Adhyaya 4
Parīkṣit’s Full Surrender and Śukadeva’s Maṅgalācaraṇa to Kṛṣṇa (Inquiry into Creation, Maintenance, and Dissolution)
मरणशय्येवरील संवादात सूत सांगतात की शुकदेवांकडून आत्मतत्त्व ऐकून परीक्षित कृष्णात अत्यंत तल्लीन झाले आणि देह, कुटुंब, राजवैभव तसेच कर्मप्रधान धर्म-अर्थ-काम या त्रयीची आसक्तीही सोडली. या शुद्ध अवस्थेत ते ‘लोकांचे प्रश्न’ म्हणून भगवंताच्या अचिंत्य शक्तींविषयी विचारतात—तो असंख्य ब्रह्मांडे कशी निर्माण करतो, गुण व अंश-कलांच्या द्वारा जगाचे पालन व संहार कसा करतो, आणि एक असूनही एकाच वेळी, क्रमाने किंवा विविध प्रकारे कार्य करीत असल्याप्रमाणे कसा भासतो. सृष्टीशक्तीचे वर्णन सुरू करण्यापूर्वी शुकदेव हृषीकेशाचे स्मरण करून मंगलाचरणरूपाने सतत नमस्कार करतात—कृष्ण भक्तिकर्मांनी शुद्धी देतो, मोक्ष प्रदान करतो, ब्रह्माला वैदिक ज्ञानाने समर्थ करतो, पुरुषरूपाने विश्वात प्रवेश करतो आणि भक्तसंगाने पतितांचाही उद्धार करतो. अध्यायाच्या शेवटी परंपरेचा स्रोत दाखवला आहे—भगवंताकडून थेट ऐकून ब्रह्मा जे नारदाला सांगतो; पुढे त्यावरच विश्वरचनेचे क्रमबद्ध निरूपण येते।
Shlokas
Verse 1
सूत उवाच वैयासकेरिति वचस्तत्त्वनिश्चयमात्मन: । उपधार्य मतिं कृष्णे औत्तरेय: सतीं व्यधात् ॥ १ ॥
सूत गोस्वामी म्हणाले—व्यासपुत्र शुकदेवांच्या आत्मतत्त्व-निश्चय करणाऱ्या वचनांना ऐकून, उत्तरेचा पुत्र महाराज परीक्षित यांनी श्रद्धेने आपली बुद्धी श्रीकृष्णावर स्थिर केली।
Verse 2
आत्मजायासुतागारपशुद्रविणबन्धुषु । राज्ये चाविकले नित्यं विरूढां ममतां जहौ ॥ २ ॥
श्रीकृष्णावरील अखंड अनुरागामुळे महाराज परीक्षितांनी देह, पत्नी, पुत्र, राजमहल, घोडे-हत्ती इत्यादी पशु, धनकोष, मित्र-बंधू आणि निर्विघ्न राज्य यांवरील खोल ममता पूर्णपणे सोडली।
Verse 3
पप्रच्छ चेममेवार्थं यन्मां पृच्छथ सत्तमा: । कृष्णानुभावश्रवणे श्रद्दधानो महामना: ॥ ३ ॥ संस्थां विज्ञाय संन्यस्य कर्म त्रैवर्गिकं च यत् । वासुदेवे भगवति आत्मभावं दृढं गत: ॥ ४ ॥
हे श्रेष्ठ ऋषींनो! महामना महाराज परीक्षित कृष्णमहिमा-श्रवणात श्रद्धावान होते. निकट मृत्यू जाणून त्यांनी धर्म-अर्थ-कामरूप त्रैवर्गिक कर्मांचा त्याग केला आणि वासुदेव भगवंतात दृढ आत्मभाव स्थिर करून तुम्ही जसे मला विचारता तसेच प्रश्न विचारले।
Verse 4
पप्रच्छ चेममेवार्थं यन्मां पृच्छथ सत्तमा: । कृष्णानुभावश्रवणे श्रद्दधानो महामना: ॥ ३ ॥ संस्थां विज्ञाय संन्यस्य कर्म त्रैवर्गिकं च यत् । वासुदेवे भगवति आत्मभावं दृढं गत: ॥ ४ ॥
हे श्रेष्ठ ऋषींनो! महामना महाराज परीक्षित कृष्णमहिमा-श्रवणात श्रद्धावान होते. निकट मृत्यू जाणून त्यांनी धर्म-अर्थ-कामरूप त्रैवर्गिक कर्मांचा त्याग केला आणि वासुदेव भगवंतात दृढ आत्मभाव स्थिर करून तुम्ही जसे मला विचारता तसेच प्रश्न विचारले।
Verse 5
राजोवाच समीचीनं वचो ब्रह्मन् सर्वज्ञस्य तवानघ । तमो विशीर्यते मह्यं हरे: कथयत: कथाम् ॥ ५ ॥
राजा म्हणाला—हे निष्पाप ब्राह्मण! आपण सर्वज्ञ आहात, म्हणून आपले वचन मला पूर्णतः योग्य वाटते. आपण हरिची कथा सांगत आहात; त्यामुळे आपल्या वचनांनी माझ्या अज्ञानाचा अंधार हळूहळू नष्ट होत आहे।
Verse 6
भूय एव विवित्सामि भगवानात्ममायया । यथेदं सृजते विश्वं दुर्विभाव्यमधीश्वरै: ॥ ६ ॥
मी पुन्हा आपल्याकडून जाणू इच्छितो की भगवान आपल्या आत्ममायेने हे विश्व कसे निर्माण करतात—जे महान देवतांनाही अगम्य आहे।
Verse 7
यथा गोपायति विभुर्यथा संयच्छते पुन: । यां यां शक्तिमुपाश्रित्य पुरुशक्ति: पर: पुमान् । आत्मानं क्रीडयन् क्रीडन् करोति विकरोति च ॥ ७ ॥
जसा सर्वशक्तिमान विभू विविध शक्तींचा आश्रय घेऊन जगताचे पालन करतो आणि पुन्हा संहार करतो; परपुरुष क्रीडेसारखा आत्मानंदाने सृष्टी व विकार घडवितो।
Verse 8
नूनं भगवतो ब्रह्मन् हरेरद्भुतकर्मण: । दुर्विभाव्यमिवाभाति कविभिश्चापि चेष्टितम् ॥ ८ ॥
हे ब्राह्मण! भगवान् हरिची अद्भुत लीला निश्चयच आश्चर्यकारक आहे; महान कवी-विद्वानांच्या प्रयत्नांनाही ती जणू अचिंत्यच भासते।
Verse 9
यथा गुणांस्तु प्रकृतेर्युगपत् क्रमशोऽपि वा । बिभर्ति भूरिशस्त्वेक: कुर्वन् कर्माणि जन्मभि: ॥ ९ ॥
जसा प्रकृतीचे गुण एकच प्रभु कधी एकाच वेळी तर कधी क्रमाने अनेक प्रकारे धारण करतो, तसा तो एकमेव भगवान् अनेक जन्म-रूपांनी कर्म करून गुणांचे संचालन करतो।
Verse 10
विचिकित्सितमेतन्मे ब्रवीतु भगवान् यथा । शाब्दे ब्रह्मणि निष्णात: परस्मिंश्च भवान्खलु ॥ १० ॥
माझ्या या सर्व संशययुक्त प्रश्नांचे यथार्थ निरसन कृपया सांगा; कारण आपण वेदवाणीमध्ये निष्णात आहात आणि परतत्त्वातही आत्मसाक्षात्कारप्राप्त आहात।
Verse 11
सूत उवाच इत्युपामन्त्रितो राज्ञा गुणानुकथने हरे: । हृषीकेशमनुस्मृत्य प्रतिवक्तुं प्रचक्रमे ॥ ११ ॥
सूत म्हणाले—राजाने अशा रीतीने हरिच्या सृजनशक्तीचे वर्णन करण्याची विनंती केल्यावर, शुकदेव गोस्वामींनी हृषीकेश श्रीकृष्णाचे स्मरण करून योग्य उत्तर देण्यास आरंभ केला।
Verse 12
श्री शुक उवाच नम: परस्मै पुरुषाय भूयसे सदुद्भवस्थाननिरोधलीलया । गृहीतशक्तित्रितयाय देहिना- मन्तर्भवायानुपलक्ष्यवर्त्मने ॥ १२ ॥
श्री शुकदेव म्हणाले—सृष्टी-स्थिती-प्रलयाच्या लीलासाठी प्रकृतीचे त्रिगुणी सामर्थ्य धारण करणारे, सर्व देहधाऱ्यांच्या अंतरी पूर्णत्वाने वसणारे आणि ज्यांचा मार्ग अचिंत्य आहे त्या परम पुरुषोत्तमाला माझा वारंवार नमस्कार।
Verse 13
भूयो नम: सद्वृजिनच्छिदेऽसता- मसम्भवायाखिलसत्त्वमूर्तये । पुंसां पुन: पारमहंस्य आश्रमे व्यवस्थितानामनुमृग्यदाशुषे ॥ १३ ॥
मी पुन्हा नमस्कार करतो त्या अखिल-सत्त्वस्वरूप प्रभूला—जे सत्भक्तांचे दुःख छेदतात आणि असत् नास्तिक वृत्तीची वाढ नष्ट करतात; तसेच परमहंस-आश्रमात स्थित साधकांना त्यांच्या योग्य परम गंतव्याची सिद्धी शीघ्र देतात।
Verse 14
नमो नमस्तेऽस्त्वृषभाय सात्वतां विदूरकाष्ठाय मुहु: कुयोगिनाम् । निरस्तसाम्यातिशयेन राधसा स्वधामनि ब्रह्मणि रंस्यते नम: ॥ १४ ॥
हे सात्वतांचे ऋषभ! तुला वारंवार नमस्कार. कुयोग्यांसाठी तू नेहमीच दूरच्या काष्ठासारखा अप्राप्य आहेस. तुझ्या तेजस्वी ऐश्वर्यामुळे समतेची कल्पनाच निरस्त होते; तू आपल्या स्वधाम, ब्रह्मधामातच रमतोस—तुला नमस्कार।
Verse 15
यत्कीर्तनं यत्स्मरणं यदीक्षणं यद्वन्दनं यच्छ्रवणं यदर्हणम् । लोकस्य सद्यो विधुनोति कल्मषं तस्मै सुभद्रश्रवसे नमो नम: ॥ १५ ॥
ज्यांचे कीर्तन, स्मरण, दर्शन, वंदन, श्रवण आणि अर्चन—हे सर्व लोकांचे पापमळ तत्क्षणी धुऊन टाकते, त्या सर्वमंगलमय श्रीकृष्णाला—ज्यांचे श्रवणच शुभ आहे—माझा वारंवार नमस्कार।
Verse 16
विचक्षणा यच्चरणोपसादनात् सङ्गं व्युदस्योभयतोऽन्तरात्मन: । विन्दन्ति हि ब्रह्मगतिं गतक्लमा- स्तस्मै सुभद्रश्रवसे नमो नम: ॥ १६ ॥
मी त्या सर्वमंगल श्रीकृष्णाला वारंवार नमस्कार करतो. विवेकी जन त्यांच्या चरणांची शरण घेताच वर्तमान व भविष्य देह-संबंधी आसक्ती दूर करतात; क्लेशरहित होऊन ते ब्रह्मगती—आध्यात्मिक स्थितीकडे—सहज प्रगती करतात।
Verse 17
तपस्विनो दानपरा यशस्विनो मनस्विनो मन्त्रविद: सुमङ्गला: । क्षेमं न विन्दन्ति विना यदर्पणं तस्मै सुभद्रश्रवसे नमो नम: ॥ १७ ॥
तपस्वी, दानशील, यशस्वी, मनस्वी, मंत्रज्ञ व सुमंगल जनही—आपले गुण प्रभूच्या सेवेस अर्पण न केल्यास—कल्याणफल मिळवत नाहीत. त्या शुभश्रवणीय श्रीकृष्णास पुनःपुन्हा नमस्कार।
Verse 18
किरातहूणान्ध्रपुलिन्दपुल्कशा आभीरशुम्भा यवना: खसादय: । येऽन्ये च पापा यदपाश्रयाश्रया: शुध्यन्ति तस्मै प्रभविष्णवे नम: ॥ १८ ॥
किरात, हूण, आंध्र, पुलिंद, पुल्कश, आभीर, शुम्भ, यवन, खस इत्यादी तसेच इतर पापीही—प्रभूच्या भक्तांचा आश्रय घेतल्याने—परमशक्तिमान प्रभूच्या प्रभावाने शुद्ध होतात. त्या प्रभविष्णूस नमस्कार।
Verse 19
स एष आत्मात्मवतामधीश्वर- स्त्रयीमयो धर्ममयस्तपोमय: । गतव्यलीकैरजशङ्करादिभि- र्वितर्क्यलिङ्गो भगवान् प्रसीदताम् ॥ १९ ॥
तोच आत्मज्ञ जनांचा अंतरात्मा व परमेश्वर आहे. तो वेदत्रयी, धर्म आणि तपस्येचा साक्षात् स्वरूप आहे. ब्रह्मा, शंकर इत्यादी व कपटरहित महात्मे ज्याचे आदराने चिंतन करतात—तो भगवान् माझ्यावर प्रसन्न होवो।
Verse 20
श्रिय: पतिर्यज्ञपति: प्रजापति- र्धियां पतिर्लोकपतिर्धरापति: । पतिर्गतिश्चान्धकवृष्णिसात्वतां प्रसीदतां मे भगवान् सतां पति: ॥ २० ॥
जो लक्ष्मींचा पती, यज्ञांचा अधिपती, प्रजांचा नियंता, बुद्धीचा स्वामी, लोकांचा स्वामी व पृथ्वीचा अधिपती आहे; जो अंधक-वृष्णि-सात्वत (यादव) कुलांचा आश्रय व गती आहे—तो सत्पुरुषांचा स्वामी भगवान् श्रीकृष्ण माझ्यावर प्रसन्न होवो।
Verse 21
यदङ्घ्र्यध्यानसमाधिधौतया धियानुपश्यन्ति हि तत्त्वमात्मन: । वदन्ति चैतत् कवयो यथारुचं स मे मुकुन्दो भगवान् प्रसीदताम् ॥ २१ ॥
ज्यांच्या चरणकमलांच्या ध्यानाने समाधीत शुद्ध झालेल्या बुद्धीने भक्त आत्मतत्त्व पाहतात. पण कवी व तर्किक आपल्या रुचीनुसार त्याचे वर्णन करतात. तो मुक्तिदाता मुकुंद भगवान् माझ्यावर प्रसन्न होवो।
Verse 22
प्रचोदिता येन पुरा सरस्वती वितन्वताजस्य सतीं स्मृतिं हृदि । स्वलक्षणा प्रादुरभूत् किलास्यत: स मे ऋषीणामृषभ: प्रसीदताम् ॥ २२ ॥
ज्यांनी सृष्टीच्या आरंभी सरस्वतीला प्रेरित करून ब्रह्माच्या हृदयात पवित्र स्मृती व ज्ञानाचा विस्तार केला, आणि जे जणू ब्रह्माच्या मुखातून प्रकट झाले—ते ऋषींचे श्रेष्ठ भगवान माझ्यावर प्रसन्न होवोत।
Verse 23
भूतैर्महद्भिर्य इमा: पुरो विभु- र्निर्माय शेते यदमूषु पूरुष: । भुङ्क्ते गुणान् षोडश षोडशात्मक: सोऽलङ्कृषीष्ट भगवान् वचांसि मे ॥ २३ ॥
जो सर्वसमर्थ प्रभू महाभूतांपासून ही देह-रचना करून त्यांतच शयन करतात, आणि पुरुष-अवतार होऊन जीवाला सोळा-सोळा रूपांच्या गुण-विभागांच्या अधीन भोग करवितात—ते भगवान माझ्या वचनांना अलंकृत करो।
Verse 24
नमस्तस्मै भगवते वासुदेवाय वेधसे । पपुर्ज्ञानमयं सौम्या यन्मुखाम्बुरुहासवम् ॥ २४ ॥
वासुदेवांचे अवतार वेधस श्री व्यासदेवांना माझा नमस्कार असो. हे सौम्य, प्रभूच्या कमलमुखातून झरणारे ज्ञानमय अमृत शुद्ध भक्त पितात।
Verse 25
एतदेवात्मभू राजन् नारदाय विपृच्छते । वेदगर्भोऽभ्यधात् साक्षाद् यदाह हरिरात्मन: ॥ २५ ॥
हे राजन्, नारदाने विचारल्यावर आत्मभू ब्रह्माने, वेदगर्भ असता, हरिने आपल्या पुत्राला प्रत्यक्ष जे सांगितले होते तेच तंतोतंत सांगितले।
Frequently Asked Questions
Parīkṣit renounces fruitive motivation (karma-miśra aims) because death is imminent and because attraction to Kṛṣṇa has matured into niṣkāma-bhakti. His questions are not curiosity for control or prestige; they are bhakti-driven inquiry (paripraśna) meant to fix consciousness on Bhagavān. In the Bhāgavata, cosmology becomes a meditation-object: by hearing how everything depends on Kṛṣṇa’s śakti, the listener’s attachment to temporary designations dissolves.
Bhagavān is advaya (non-dual) in essence, yet manifests variegated expansions through His internal and external energies. The guṇas belong to prakṛti (material nature), while the Lord remains transcendental; He can preside over the guṇas via puruṣa expansions without becoming conditioned. Thus, the One may appear to act alone, simultaneously in multiple forms, or sequentially—without compromising unity—because all forms are expressions of the same supreme reality and will.
They denote groups traditionally viewed as mleccha or outside orthodox Vedic culture. The Bhāgavata’s theological point is universal eligibility: even those habituated to pāpa (sin) can be purified by taking shelter of the Lord’s devotees (bhakta-āśraya). Deliverance is attributed to the Lord’s supreme power operating through sādhus, emphasizing sadhu-saṅga as a decisive means of purification.
This functions as maṅgalācaraṇa (auspicious invocation) and a hermeneutic key: the subject of creation must be approached through devotion and humility, not mere speculation. The prayers also summarize core doctrines—Kṛṣṇa as liberator, indwelling Supersoul, source of Brahmā’s knowledge, and puruṣa entering the cosmos—thereby framing the forthcoming cosmology as bhakti-siddhānta rather than impersonal physics.