणारे, उदार कीर्तीचे प्रभू, कर्तव्याचा थोडासा अंश शिल्लक असल्याने, आता आपल्या वंशाचा संहार करावयास इच्छित झाले.

Verse 11

कर्माणि पुण्यनिवहानि सुमङ्गलानि गायज्जगत्कलिमलापहराणि कृत्वा । कालात्मना निवसता यदुदेवगेहे पिण्डारकं समगमन् मुनयो निसृष्टा: ॥ ११ ॥ विश्वामित्रोऽसित: कण्वो दुर्वासा भृगुरङ्गिरा: । कश्यपो वामदेवोऽत्रिर्वसिष्ठो नारदादय: ॥ १२ ॥

जे यज्ञकर्म मोठे पुण्य देणारे, अत्यंत मंगलमय आणि ज्यांचे गायन केल्यानेच जगातील कलियुगाचे पाप-कल्मष नष्ट होतात—अशी कर्मे मुनिंनी यदुकुलश्रेष्ठ वसुदेवांच्या घरी केली, जिथे काळस्वरूप भगवान श्रीकृष्ण निवास करत होते. विधी पूर्ण झाल्यावर भगवानांनी मुनिंना सन्मानपूर्वक निरोप दिला; आणि ते पिण्डारक तीर्थास गेले. त्या मुनिंमध्ये विश्वामित्र, असित, कण्व, दुर्वासा, भृगु, अङ्गिरा, कश्यप, वामदेव, अत्रि, वसिष्ठ तसेच नारद इत्यादी होते.

Verse 12

कर्माणि पुण्यनिवहानि सुमङ्गलानि गायज्जगत्कलिमलापहराणि कृत्वा । कालात्मना निवसता यदुदेवगेहे पिण्डारकं समगमन् मुनयो निसृष्टा: ॥ ११ ॥ विश्वामित्रोऽसित: कण्वो दुर्वासा भृगुरङ्गिरा: । कश्यपो वामदेवोऽत्रिर्वसिष्ठो नारदादय: ॥ १२ ॥

विश्वामित्र, असित, कण्व, दुर्वासा, भृगु, अङ्गिरा, कश्यप, वामदेव, अत्रि, वसिष्ठ तसेच नारद इत्यादी मुनींनी अशी पुण्यसंचय देणारी, परम मंगलकारी कर्मे केली की ज्यांचे कीर्तनमात्र जगातील कलियुगाचे पाप हरते. ही कर्मे त्यांनी यदुकुलश्रेष्ठ वसुदेवांच्या घरी—जिथे काळस्वरूप श्रीकृष्ण निवास करीत होते—विधिपूर्वक पूर्ण केली; आणि श्रीकृष्णांनी आदराने निरोप दिल्यावर ते पिण्डारक तीर्थास गेले।

Verse 13

क्रीडन्तस्तानुपव्रज्य कुमारा यदुनन्दना: । उपसङ्गृह्य पप्रच्छुरविनीता विनीतवत् ॥ १३ ॥ ते वेषयित्वा स्त्रीवेषै: साम्बं जाम्बवतीसुतम् । एषा पृच्छति वो विप्रा अन्तर्वत्न्‍यसितेक्षणा ॥ १४ ॥ प्रष्टुं विलज्जती साक्षात् प्रब्रूतामोघदर्शना: । प्रसोष्यन्ती पुत्रकामा किंस्वित् सञ्जनयिष्यति ॥ १५ ॥

यदुवंशातील कुमार खेळता-खेळता तेथे मुनींकडे गेले. त्यांनी जाम्बवतीपुत्र साम्बाला स्त्रीवेष घालून, मुनींचे चरण धरून, अविनीत असूनही विनयाचा आव आणत विचारले—“हे विप्रहो! ही काळ्याडोळ्यांची गर्भवती स्त्री तुम्हांस विचारते; स्वतः विचारायला लाजते. हे अमोघदर्शी महर्षींनो! प्रसव जवळ आला आहे आणि तिला पुत्राची इच्छा आहे—सांगा, हिला पुत्र होईल की कन्या?”

Verse 14

क्रीडन्तस्तानुपव्रज्य कुमारा यदुनन्दना: । उपसङ्गृह्य पप्रच्छुरविनीता विनीतवत् ॥ १३ ॥ ते वेषयित्वा स्त्रीवेषै: साम्बं जाम्बवतीसुतम् । एषा पृच्छति वो विप्रा अन्तर्वत्न्‍यसितेक्षणा ॥ १४ ॥ प्रष्टुं विलज्जती साक्षात् प्रब्रूतामोघदर्शना: । प्रसोष्यन्ती पुत्रकामा किंस्वित् सञ्जनयिष्यति ॥ १५ ॥

यदुवंशातील कुमार खेळता-खेळता तेथे मुनींकडे गेले. त्यांनी जाम्बवतीपुत्र साम्बाला स्त्रीवेष घालून, मुनींचे चरण धरून, अविनीत असूनही विनयाचा आव आणत विचारले—“हे विप्रहो! ही काळ्याडोळ्यांची गर्भवती स्त्री तुम्हांस विचारते; स्वतः विचारायला लाजते. हे अमोघदर्शी महर्षींनो! प्रसव जवळ आला आहे आणि तिला पुत्राची इच्छा आहे—सांगा, हिला पुत्र होईल की कन्या?”

Verse 15

क्रीडन्तस्तानुपव्रज्य कुमारा यदुनन्दना: । उपसङ्गृह्य पप्रच्छुरविनीता विनीतवत् ॥ १३ ॥ ते वेषयित्वा स्त्रीवेषै: साम्बं जाम्बवतीसुतम् । एषा पृच्छति वो विप्रा अन्तर्वत्न्‍यसितेक्षणा ॥ १४ ॥ प्रष्टुं विलज्जती साक्षात् प्रब्रूतामोघदर्शना: । प्रसोष्यन्ती पुत्रकामा किंस्वित् सञ्जनयिष्यति ॥ १५ ॥

यदुवंशातील कुमार खेळता-खेळता तेथे मुनींकडे गेले. त्यांनी जाम्बवतीपुत्र साम्बाला स्त्रीवेष घालून, मुनींचे चरण धरून, अविनीत असूनही विनयाचा आव आणत विचारले—“हे विप्रहो! ही काळ्याडोळ्यांची गर्भवती स्त्री तुम्हांस विचारते; स्वतः विचारायला लाजते. हे अमोघदर्शी महर्षींनो! प्रसव जवळ आला आहे आणि तिला पुत्राची इच्छा आहे—सांगा, हिला पुत्र होईल की कन्या?”

Verse 16

एवं प्रलब्धा मुनयस्तानूचु: कुपिता नृप । जनयिष्यति वो मन्दा मुषलं कुलनाशनम् ॥ १६ ॥

हे राजन्! अशा प्रकारे फसवून त्यांची थट्टा केल्यामुळे मुनी क्रोधित झाले आणि त्या मुलांना म्हणाले—“अरे मूर्खांनो! ही तुमच्यासाठी एक मूसळ (लोखंडी दंड) प्रसवेल, जो तुमच्या कुलाचा नाश करील।”

Verse 17

तच्छ्रुत्वा तेऽतिसन्त्रस्ता विमुच्य सहसोदरम् । साम्बस्य दद‍ृशुस्तस्मिन् मुषलं खल्वयस्मयम् ॥ १७ ॥

ऋषींचा शाप ऐकून ते फार घाबरले. त्यांनी घाईघाईने साम्बचे पोट उघडून पाहिले, तर आत लोखंडाचा मूसळ दिसला.

Verse 18

किं कृतं मन्दभाग्यैर्न: किं वदिष्यन्ति नो जना: । इति विह्वलिता गेहानादाय मुषलं ययु: ॥ १८ ॥

यदुकुमार म्हणाले, “अरे! आम्ही काय करून बसलो? आम्ही किती अभागी! लोक आम्हाला काय म्हणतील?” असे म्हणत व्याकुळ होऊन ते मूसळ घेऊन घरी परतले.

Verse 19

तच्चोपनीय सदसि परिम्‍लानमुखश्रिय: । राज्ञ आवेदयांचक्रु: सर्वयादवसन्निधौ ॥ १९ ॥

त्यांच्या चेहऱ्याची कांती उतरली होती. त्यांनी मूसळ सभेत आणून सर्व यादवांच्या उपस्थितीत राजा उग्रसेनाला घडलेले सांगितले.

Verse 20

श्रुत्वामोघं विप्रशापं द‍ृष्ट्वा च मुषलं नृप । विस्मिता भयसन्त्रस्ता बभूवुर्द्वारकौकस: ॥ २० ॥

हे राजा परीक्षित! ब्राह्मणांचा अचूक शाप ऐकून आणि मूसळ पाहून द्वारकेतील लोक विस्मित झाले व भयाने व्याकुळ झाले.

Verse 21

तच्चूर्णयित्वा मुषलं यदुराज: स आहुक: । समुद्रसलिले प्रास्यल्ल‍ोहं चास्यावशेषितम् ॥ २१ ॥

यदुराजा आहुक (उग्रसेन) यांनी मूसळ दळून चुरडून टाकले आणि त्याचे तुकडे व उरलेला लोखंडाचा गोळा स्वतः समुद्रात फेकून दिला.

Verse 22

कश्चिन्मत्स्योऽग्रसील्ल‍ोहं चूर्णानि तरलैस्तत: । उह्यमानानि वेलायां लग्नान्यासन् किलैरका: ॥ २२ ॥

एका माशाने लोखंडाचा गोळा व त्याचे कण गिळले. नंतर लाटांनी ते कण किनाऱ्यावर आणले; तिथे रुतून ते उंच, धारदार एरका-काठी बनले.

Verse 23

मत्स्यो गृहीतो मत्स्यघ्नैर्जालेनान्यै: सहार्णवे । तस्योदरगतं लोहं स शल्ये लुब्धकोऽकरोत् ॥ २३ ॥

तो मासा समुद्रात इतर माशांसह मच्छिमारांच्या जाळ्यात पकडला गेला. त्याच्या पोटातील लोखंडाचा गोळा शिकारी जरा याने घेऊन बाणाच्या टोकाला शल्य म्हणून बसवला.

Verse 24

भगवाञ्ज्ञातसर्वार्थ ईश्वरोऽपि तदन्यथा । कर्तुं नैच्छद् विप्रशापं कालरूप्यन्वमोदत ॥ २४ ॥

भगवान सर्वार्थज्ञ आहेत; ब्राह्मणांचा शाप उलटविण्याची शक्ती असूनही त्यांनी तसे करणे इच्छिले नाही. उलट, काळरूपाने त्यांनी त्या घडामोडींना आनंदाने संमती दिली.