Adhyaya 7

Verse 1

ब्रह्मोवाच यत्रोद्यत: क्षितितलोद्धरणाय बिभ्रत् क्रौडीं तनुं सकलयज्ञमयीमनन्त: । अन्तर्महार्णव उपागतमादिदैत्यं तं दंष्ट्रयाद्रिमिव वज्रधरो ददार ॥ १ ॥

ब्रह्मा म्हणाला—जेव्हा अनंत प्रभूंनी लीलेने सर्वयज्ञमयी वराह-तनू धारण करून गर्भोदक नावाच्या महा-सागरात बुडालेली पृथ्वी उचलण्यास उद्युक्त झाले, तेव्हा आदिदैत्य हिरण्याक्ष अंतर्महार्णवात आला; प्रभूंनी त्याला आपल्या दंष्ट्रेने असे विदीर्ण केले, जसे वज्रधारी इंद्र पर्वत फोडतो.

Verse 2

जातो रुचेरजनयत् सुयमान् सुयज्ञ आकूतिसूनुरमरानथ दक्षिणायाम् । लोकत्रयस्य महतीमहरद् यदार्तिं स्वायम्भुवेन मनुना हरिरित्यनूक्त: ॥ २ ॥

प्रजापती रुची यांनी पत्नी आकूतीच्या गर्भातून प्रथम सुयज्ञाला जन्म दिला. पुढे सुयज्ञाने पत्नी दक्षिणेच्या गर्भातून सुयम आदी देवांना उत्पन्न केले. सुयज्ञाने इंद्ररूपाने त्रिलोकातील महान दुःख हरले; म्हणून स्वायंभुव मनूंनी त्याला ‘हरि’ असे नाव दिले.

Verse 3

जज्ञे च कर्दमगृहे द्विज देवहूत्यां स्त्रीभि: समं नवभिरात्मगतिं स्वमात्रे । ऊचे ययात्मशमलं गुणसङ्गपङ्क- मस्मिन् विधूय कपिलस्य गतिं प्रपेदे ॥ ३ ॥

नंतर भगवान कपिल अवताररूपाने द्विज प्रजापती कर्दम यांच्या घरी, पत्नी देवहूतीच्या गर्भातून, नऊ कन्यांसह प्रकट झाले. त्यांनी मातेला आत्मसाक्षात्काराचा उपदेश केला; त्यामुळे तिने याच जन्मात गुणसंगाच्या चिखलरूपी मलाला झटकून शुद्ध होऊन कपिलांनी दाखविलेला मोक्षमार्ग प्राप्त केला.

Verse 4

अत्रेरपत्यमभिकाङ्‍क्षत आह तुष्टो दत्तो मयाहमिति यद् भगवान् स दत्त: । यत्पादपङ्कजपरागपवित्रदेहा योगर्द्धिमापुरुभयीं यदुहैहयाद्या: ॥ ४ ॥

महर्षी अत्रींनी संततीसाठी प्रार्थना केली. त्यांच्यावर प्रसन्न होऊन भगवान म्हणाले—“मी तुला दत्त म्हणून प्राप्त होईन,” आणि अत्रींच्या पुत्ररूपाने दत्तात्रेय प्रकट झाले. त्यांच्या चरणकमलांच्या परागाने पवित्र होऊन यदु, हैहय इत्यादींना लौकिक व पारमार्थिक अशी दोन्ही सिद्धी प्राप्त झाली।

Verse 5

तप्तं तपो विविधलोकसिसृक्षया मे आदौ सनात् स्वतपस: स चतु:सनोऽभूत् । प्राक्कल्पसम्प्लवविनष्टमिहात्मतत्त्वं सम्यग् जगाद मुनयो यदचक्षतात्मन् ॥ ५ ॥

विविध लोकांची सृष्टी करण्यासाठी मला कठोर तप करावे लागले. त्याने प्रसन्न होऊन भगवान आदौ चार सनकादि—सनक, सनत्कुमार, सनंदन आणि सनातन—या रूपांनी अवतरले. पूर्वकल्पातील प्रलयाने लुप्त झालेलं आत्मतत्त्व त्यांनी इतकं सम्यक् सांगितलं की मुनिंना ते त्वरित स्पष्ट दिसू लागलं।

Verse 6

धर्मस्य दक्षदुहितर्यजनिष्ट मूर्त्यां नारायणो नर इति स्वतप:प्रभाव: । दृष्ट्वात्मनो भगवतो नियमावलोपं देव्यस्त्वनङ्गपृतना घटितुं न शेकु: ॥ ६ ॥

स्वतःच्या तप-नियमांचा आदर्श दाखवण्यासाठी भगवान धर्माची पत्नी व दक्षकन्या मूर्तीच्या गर्भात नारायण आणि नर अशा युगल रूपाने प्रकट झाले. कामदेवाच्या सैन्यातील अप्सरा त्यांच्या व्रतभंगासाठी आल्या, पण अपयशी ठरल्या; कारण त्यांनी पाहिले की तशाच असंख्य सौंदर्यरूपे स्वयं भगवानांतूनच प्रकट होत आहेत।

Verse 7

कामं दहन्ति कृतिनो ननु रोषद‍ृष्टय‍ा रोषं दहन्तमुत ते न दहन्त्यसह्यम् । सोऽयं यदन्तरमलं प्रविशन् बिभेति काम: कथं नु पुनरस्य मन: श्रयेत ॥ ७ ॥

सिद्ध पुरुष क्रोधदृष्टीने कामाला जाळतात, पण असह्य असा क्रोध—जो स्वतः जाळणारा आहे—तो तेही जाळू शकत नाहीत. परंतु असा क्रोधही त्या भगवंताच्या हृदयात प्रवेश करण्यास घाबरतो, कारण त्यांचे अंतःकरण निर्मळ आहे; मग काम त्यांच्या मनात कसा आश्रय घेईल?

Verse 8

विद्ध: सपत्‍न्‍युदितपत्रिभिरन्ति राज्ञो बालोऽपि सन्नुपगतस्तपसे वनानि । तस्मा अदाद् ध्रुवगतिं गृणते प्रसन्नो दिव्या: स्तुवन्ति मुनयो यदुपर्यधस्तात् ॥ ८ ॥

राजाच्या समोरच सावत्र आईच्या तीक्ष्ण शब्दांनी जखमी होऊनही बाल ध्रुव तपासाठी वनात गेला. त्याच्या स्तुतीने प्रसन्न होऊन भगवानांनी त्याला ध्रुवलोकाची गती दिली; त्या दिव्य पदाचे वर-खाली सर्व दिशांत असलेले महान मुनि स्तवन करतात।

Verse 9

यद्वेनमुत्पथगतं द्विजवाक्यवज्र- निष्प्लुष्टपौरुषभगं निरये पतन्तम् । त्रात्वार्थितो जगति पुत्रपदं च लेभे दुग्धा वसूनि वसुधा सकलानि येन ॥ ९ ॥

महाराज वेन धर्ममार्ग सोडून विपथाला गेला तेव्हा ब्राह्मणांच्या वज्रतुल्य शापाने त्याचे पुण्य-प्रताप जळून गेले आणि तो नरकाकडे पडू लागला. तेव्हा भगवान् अहेतुकी कृपेने पृथु नावाने पुत्ररूप धारण करून अवतरले, वेनाला नरकातून तारले आणि पृथ्वीचे दोहन करून सर्व प्रकारची धान्ये व संपत्ती प्रकट केली।

Verse 10

नाभेरसावृषभ आस सुदेविसूनु- र्यो वै चचार समद‍ृग् जडयोगचर्याम् । यत्पारमहंस्यमृषय: पदमामनन्ति स्वस्थ: प्रशान्तकरण: परिमुक्तसङ्ग: ॥ १० ॥

राजा नाभीची पत्नी सुदेवी हिच्या पुत्ररूपाने भगवान् ऋषभदेव प्रकट झाले. त्यांनी समदृष्टी ठेवून जड-योगाची आचरण-लीला केली, ज्याने मन समत्वात स्थिर होते. ऋषी ज्याला परमाहंस पद म्हणतात—स्वस्थ, शांत इंद्रिये-मन, आणि संगमुक्त—तीच परम सिद्धी त्यांनी दर्शविली।

Verse 11

सत्रे ममास भगवान् हयशीरषाथो साक्षात् स यज्ञपुरुषस्तपनीयवर्ण: । छन्दोमयो मखमयोऽखिलदेवतात्मा वाचो बभूवुरुशती: श्वसतोऽस्य नस्त: ॥ ११ ॥

माझ्या (ब्रह्माच्या) यज्ञसत्रात भगवान् साक्षात् हयग्रीव अवताराने प्रकट झाले. ते सुवर्णवर्ण यज्ञपुरुष, वेदछंदांचे स्वरूप आणि सर्व देवतांचे अंतर्यामी आहेत. त्यांनी श्वास घेताच त्यांच्या नासिकेतून वैदिक स्तोत्रांचे मधुर नाद प्रकट झाले।

Verse 12

मत्स्यो युगान्तसमये मनुनोपलब्ध: क्षोणीमयो निखिलजीवनिकायकेत: । विस्रंसितानुरुभये सलिले मुखान्मे आदाय तत्र विजहार ह वेदमार्गान् ॥ १२ ॥

युगांतकाळी मत्स्य अवतारात भगवान् सत्यव्रत नावाच्या (भावी वैवस्वत) मनुला दर्शन देतील; ते पृथ्वीपर्यंत सर्व जीवांचे आश्रय आहेत. त्या महाप्रलयाच्या जलभयाने माझ्या (ब्रह्माच्या) मुखातून गळून पडलेले वेद भगवान् उचलतील आणि त्या विशाल जलांत विहार करत वेदमार्गाचे रक्षण करतील।

Verse 13

क्षीरोदधावमरदानवयूथपाना- मुन्मथ्नताममृतलब्धय आदिदेव: । पृष्ठेन कच्छपवपुर्विदधार गोत्रं निद्राक्षणोऽद्रिपरिवर्तकषाणकण्डू: ॥ १३ ॥

क्षीरसागरात देव आणि दानव अमृत मिळवण्यासाठी मंदर पर्वत मथणी करून मंथन करीत होते. तेव्हा आदिदेव भगवान् कच्छप अवतार धारण करून मंदर पर्वत आपल्या पाठीवर धारण केला, धुरीसारखा आधार दिला. पर्वत पुढे-मागे हलल्याने त्यांच्या पाठीवर घास लागून कंडू (खाज) झाली; अर्धनिद्रेतही त्या कंडूचा सुखानुभव होत होता।

Verse 14

त्रैपिष्टपोरुभयहा स नृसिंहरूपं कृत्वा भ्रमद्भ्रुकुटिदंष्ट्रकरालवक्त्रम् । दैत्येन्द्रमाशु गदयाभिपतन्तमारा- दूरौ निपात्य विददार नखै: स्फुरन्तम् ॥ १४ ॥

देवांच्या महान भयाचा नाश करण्यासाठी भगवानांनी नृसिंहावतार धारण केला. क्रोधाने भुवया वाकवून, भयानक दात व मुख दाखवीत, गदा घेऊन धावणाऱ्या दैत्येंद्र हिरण्यकशिपूला उरूंवर पाडून तेजस्वी नखांनी विदीर्ण केले।

Verse 15

अन्त:सरस्युरुबलेन पदे गृहीतो ग्राहेण यूथपतिरम्बुजहस्त आर्त: । आहेदमादिपुरुषाखिललोकनाथ तीर्थश्रव: श्रवणमङ्गलनामधेय ॥ १५ ॥

सरामध्ये अधिक बलवान ग्राहाने गजेंद्राचा पाय धरला. अत्यंत व्याकुळ गजेंद्राने सोंडीत कमळ घेऊन आदिपुरुष, अखिललोकनाथ, तीर्थासारखी कीर्ती असलेल्या प्रभूला म्हटले—“तुमचे पवित्र नाम ऐकणेच मंगलदायक; तेच जपण्यास योग्य आहे।”

Verse 16

श्रुत्वा हरिस्तमरणार्थिनमप्रमेय- श्चक्रायुध: पतगराजभुजाधिरूढ: । चक्रेण नक्रवदनं विनिपाट्य तस्मा- द्धस्ते प्रगृह्य भगवान् कृपयोज्जहार ॥ १६ ॥

गजेंद्राची आर्त हाक ऐकून अप्रमेय हरि, चक्रधारी, गरुडराजाच्या पाठीवर आरूढ होऊन तत्क्षणी तेथे प्रकट झाले. चक्राने ग्राहाचे तोंड छेदून, सोंड धरून भगवानांनी कृपेने गजेंद्राचा उद्धार केला।

Verse 17

ज्यायान् गुणैरवरजोऽप्यदिते: सुतानां लोकान् विचक्रम इमान् यदथाधियज्ञ: । क्ष्मां वामनेन जगृहे त्रिपदच्छलेन याच्ञामृते पथि चरन् प्रभुभिर्न चाल्य: ॥ १७ ॥

अदितीच्या पुत्रांमध्ये कनिष्ठ असूनही भगवान गुणांनी श्रेष्ठ होते; अधियज्ञरूपाने त्यांनी सर्व लोक व्यापले. वामनरूप धारण करून तीन पावलांची भूमी मागण्याच्या छलेने त्यांनी बली महाराजाकडील सर्व भूमी घेतली, कारण याचना न करता कोणताही प्रभू दुसऱ्याचा हक्काचा भाग घेऊ शकत नाही।

Verse 18

नार्थो बलेरयमुरुक्रमपादशौच- माप: शिखाधृतवतो विबुधाधिपत्यम् । यो वै प्रतिश्रुतमृते न चिकीर्षदन्य- दात्मानमङ्ग मनसा हरयेऽभिमेने ॥ १८ ॥

बली महाराजांनी उरुक्रम प्रभूच्या चरणकमलांचे चरणोदक मस्तकी धारण केले. गुरूने मनाई केली तरी त्यांनी दिलेल्या वचनाव्यतिरिक्त दुसरे काही मानले नाही. प्रभूच्या तिसऱ्या पावलाची माप पूर्ण करण्यासाठी त्यांनी आपले देहही हरिला अर्पण केले; त्यांच्या दृष्टीने बलाने जिंकलेले स्वर्गराज्यही तुच्छ होते।

Verse 19

तुभ्यं च नारद भृशं भगवान् विवृद्ध- भावेन साधुपरितुष्ट उवाच योगम् । ज्ञानं च भागवतमात्मसतत्त्वदीपं यद्वासुदेवशरणा विदुरञ्जसैव ॥ १९ ॥

हे नारद, हंसावताररूप भगवान् तुझ्या तीव्र भक्तिभावाने अत्यंत प्रसन्न होऊन तुला योग, ज्ञान आणि भागवतधर्माचे आत्मतत्त्वदीपक उपदेश स्पष्टपणे सांगितले; जो वासुदेवशरणागतांना सहज कळतो।

Verse 20

चक्रं च दिक्ष्वविहतं दशसु स्वतेजो मन्वन्तरेषु मनुवंशधरो बिभर्ति । दुष्टेषु राजसु दमं व्यदधात् स्वकीर्तिं सत्ये त्रिपृष्ठ उशतीं प्रथयंश्चरित्रै: ॥ २० ॥

मनु-अवतारात भगवान् मनुवंशाचे अधिपती झाले. ते आपल्या तेजाने सर्व दिशांत अविहत चक्र धारण करून दुष्ट राजांचा दमन करीत राहिले, आणि आपल्या चरित्रांनी त्रिलोकापासून सत्यलोकापर्यंत कीर्ती पसरविली।

Verse 21

धन्वन्तरिश्च भगवान् स्वयमेव कीर्ति- र्नाम्ना नृणां पुरुरुजां रुज आशु हन्ति । यज्ञे च भागममृतायुरवावरुन्ध आयुष्यवेदमनुशास्त्यवतीर्य लोके ॥ २१ ॥

धन्वंतरी अवतारात भगवान् आपल्या कीर्तीमात्रानेच सदैव रोगग्रस्त जीवांचे रोग त्वरेने नष्ट करतात; त्यांच्यामुळेच देवांना दीर्घायुष्य मिळते. ते यज्ञात आपला भाग स्वीकारतात आणि लोकी अवतार घेऊन आयुर्वेद—वैद्यविद्या—उपदेशित करतात।

Verse 22

क्षत्रं क्षयाय विधिनोपभृतं महात्मा ब्रह्मध्रुगुज्झितपथं नरकार्तिलिप्सु । उद्धन्त्यसाववनिकण्टकमुग्रवीर्य- स्त्रि:सप्तकृत्व उरुधारपरश्वधेन ॥ २२ ॥

जेव्हा क्षत्रिय शासक ब्राह्मधर्माचा अपमान करून सत्यपथ सोडून नरकाची इच्छा करू लागले, तेव्हा महात्मा भगवान् परशुराम अवतारात उग्र पराक्रमाने तीक्ष्ण परशु उचलून पृथ्वीवरील काट्यांसारख्या त्या दुष्ट राजांना एकवीस वेळा मुळासकट उपटून टाकले।

Verse 23

अस्मत्प्रसादसुमुख: कलया कलेश इक्ष्वाकुवंश अवतीर्य गुरोर्निदेशे । तिष्ठन् वनं सदयितानुज आविवेश यस्मिन् विरुध्य दशकन्धर आर्तिमार्च्छत् ॥ २३ ॥

सर्व जीवांवरच्या अहैतुकी कृपेने भगवान् आपल्या पूर्ण कलांसह इक्ष्वाकुवंशात अवतरले आणि सीताशक्तीचे स्वामी झाले. पिता दशरथांच्या आज्ञेने ते पत्नी व अनुजासह वनात गेले व अनेक वर्षे तेथे राहिले; ज्यांच्याशी वैर करून दशमुख रावणाने मोठा अपराध केला आणि अखेरीस पराभूत झाला।

Verse 24

यस्मा अदादुदधिरूढभयाङ्गवेपो मार्गं सपद्यरिपुरं हरवद् दिधक्षो: । दूरे सुहृन्मथितरोषसुशोणद‍ृष्टय‍ा तातप्यमानमकरोरगनक्रचक्र: ॥ २४ ॥

भगवान रामचंद्र दूर असलेल्या प्रिय सखी सीतेच्या विरहाने व्याकुळ होऊन, हरासारख्या दाहक लाल दृष्टीने रावणपुरीकडे पाहू लागले. त्या क्रोधतप्त दृष्टीच्या उष्णतेने मकर, सर्प व मगरादी जलचर जळू लागले; भयाने थरथर कापणाऱ्या समुद्राने तत्क्षणी त्यांना मार्ग दिला.

Verse 25

वक्ष:स्थलस्पर्शरुग्नमहेन्द्रवाह- दन्तैर्विडम्बितककुब्जुष ऊढहासम् । सद्योऽसुभि: सह विनेष्यति दारहर्तु- र्विस्फूर्जितैर्धनुष उच्चरतोऽधिसैन्ये ॥ २५ ॥

रणात रावणाच्या वक्षःस्थळावर धडकून इंद्राच्या वाहन ऐरावताचे दात तुकडे तुकडे झाले आणि ते तुकडे दिशांना उजळून टाकू लागले. त्यामुळे रावण दर्पाने फुगून, जणू सर्व दिशांचा विजेता, सैन्यामध्ये हसत फिरू लागला; पण भगवान रामचंद्रांच्या धनुष्याच्या घुमणाऱ्या टंकारेसह त्याचे हास्य व प्राण क्षणार्धातच थांबले.

Verse 26

भूमे: सुरेतरवरूथविमर्दिताया: क्लेशव्ययाय कलया सितकृष्णकेश: । जात: करिष्यति जनानुपलक्ष्यमार्ग: कर्माणि चात्ममहिमोपनिबन्धनानि ॥ २६ ॥

जेव्हा देवश्रद्धाहीन राजांच्या युद्धबळामुळे पृथ्वी अतिभारित होते, तेव्हा जगाचा क्लेश कमी करण्यासाठी भगवान आपल्या अंशकलांसह अवतार घेतात. ते आपल्या मूळ स्वरूपात, सुंदर श्याम केशांनी शोभून येतात; त्यांचा मार्ग कोणालाही नीट कळत नाही, आणि आपल्या दिव्य महिमेचा विस्तार करण्यासाठी ते अद्भुत कर्म करतात.

Verse 27

तोकेन जीवहरणं यदुलूकिकाया- स्त्रैमासिकस्य च पदा शकटोऽपवृत्त: । यद् रिङ्गतान्तरगतेन दिविस्पृशोर्वा उन्मूलनं त्वितरथार्जुनयोर्न भाव्यम् ॥ २७ ॥

भगवान कृष्ण परमेश्वर आहेत याबद्दल शंका नाही. नाहीतर आईच्या मांडीवर असतानाच पूतना सारख्या महादैत्यीचा वध कसा केला असता, केवळ तीन महिन्यांचे असताना पायाने शकट उलटवले कसे असते, किंवा रांगत रांगत आकाशाला भिडणारी यमलार्जुन झाडे उपटली कशी असती? अशी कृत्ये फक्त भगवानच करू शकतात.

Verse 28

यद् वै व्रजे व्रजपशून् विषतोयपीतान् पालांस्त्वजीवयदनुग्रहद‍ृष्टिवृष्टय‍ा । तच्छुद्धयेऽतिविषवीर्यविलोलजिह्व- मुच्चाटयिष्यदुरगं विहरन् ह्रदिन्याम् ॥ २८ ॥

व्रजात जेव्हा गवळे मुलगे आणि त्यांची जनावरे यमुनेचे विषारी पाणी पिऊन बेशुद्ध पडली, तेव्हा भगवान बाल्यावस्थेतही कृपादृष्टीच्या वर्षावाने त्यांना तत्क्षणी जिवंत केले. मग यमुनेचे जल शुद्ध करण्यासाठी ते खेळत असल्यासारखे ह्रदात उडी मारून, विषलहरी उडवणारी जीभ असलेल्या कालीय नागाला दंडित करू लागले. असे पराक्रम भगवानांशिवाय कोण करील?

Verse 29

तत् कर्म दिव्यमिव यन्निशि नि:शयानं दावाग्निना शुचिवने परिदह्यमाने । उन्नेष्यति व्रजमतोऽवसितान्तकालं नेत्रे पिधाप्य सबलोऽनधिगम्यवीर्य: ॥ २९ ॥

त्याच रात्री व्रजवासी निर्धास्त झोपले असता, कोरड्या पानांमुळे वनात दावानल पेटला आणि सर्वांचा अंत जवळ आला असे वाटले. तेव्हा बलरामासह भगवान श्रीकृष्णांनी केवळ नेत्र मिटून त्यांचे रक्षण केले—हे त्यांच्या दिव्य, अलौकिक पराक्रमाचे कर्म आहे.

Verse 30

गृह्णीत यद् यदुपबन्धममुष्य माता शुल्बं सुतस्य न तु तत् तदमुष्य माति । यज्जृम्भतोऽस्य वदने भुवनानि गोपी संवीक्ष्य शङ्कितमना: प्रतिबोधितासीत् ॥ ३० ॥

माता यशोदा जेव्हा पुत्राचे हात दोरीने बांधू लागल्या, तेव्हा कितीही दोऱ्या जोडल्या तरी ती नेहमीच कमी पडत होती; तो त्यात मावत नव्हता. मग भगवान हळूहळू जांभई देत मुख उघडले, आणि गोपीने त्या मुखात सर्व ब्रह्मांडे पाहिली; हे पाहून ती साशंक झाली, पण नंतर पुत्राच्या योगमायेने वेगळ्याच प्रकारे तिला समज व दिलासा मिळाला.

Verse 31

नन्दं च मोक्ष्यति भयाद् वरुणस्य पाशाद् गोपान् बिलेषु पिहितान् मयसूनुना च । अह्न्यापृतं निशि शयानमतिश्रमेण लोकं विकुण्ठमुपनेष्यति गोकुलं स्म ॥ ३१ ॥

भगवान श्रीकृष्ण वरुणाच्या पाशभयातून नंद महाराजांना सोडवतील, तसेच मयाच्या पुत्राने गुहांत बंद केलेल्या गोपबालांना मुक्त करतील. जे व्रजवासी दिवसा कष्ट करून रात्री अतिश्रमाने गाढ झोपत, त्यांना ते वैकुंठलोकाची प्राप्ती देतील—ही सर्व त्यांच्या पारलौकिक दिव्य कृत्ये आहेत.

Verse 32

गोपैर्मखे प्रतिहते व्रजविप्लवाय देवेऽभिवर्षति पशून् कृपया रिरक्षु: । धर्तोच्छिलीन्ध्रमिव सप्तदिनानि सप्त- वर्षो महीध्रमनघैककरे सलीलम् ॥ ३२ ॥

गोपांनी कृष्णाच्या आज्ञेने इंद्राचा यज्ञ थांबवला तेव्हा इंद्राने व्रज बुडवण्यासाठी सात दिवस मुसळधार पाऊस पाडला. व्रजवासी व पशूंवर अहैतुकी कृपा करून, केवळ सात वर्षांचा निष्पाप भगवान श्रीकृष्णाने गोवर्धन पर्वत एक हाताने छत्रासारखा सात दिवस उचलून धरला.

Verse 33

क्रीडन् वने निशि निशाकररश्मिगौर्यां रासोन्मुख: कलपदायतमूर्च्छितेन । उद्दीपितस्मररुजां व्रजभृद्वधूनां हर्तुर्हरिष्यति शिरो धनदानुगस्य ॥ ३३ ॥

चंद्रकिरणांनी उजळलेल्या त्या रात्री वनात रासासाठी उद्यत होऊन, भगवान मधुर व कोमल पदांच्या गीतांनी व्रजसुंदरींची प्रेमव्याकुळता अधिकच जागवत होते. तेव्हा कुबेराचा अनुचर धनदानुग शंखचूड नावाच्या दैत्याने गोपींचे अपहरण केले; मग भगवान त्याचे शिर धडापासून छेदून टाकतील.

Verse 34

ये च प्रलम्बखरदर्दुरकेश्यरिष्ट- मल्लेभकंसयवना: कपिपौण्ड्रकाद्या: । अन्ये च शाल्वकुजबल्वलदन्तवक्र- सप्तोक्षशम्बरविदूरथरुक्‍मिमुख्या: ॥ ३४ ॥ ये वा मृधे समितिशालिन आत्तचापा: काम्बोजमत्स्यकुरुसृञ्जयकैकयाद्या: । यास्यन्त्यदर्शनमलं बलपार्थभीम- व्याजाह्वयेन हरिणा निलयं तदीयम् ॥ ३५ ॥

प्रलंब, धेनुक, बक, केशी, अरिष्ट, चाणूर, मुष्टिक, कुवलयापीड, कंस, यवन, नरकासुर, पौण्ड्रक इत्यादी तसेच शाल्व, द्विविद, बल्वल, दंतवक्र, सप्तवृष, शंबर, विदूरथ, रुक्मी—हे सर्व भगवान् हरिंशी घोर युद्ध करतात; आणि मारले गेल्यावर कोणी ब्रह्मज्योतीत, तर कोणी वैकुंठधामात प्रवेश करतात.

Verse 35

ये च प्रलम्बखरदर्दुरकेश्यरिष्ट- मल्लेभकंसयवना: कपिपौण्ड्रकाद्या: । अन्ये च शाल्वकुजबल्वलदन्तवक्र- सप्तोक्षशम्बरविदूरथरुक्‍मिमुख्या: ॥ ३४ ॥ ये वा मृधे समितिशालिन आत्तचापा: काम्बोजमत्स्यकुरुसृञ्जयकैकयाद्या: । यास्यन्त्यदर्शनमलं बलपार्थभीम- व्याजाह्वयेन हरिणा निलयं तदीयम् ॥ ३५ ॥

आणि रणात कुशल, धनुष्य धारण केलेले काम्बोज, मत्स्य, कुरु, सृञ्जय, कैकय इत्यादी वीरही बलराम, अर्जुन, भीम इत्यादी नावांच्या व्याजाने प्रकट झालेल्या हरिंशी युद्ध करतात; हत झाल्यावर ते कधी ब्रह्मज्योतीत, तर कधी वैकुंठनिवासात पोहोचतात.

Verse 36

कालेन मीलितधियामवमृश्य नृणां स्तोकायुषां स्वनिगमो बत दूरपार: । आविर्हितस्त्वनुयुगं स हि सत्यवत्यां वेदद्रुमं विटपशो विभजिष्यति स्म ॥ ३६ ॥

काळाच्या प्रभावाने ज्यांची बुद्धी मंद झाली आहे आणि ज्यांचे आयुष्य अल्प आहे, अशा मनुष्यांसाठी वैदिक मार्ग अत्यंत दुर्गम आहे—हे जाणून भगवान् स्वतः सत्यवतीपुत्र व्यासदेव म्हणून प्रकट होऊन वेद-रूपी वृक्षाला युगानुसार अनेक शाखांत विभागतील.

Verse 37

देवद्विषां निगमवर्त्मनि निष्ठितानां पूर्भिर्मयेन विहिताभिरद‍ृश्यतूर्भि: । लोकान् घ्नतां मतिविमोहमतिप्रलोभं वेषं विधाय बहु भाष्यत औपधर्म्यम् ॥ ३७ ॥

जेव्हा देवद्वेषी लोक वैदिक विज्ञानात निष्ठ होऊन, मायाने रचलेल्या अदृश्यगामी पुरां/यानांतून आकाशात फिरत विविध लोकांचा संहार करतील, तेव्हा भगवान् जनार्दन बुद्धाचा आकर्षक वेष धारण करून त्यांची मती मोहित करतील आणि उपधर्माचे अनेक उपदेश सांगतील.

Verse 38

यर्ह्यालयेष्वपि सतां न हरे: कथा: स्यु: पाषण्डिनो द्विजजना वृषला नृदेवा: । स्वाहा स्वधा वषडिति स्म गिरो न यत्र शास्ता भविष्यति कलेर्भगवान् युगान्ते ॥ ३८ ॥

जेव्हा तथाकथित सत्पुरुषांच्या घरांतही हरिकथा उरणार नाही, द्विज पाषंडी होतील, आणि नृदेव (राजे/शासक) वृषलस्वभावाचे होतील; तसेच जिथे ‘स्वाहा’, ‘स्वधा’, ‘वषट्’ हे यज्ञशब्दही ऐकू येणार नाहीत—तेव्हा कलियुगाच्या शेवटी भगवान् परम शास्ता म्हणून प्रकट होतील.

Verse 39

सर्गे तपोऽहमृषयो नव ये प्रजेशा: स्थानेऽथ धर्ममखमन्वमरावनीशा: । अन्ते त्वधर्महरमन्युवशासुराद्या मायाविभूतय इमा: पुरुशक्तिभाज: ॥ ३९ ॥

सृष्टीच्या आरंभी तप, मी (ब्रह्मा), प्रजापती व नव ऋषी प्रजा उत्पन्न करतात; स्थितीकाळी भगवान विष्णू, देवगण, लोकपाल व विविध लोकांचे राजे कार्य करतात; आणि शेवटी अधर्म, मग रुद्र व क्रोधयुक्त नास्तिक इत्यादी प्रकटतात—हे सर्व परम प्रभूच्या शक्तीच्या प्रतिनिधी विभूती आहेत.

Verse 40

विष्णोर्नु वीर्यगणनां कतमोऽर्हतीह य: पार्थिवान्यपि कविर्विममे रजांसि । चस्कम्भ य: स्वरहसास्खलता त्रिपृष्ठं यस्मात् त्रिसाम्यसदनादुरुकम्पयानम् ॥ ४० ॥

इथे विष्णूच्या पराक्रमाचे पूर्ण वर्णन कोण करू शकेल? जो विद्वान विश्वातील परमाणूंची रजही मोजू शकेल, तोही नाही; कारण तोच त्रिविक्रमरूपाने सहजपणे पाऊल उचलून त्रिपृष्ठ ओलांडून त्रिगुण-साम्यधामापर्यंत पोहोचला आणि सर्वांना कंपित केले.

Verse 41

नान्तं विदाम्यहममी मुनयोऽग्रजास्ते मायाबलस्य पुरुषस्य कुतोऽवरा ये । गायन् गुणान् दशशतानन आदिदेव: शेषोऽधुनापि समवस्यति नास्य पारम् ॥ ४१ ॥

मी आणि तुमच्या आधी जन्मलेले हे सर्व मुनीही मायाबलसम्पन्न परम पुरुषाचा अंत जाणत नाहीत; मग आमच्या नंतर जन्मलेले इतर कसे जाणतील? आदिदेव शेषही दहा शंभर मुखांनी प्रभूचे गुण गात असूनही आजवर त्याची सीमा गाठू शकलेला नाही.

Verse 42

येषां स एष भगवान् दययेदनन्त: सर्वात्मनाश्रितपदो यदि निर्व्यलीकम् । ते दुस्तरामतितरन्ति च देवमायां नैषां ममाहमिति धी: श्वश‍ृगालभक्ष्ये ॥ ४२ ॥

ज्यांच्यावर हा अनंत भगवान कृपा करतो आणि जे निष्कपटपणे सर्वात्मभावे प्रभूच्या चरणी आश्रय घेऊन सेवेत शरण जातात, ते दुस्तर देवमाया पार करून प्रभूला जाणतात. पण जे शेवटी कुत्रे-कोल्हे खाणार्‍या या देहात ‘मी’ आणि ‘माझे’ अशी बुद्धी धरतात, ते जाणू शकत नाहीत.

Verse 43

वेदाहमङ्ग परमस्य हि योगमायां यूयं भवश्च भगवानथ दैत्यवर्य: । पत्नी मनो: स च मनुश्च तदात्मजाश्च प्राचीनबर्हिर्ऋभुरङ्ग उत ध्रुवश्च ॥ ४३ ॥ इक्ष्वाकुरैलमुचुकुन्दविदेहगाधि- रघ्वम्बरीषसगरा गयनाहुषाद्या: । मान्धात्रलर्कशतधन्वनुरन्तिदेवा देवव्रतो बलिरमूर्त्तरयो दिलीप: ॥ ४४ ॥ सौभर्युतङ्कशिबिदेवलपिप्पलाद- सारस्वतोद्धवपराशरभूरिषेणा: । येऽन्ये विभीषणहनूमदुपेन्द्रदत्त- पार्थार्ष्टिषेणविदुरश्रुतदेववर्या: ॥ ४५ ॥

हे नारद, प्रभूच्या शक्ती अचिंत्य व अपरिमेय आहेत; तरीही आम्ही शरणागत भक्त योगमायेने त्यांचा व्यवहार जाणतो. तसेच सर्वशक्तिमान शिव, दैत्यकुलश्रेष्ठ प्रह्लाद, स्वायंभुव मनु, त्यांची पत्नी शतरूपा, त्यांची संतती (प्रियव्रत, उत्तानपाद, आकूती, देवहूती, प्रसूती इ.), प्राचीनबर्हि, ऋभु, अङ्ग, ध्रुव, इक्ष्वाकु, ऐल, मुचुकुन्द, विदेह (जनक), गाधि, रघु, अम्बरीष, सगर, गय, नहुष, मान्धाता, अलर्क, शतधन्वा, अनु, रन्तिदेव, भीष्म, बलि, अमूर्त्तरय, दिलीप, सौभरि, उतङ्क, शिबि, देवल, पिप्पलाद, सारस्वत, उद्धव, पराशर, भूरिषेण, विभीषण, हनुमान, शुकदेव, अर्जुन, आर्ष्टिषेण, विदुर, श्रुतदेव इत्यादीही त्याच्या शक्ती जाणतात.

Verse 44

वेदाहमङ्ग परमस्य हि योगमायां यूयं भवश्च भगवानथ दैत्यवर्य: । पत्नी मनो: स च मनुश्च तदात्मजाश्च प्राचीनबर्हिर्ऋभुरङ्ग उत ध्रुवश्च ॥ ४३ ॥ इक्ष्वाकुरैलमुचुकुन्दविदेहगाधि- रघ्वम्बरीषसगरा गयनाहुषाद्या: । मान्धात्रलर्कशतधन्वनुरन्तिदेवा देवव्रतो बलिरमूर्त्तरयो दिलीप: ॥ ४४ ॥ सौभर्युतङ्कशिबिदेवलपिप्पलाद- सारस्वतोद्धवपराशरभूरिषेणा: । येऽन्ये विभीषणहनूमदुपेन्द्रदत्त- पार्थार्ष्टिषेणविदुरश्रुतदेववर्या: ॥ ४५ ॥

हे नारद, प्रभूची योगमाया-शक्ती अगम्य व अपरिमित असली तरी आम्ही शरणागत भक्त तिच्या द्वारा प्रभू कसा कार्य करतो हे जाणतो. तसेच सर्वसमर्थ शिव, दैत्यकुलश्रेष्ठ प्रह्लाद, स्वायंभुव मनु, शतरूपा व त्यांची संतती, प्राचीनबर्हि, ऋभु, अङ्ग व ध्रुव इत्यादीही ते जाणतात.

Verse 45

वेदाहमङ्ग परमस्य हि योगमायां यूयं भवश्च भगवानथ दैत्यवर्य: । पत्नी मनो: स च मनुश्च तदात्मजाश्च प्राचीनबर्हिर्ऋभुरङ्ग उत ध्रुवश्च ॥ ४३ ॥ इक्ष्वाकुरैलमुचुकुन्दविदेहगाधि- रघ्वम्बरीषसगरा गयनाहुषाद्या: । मान्धात्रलर्कशतधन्वनुरन्तिदेवा देवव्रतो बलिरमूर्त्तरयो दिलीप: ॥ ४४ ॥ सौभर्युतङ्कशिबिदेवलपिप्पलाद- सारस्वतोद्धवपराशरभूरिषेणा: । येऽन्ये विभीषणहनूमदुपेन्द्रदत्त- पार्थार्ष्टिषेणविदुरश्रुतदेववर्या: ॥ ४५ ॥

इक्ष्वाकु, ऐल, मुचुकुंद, विदेह (जनक), गाधी, रघु, अंबरीष, सगर, गय, नाहुष, मान्धाता, अलर्क, शतधन्वा, अनु, रंतिदेव, देवव्रत (भीष्म), बली, अमूर्त्तरय आणि दिलीप—हे सर्वही भगवंताची योगमाया-शक्ती जाणतात.

Verse 46

ते वै विदन्त्यतितरन्ति च देवमायां स्त्रीशूद्रहूणशबरा अपि पापजीवा: । यद्यद्भुतक्रमपरायणशीलशिक्षा- स्तिर्यग्जना अपि किमु श्रुतधारणा ये ॥ ४६ ॥

स्त्रिया, शूद्र, हूण, शबर इत्यादी—पापमय जीवन जगणारेही—शुद्ध भक्तांची शरण घेऊन व त्यांच्या पावलांवर चालून भगवद्विज्ञान जाणतात आणि देवमाया ओलांडून मुक्त होतात; मग श्रुती धारण करणाऱ्यांचे काय सांगावे.

Verse 47

शश्वत् प्रशान्तमभयं प्रतिबोधमात्रं शुद्धं समं सदसत: परमात्मतत्त्वम् । शब्दो न यत्र पुरुकारकवान् क्रियार्थो माया परैत्यभिमुखे च विलज्जमाना तद् वै पदं भगवत: परमस्य पुंसो ब्रह्मेति यद् विदुरजस्रसुखं विशोकम् ॥ ४७ ॥

जे तत्त्व शाश्वत, परमशांत, निर्भय, केवळ चैतन्यस्वरूप, शुद्ध व सम आहे—सत्-असत् यांच्या पलीकडचे तेच परमात्मतत्त्व. जिथे फळासाठी कर्म करणारा शब्दप्रपंच नाही, आणि ज्याच्या समोर माया लज्जित होऊन दूर जाते—तेच परम पुरुष भगवंताचे परम पद ‘ब्रह्म’ म्हणून ओळखले जाते; अखंड सुखमय व शोकशून्य.

Verse 48

सध्‌रयङ् नियम्य यतयो यमकर्तहेतिं । जह्यु: स्वराडिव निपानखनित्रमिन्द्र: ॥ ४८ ॥

त्या दिव्य अवस्थेत ज्ञानी-योगी करतात तसे कृत्रिम मनोनिग्रह, तर्क-वितर्क किंवा ध्यान आवश्यक राहत नाही; साधक ते उपाय तसेच सोडून देतो, जसे स्वर्गराज इंद्र विहीर खोदण्याचा त्रास टाकून देतो।

Verse 49

स श्रेयसामपि विभुर्भगवान् यतोऽस्य भावस्वभावविहितस्य सत: प्रसिद्धि: । देहे स्वधातुविगमेऽनुविशीर्यमाणे व्योमेव तत्र पुरुषो न विशीर्यतेऽज: ॥ ४९ ॥

सर्व कल्याणांचा स्वामी तोच विभू भगवान् आहे, कारण जीवाच्या भौतिक वा आध्यात्मिक कर्मांचे फळ त्याच्यामुळेच सिद्ध होते. देहधातू नष्ट झाले तरी अज जीव आकाशातील वायूप्रमाणे नाश पावत नाही।

Verse 50

सोऽयं तेऽभिहितस्तात भगवान् विश्वभावन: । समासेन हरेर्नान्यदन्यस्मात् सदसच्च यत् ॥ ५० ॥

हे तात, मी संक्षेपाने त्या विश्वभावन भगवंताचे वर्णन केले. हरि शिवाय सत् आणि असत् यांचे दुसरे कोणतेही कारण नाही।

Verse 51

इदं भागवतं नाम यन्मे भगवतोदितम् । संग्रहोऽयं विभूतीनां त्वमेतद् विपुलीकुरु ॥ ५१ ॥

हे नारद, ‘भागवत’ नावाचे हे ईश्वरविज्ञान मला भगवंतांनी संक्षेपाने सांगितले; हा त्यांच्या विविध विभूतींचा संग्रह आहे. तू याचा विस्तार कर।

Verse 52

यथा हरौ भगवति नृणां भक्तिर्भविष्यति । सर्वात्मन्यखिलाधारे इति सङ्कल्प्य वर्णय ॥ ५२ ॥

दृढ संकल्प करून असे वर्णन कर की मनुष्यांमध्ये सर्वात्मा व अखिलाधार भगवान् हरि यांच्याविषयी भक्ती उत्पन्न होईल।

Verse 53

मायां वर्णयतोऽमुष्य ईश्वरस्यानुमोदत: । श‍ृण्वत: श्रद्धया नित्यं माययात्मा न मुह्यति ॥ ५३ ॥

त्या ईश्वराच्या मायाशक्ती व लीलांचे, त्यांच्या अनुमोदनानुसार, वर्णन करावे. जो श्रद्धेने नित्य ऐकतो, तो प्रभूच्या मायेमुळे मोहित होत नाही।