Adhyaya 3
Karmic Aspirations, Demigod Worship, and the Supreme Duty of Bhakti (Hari-kathā as Life’s True Gain)
शुकदेव परीक्षिताला सांगतात की मृत्यूच्या उंबरठ्यावर असलेल्या व्यक्तीसाठी आवश्यक उपदेशाचे उत्तर दिले आहे. मग ते कामनाप्रेरित वैदिक उपासनेचा पट उलगडतात—बल, संतती, धन, कीर्ती, सौंदर्य, दीर्घायुष्य, राज्य आणि स्वर्गप्राप्ती अशा फळांसाठी लोक विविध देवतांची उपासना करतात; ही काम (भौतिक प्रेरणा) ओळखून देणारी यादी आहे. पुढे अध्याय वळण घेतो—आध्यात्मिक उन्नतीसाठी विष्णू किंवा त्यांच्या भक्ताची आराधना करावी; इच्छांनी भरलेला, निष्काम किंवा मोक्ष इच्छिणारा—उदारबुद्धीने केवळ परम पुरुषोत्तम भगवानालाच भजावे. शुद्ध भक्तसंगाने भगवंतावरील दृढ आसक्ती हीच परम सिद्धी, आणि हरिज्ञान तेच जे गुणांच्या लाटा शांत करते, असे सांगितले आहे. नैमिषारण्यात शौनक सूतांना पुढे सांगण्यास प्रवृत्त करतात—आयुष्य कमी होत असताना हरिकथा हा वेळेचा सर्वोत्तम उपयोग; श्रवण-कीर्तनाविना जीवन आध्यात्मिकदृष्ट्या मृतवत् आहे. अशा रीतीने कर्मविभागातून एकनिष्ठ भक्तीकडे संक्रमण करून पुढील स्मरणकेंद्रित चर्चेची तयारी होते।
Shlokas
Verse 1
श्री शुक उवाच एवमेतन्निगदितं पृष्टवान् यद्भवान् मम । नृणां यन्म्रियमाणानां मनुष्येषु मनीषिणाम् ॥ १ ॥
श्री शुकदेव गोस्वामी म्हणाले: हे महाराज परीक्षित, मृत्यूच्या उंबरठ्यावर असलेल्या बुद्धिमान मनुष्याच्या कर्तव्याविषयी तुम्ही मला जे विचारले, त्याचे उत्तर मी याप्रमाणे दिले आहे।
Verse 2
ब्रह्मवर्चसकामस्तु यजेत ब्रह्मण: पतिम् । इन्द्रमिन्द्रियकामस्तु प्रजाकाम: प्रजापतीन् ॥ २ ॥ देवीं मायां तु श्रीकामस्तेजस्कामो विभावसुम् । वसुकामो वसून रुद्रान् वीर्यकामोऽथ वीर्यवान् ॥ ३ ॥ अन्नाद्यकामस्त्वदितिं स्वर्गकामोऽदिते:सुतान् । विश्वान्देवान् राज्यकाम: साध्यान्संसाधको विशाम् ॥ ४ ॥ आयुष्कामोऽश्विनौ देवौ पुष्टिकाम इलां यजेत् । प्रतिष्ठाकाम: पुरुषो रोदसी लोकमातरौ ॥ ५ ॥ रूपाभिकामो गन्धर्वान् स्त्रीकामोऽप्सर उर्वशीम् । आधिपत्यकाम: सर्वेषां यजेत परमेष्ठिनम् ॥ ६ ॥ यज्ञं यजेद् यशस्काम: कोशकाम: प्रचेतसम् । विद्याकामस्तु गिरिशं दाम्पत्यार्थ उमां सतीम् ॥ ७ ॥
ज्याला ब्रह्मतेज हवे असेल त्याने वेदांचा स्वामी (ब्रह्मा किंवा बृहस्पती) याची पूजा करावी; ज्याला इंद्रियसुख हवे असेल त्याने इंद्राची आणि ज्याला संतती हवी असेल त्याने प्रजापतींची पूजा करावी.
Verse 3
ब्रह्मवर्चसकामस्तु यजेत ब्रह्मण: पतिम् । इन्द्रमिन्द्रियकामस्तु प्रजाकाम: प्रजापतीन् ॥ २ ॥ देवीं मायां तु श्रीकामस्तेजस्कामो विभावसुम् । वसुकामो वसून रुद्रान् वीर्यकामोऽथ वीर्यवान् ॥ ३ ॥ अन्नाद्यकामस्त्वदितिं स्वर्गकामोऽदिते:सुतान् । विश्वान्देवान् राज्यकाम: साध्यान्संसाधको विशाम् ॥ ४ ॥ आयुष्कामोऽश्विनौ देवौ पुष्टिकाम इलां यजेत् । प्रतिष्ठाकाम: पुरुषो रोदसी लोकमातरौ ॥ ५ ॥ रूपाभिकामो गन्धर्वान् स्त्रीकामोऽप्सर उर्वशीम् । आधिपत्यकाम: सर्वेषां यजेत परमेष्ठिनम् ॥ ६ ॥ यज्ञं यजेद् यशस्काम: कोशकाम: प्रचेतसम् । विद्याकामस्तु गिरिशं दाम्पत्यार्थ उमां सतीम् ॥ ७ ॥
ज्याला ऐश्वर्य किंवा नशीब हवे असेल त्याने देवी मायेची (दुर्गेची) पूजा करावी; ज्याला तेज हवे असेल त्याने अग्नीची, ज्याला धन हवे असेल त्याने वसूंची आणि ज्याला वीर्य (पराक्रम) हवे असेल त्याने रुद्रांची पूजा करावी.
Verse 4
ब्रह्मवर्चसकामस्तु यजेत ब्रह्मण: पतिम् । इन्द्रमिन्द्रियकामस्तु प्रजाकाम: प्रजापतीन् ॥ २ ॥ देवीं मायां तु श्रीकामस्तेजस्कामो विभावसुम् । वसुकामो वसून रुद्रान् वीर्यकामोऽथ वीर्यवान् ॥ ३ ॥ अन्नाद्यकामस्त्वदितिं स्वर्गकामोऽदिते:सुतान् । विश्वान्देवान् राज्यकाम: साध्यान्संसाधको विशाम् ॥ ४ ॥ आयुष्कामोऽश्विनौ देवौ पुष्टिकाम इलां यजेत् । प्रतिष्ठाकाम: पुरुषो रोदसी लोकमातरौ ॥ ५ ॥ रूपाभिकामो गन्धर्वान् स्त्रीकामोऽप्सर उर्वशीम् । आधिपत्यकाम: सर्वेषां यजेत परमेष्ठिनम् ॥ ६ ॥ यज्ञं यजेद् यशस्काम: कोशकाम: प्रचेतसम् । विद्याकामस्तु गिरिशं दाम्पत्यार्थ उमां सतीम् ॥ ७ ॥
ज्याला भरपूर अन्न हवे असेल त्याने अदितीची पूजा करावी. ज्याला स्वर्ग हवा असेल त्याने अदितीच्या पुत्रांची (देवतांची) पूजा करावी. ज्याला राज्य हवे असेल त्याने विश्वदेवांची आणि ज्याला प्रजेमध्ये लोकप्रिय व्हायचे असेल त्याने साध्य देवांची पूजा करावी.
Verse 5
ब्रह्मवर्चसकामस्तु यजेत ब्रह्मण: पतिम् । इन्द्रमिन्द्रियकामस्तु प्रजाकाम: प्रजापतीन् ॥ २ ॥ देवीं मायां तु श्रीकामस्तेजस्कामो विभावसुम् । वसुकामो वसून रुद्रान् वीर्यकामोऽथ वीर्यवान् ॥ ३ ॥ अन्नाद्यकामस्त्वदितिं स्वर्गकामोऽदिते:सुतान् । विश्वान्देवान् राज्यकाम: साध्यान्संसाधको विशाम् ॥ ४ ॥ आयुष्कामोऽश्विनौ देवौ पुष्टिकाम इलां यजेत् । प्रतिष्ठाकाम: पुरुषो रोदसी लोकमातरौ ॥ ५ ॥ रूपाभिकामो गन्धर्वान् स्त्रीकामोऽप्सर उर्वशीम् । आधिपत्यकाम: सर्वेषां यजेत परमेष्ठिनम् ॥ ६ ॥ यज्ञं यजेद् यशस्काम: कोशकाम: प्रचेतसम् । विद्याकामस्तु गिरिशं दाम्पत्यार्थ उमां सतीम् ॥ ७ ॥
ज्याला दीर्घायुष्य हवे असेल त्याने अश्विनीकुमारांची पूजा करावी आणि ज्याला सुदृढ शरीर हवे असेल त्याने पृथ्वीची पूजा करावी. ज्याला आपल्या पदावर स्थिरता हवी असेल त्याने आकाश आणि पृथ्वी (रोदसी) या दोघांची पूजा करावी.
Verse 6
ब्रह्मवर्चसकामस्तु यजेत ब्रह्मण: पतिम् । इन्द्रमिन्द्रियकामस्तु प्रजाकाम: प्रजापतीन् ॥ २ ॥ देवीं मायां तु श्रीकामस्तेजस्कामो विभावसुम् । वसुकामो वसून रुद्रान् वीर्यकामोऽथ वीर्यवान् ॥ ३ ॥ अन्नाद्यकामस्त्वदितिं स्वर्गकामोऽदिते:सुतान् । विश्वान्देवान् राज्यकाम: साध्यान्संसाधको विशाम् ॥ ४ ॥ आयुष्कामोऽश्विनौ देवौ पुष्टिकाम इलां यजेत् । प्रतिष्ठाकाम: पुरुषो रोदसी लोकमातरौ ॥ ५ ॥ रूपाभिकामो गन्धर्वान् स्त्रीकामोऽप्सर उर्वशीम् । आधिपत्यकाम: सर्वेषां यजेत परमेष्ठिनम् ॥ ६ ॥ यज्ञं यजेद् यशस्काम: कोशकाम: प्रचेतसम् । विद्याकामस्तु गिरिशं दाम्पत्यार्थ उमां सतीम् ॥ ७ ॥
ज्याला सौंदर्याची इच्छा असेल त्याने गंधर्वांची पूजा करावी आणि ज्याला चांगली पत्नी हवी असेल त्याने अप्सरा आणि उर्वशीची पूजा करावी. ज्याला सर्वांवर अधिपत्य गाजवायचे असेल त्याने विश्वाचे प्रमुख ब्रह्मदेवाची पूजा करावी.
Verse 7
ब्रह्मवर्चसकामस्तु यजेत ब्रह्मण: पतिम् । इन्द्रमिन्द्रियकामस्तु प्रजाकाम: प्रजापतीन् ॥ २ ॥ देवीं मायां तु श्रीकामस्तेजस्कामो विभावसुम् । वसुकामो वसून रुद्रान् वीर्यकामोऽथ वीर्यवान् ॥ ३ ॥ अन्नाद्यकामस्त्वदितिं स्वर्गकामोऽदिते:सुतान् । विश्वान्देवान् राज्यकाम: साध्यान्संसाधको विशाम् ॥ ४ ॥ आयुष्कामोऽश्विनौ देवौ पुष्टिकाम इलां यजेत् । प्रतिष्ठाकाम: पुरुषो रोदसी लोकमातरौ ॥ ५ ॥ रूपाभिकामो गन्धर्वान् स्त्रीकामोऽप्सर उर्वशीम् । आधिपत्यकाम: सर्वेषां यजेत परमेष्ठिनम् ॥ ६ ॥ यज्ञं यजेद् यशस्काम: कोशकाम: प्रचेतसम् । विद्याकामस्तु गिरिशं दाम्पत्यार्थ उमां सतीम् ॥ ७ ॥
ब्रह्मतेज हवे असेल तर ब्रह्मणः-पतीची उपासना करावी; इंद्रियसुखासाठी इंद्राची; संततीसाठी प्रजापतींची. श्री-समृद्धीसाठी देवी माया (दुर्गा); तेजासाठी अग्नी; धनासाठी वसू; पराक्रमासाठी रुद्र. अन्न-धान्यासाठी अदिती; स्वर्गासाठी अदितीपुत्र; राज्यासाठी विश्वदेव; लोकप्रियतेसाठी साध्यदेव. दीर्घायुष्यासाठी अश्विनीकुमार; पुष्ट देहासाठी पृथ्वी; प्रतिष्ठेसाठी द्यावा-पृथ्वी. रूपासाठी गंधर्व; उत्तम पत्नीकरिता अप्सरा उर्वशी; अधिपत्यासाठी परमेठी ब्रह्मा. यशासाठी भगवंताचा यज्ञ; कोशासाठी प्रचेतस (वरुण); विद्येसाठी गिरीश शंकर; दांपत्यसुखासाठी सती उमा।
Verse 8
धर्मार्थ उत्तमश्लोकं तन्तु: तन्वन् पितृन् यजेत् । रक्षाकाम: पुण्यजनानोजस्कामो मरुद्गणान् ॥ ८ ॥
धर्म व परमार्थासाठी उत्तमश्लोक भगवानाची उपासना करावी; आणि वंशरक्षण व कुलवृद्धीसाठी पितरांची पूजा करावी. संरक्षण हवे असेल तर पुण्यजनांची, आणि ओज-बलासाठी मरुद्गणांची आराधना करावी।
Verse 9
राज्यकामो मनून् देवान् निऋर्तिं त्वभिचरन् यजेत् । कामकामो यजेत् सोममकाम: पुरुषं परम् ॥ ९ ॥
राज्य वा साम्राज्याची इच्छा असलेला मनूंची उपासना करील; शत्रुविजयासाठी अभिचार करणारा निऋर्तीची आराधना करील. भोगाची इच्छा असलेला सोमाची पूजा करील; पण जो निष्काम आहे तो परम पुरुष भगवानाची उपासना करील।
Verse 10
अकाम: सर्वकामो वा मोक्षकाम उदारधी: । तीव्रेण भक्तियोगेन यजेत पुरुषं परम् ॥ १० ॥
निष्काम असो, सर्वकामांनी भरलेला असो, किंवा मोक्षाची इच्छा असो—उदार बुद्धीचा मनुष्य तीव्र भक्तियोगाने परम पुरुष भगवानाचीच उपासना करावी।
Verse 11
एतावानेव यजतामिह नि:श्रेयसोदय: । भगवत्यचलो भावो यद् भागवतसंगत: ॥ ११ ॥
येथे यजन करणाऱ्यांसाठी परम कल्याण इतकेच—भागवत (शुद्ध भक्त) संगतीने भगवानात अचल, स्वाभाविक प्रेमभाव उत्पन्न होणे।
Verse 12
ज्ञानं यदाप्रतिनिवृत्तगुणोर्मिचक्र - मात्मप्रसाद उत यत्र गुणेष्वसङ्ग: । कैवल्यसम्मतपथस्त्वथ भक्तियोग: को निर्वृतो हरिकथासु रतिं न कुर्यात् ॥ १२ ॥
हरिसंबंधी जे ज्ञान, ते गुणांच्या लाटा-चक्राला पूर्ण थांबवते. गुणांमध्ये आसक्ती नसल्याने ते आत्म्याला प्रसन्न करते आणि कैवल्यपथालाही मान्य आहे; मग हरिकथेत रती कोण करणार नाही?
Verse 13
शौनक उवाच इत्यभिव्याहृतं राजा निशम्य भरतर्षभ: । किमन्यत्पृष्टवान् भूयो वैयासकिमृषिं कविम् ॥ १३ ॥
शौनक म्हणाले—हे सर्व ऐकून भरतश्रेष्ठ राजा परीक्षित यांनी पुन्हा कवी-ऋषी, व्यासपुत्र श्री शुकदेव गोस्वामी यांना काय विचारले?
Verse 14
एतच्छुश्रूषतां विद्वन् सूत नोऽर्हसि भाषितुम् । कथा हरिकथोदर्का: सतां स्यु: सदसि ध्रुवम् ॥ १४ ॥
हे विद्वान सूत! आम्ही ऐकण्यास उत्सुक आहोत, म्हणून आपण हे पुढे सांगावे. कारण ज्यातून हरिकथेचा प्रसंग निघतो, ते विषय सत्संगाच्या सभेत निश्चयच बोलले पाहिजेत.
Verse 15
स वै भागवतो राजा पाण्डवेयो महारथ: । बालक्रीडनकै: क्रीडन् कृष्णक्रीडां य आददे ॥ १५ ॥
पांडववंशी महारथ राजा परीक्षित हे खरे भागवत होते. बालपणीही खेळण्यांशी खेळताना घरच्या देवतेच्या पूजेची नक्कल करून ते श्रीकृष्णाची आराधना करीत.
Verse 16
वैयासकिश्च भगवान् वासुदेवपरायण: । उरुगायगुणोदारा: सतां स्युर्हि समागमे ॥ १६ ॥
व्यासपुत्र श्री शुकदेव गोस्वामी हे पूर्ण ज्ञानी आणि वासुदेव-परायण महान भक्त होते. म्हणून सत्पुरुषांच्या संगतीत उरुगाय—महान कीर्तनीय श्रीकृष्ण—यांच्या गुणांचीच चर्चा नक्की होते.
Verse 17
आयुर्हरति वै पुंसामुद्यन्नस्तं च यन्नसौ । तस्यर्ते यत्क्षणो नीत उत्तमश्लोकवार्तया ॥ १७ ॥
उगवता व मावळता सूर्य सर्वांची आयुष्याची घट करतो; परंतु जो क्षणोक्षणी उत्तमश्लोक श्रीभगवानांच्या कथेत वेळ घालवतो, त्याचा काळ धन्य होतो।
Verse 18
तरव: किं न जीवन्ति भस्त्रा: किं न श्वसन्त्युत । न खादन्ति न मेहन्ति किं ग्रामे पशवोऽपरे ॥ १८ ॥
झाडे काय जगत नाहीत? लोहाराची भाता काय श्वास घेत नाही? आणि गावातील इतर पशू काय खात नाहीत व वीर्यत्याग करत नाहीत?
Verse 19
श्वविड्वराहोष्ट्रखरै: संस्तुत: पुरुष: पशु: । न यत्कर्णपथोपेतो जातु नाम गदाग्रज: ॥ १९ ॥
कुत्रे, डुक्कर, उंट व गाढवांसारखे लोक त्या पशुसमान पुरुषाची स्तुती करतात, ज्याच्या कानांपर्यंत कधीही गदाग्रज श्रीकृष्णाचे नाम-लीला पोहोचत नाहीत।
Verse 20
बिले बतोरुक्रमविक्रमान् ये न शृण्वत: कर्णपुटे नरस्य । जिह्वासती दार्दुरिकेव सूत न चोपगायत्युरुगायगाथा: ॥ २० ॥
जो उरुक्रम भगवानांचे पराक्रम व अद्भुत कर्म कानांनी ऐकत नाही आणि उरुगाय प्रभूच्या गाथा मोठ्याने गात नाही, त्याचे कान सर्पबिळांसारखे व जीभ बेडकासारखी मानावी।
Verse 21
भार: परं पट्टकिरीटजुष्ट - मप्युत्तमाङ्गं न नमेन्मुकुन्दम् । शावौ करौ नो कुरुते सपर्यां हरेर्लसत्काञ्चनकङ्कणौ वा ॥ २१ ॥
रेशमी पगडी-मुकुटाने सजलेले मस्तकही जर मुकुंदापुढे न वाकले तर ते केवळ ओझे; आणि झळाळत्या सुवर्ण कंकणांनी सजलेले हातही जर हरिची सेवा न करतील तर ते प्रेतहातांसारखे।
Verse 22
बर्हायिते ते नयने नराणां लिङ्गानि विष्णोर्न निरीक्षतो ये । पादौ नृणां तौ द्रुमजन्मभाजौ क्षेत्राणि नानुव्रजतो हरेर्यौ ॥ २२ ॥
जे नर विष्णूच्या रूप-नाम-गुणादी लक्षणांचे दर्शन करत नाहीत, त्यांचे डोळे मोरपिसावरील डोळ्यांसारखे आहेत; आणि जे हरिस्मरणाच्या तीर्थक्षेत्री जात नाहीत, त्यांचे पाय वृक्षाच्या बुंध्यासारखे मानले जातात।
Verse 23
जीवञ्छवो भागवताङ्घ्रिरेणुं न जातु मर्त्योऽभिलभेत यस्तु । श्रीविष्णुपद्या मनुजस्तुलस्या: श्वसञ्छवो यस्तु न वेद गन्धम् ॥ २३ ॥
ज्या मर्त्याला कधीही भागवत भक्तांच्या चरणधुळीचा स्पर्श मस्तकी लाभला नाही, तो जिवंत असूनही शव आहे; आणि ज्याने श्रीविष्णूच्या पदकमलांवरील तुळशीचा सुगंध जाणला नाही, तो श्वास घेत असूनही शवच आहे।
Verse 24
तदश्मसारं हृदयं बतेदं यद् गृह्यमाणैर्हरिनामधेयै: । न विक्रियेताथ यदा विकारो नेत्रे जलं गात्ररुहेषु हर्ष: ॥ २४ ॥
खरोखर ते हृदय लोखंडासारखे कठोर आहे, जे एकाग्रतेने हरिनाम घेत असतानाही बदलत नाही; भावोन्माद झाला तरी डोळ्यांत अश्रू येत नाहीत आणि अंगावर रोमांच उभे राहत नाहीत।
Verse 25
अथाभिधेह्यङ्ग मनोऽनुकूलं प्रभाषसे भागवतप्रधान: । यदाह वैयासकिरात्मविद्या- विशारदो नृपतिं साधु पृष्ट: ॥ २५ ॥
हे सूतगोस्वामी, आपण भागवतप्रधान आहात; आपली वाणी आमच्या मनास अनुरूप आहे. म्हणून कृपा करून तेच सांगा, जे आत्मविद्येत निपुण महाभक्त शुकदेव गोस्वामींनी योग्य प्रश्न विचारल्यावर महाराज परीक्षितांना सांगितले।
Frequently Asked Questions
The list illustrates the Vedic system of karma-kāṇḍa where specific desires are paired with specific cosmic administrators (devatās). The Bhāgavata uses this as a teaching device: it acknowledges the reality of desire-based religiosity while showing its limitations and redirecting the aspirant toward Viṣṇu-bhakti as the comprehensive and final goal.
The chapter states that a ‘broader intelligence’ worships the supreme whole regardless of being kāmī (full of desires), akāma (desireless), or mokṣa-kāma (seeking liberation). The principle is that Bhagavān is the root of all outcomes; devotion purifies desire, and through sādhu-saṅga it matures into steady attraction to Hari, which is presented as the highest perfection.
The text teaches that time (marked by sunrise and sunset) drains life for everyone except the person who uses time for hari-kathā—hearing and discussing the all-good Lord. The point is not a literal suspension of time, but that life’s purpose is fulfilled when time is invested in remembrance and devotion, making such living ‘truly alive’ in the Bhāgavata’s valuation.