Adhyaya 2

Verse 1

श्रीशुक उवाच एवं पुरा धारणयात्मयोनि- र्नष्टां स्मृतिं प्रत्यवरुध्य तुष्टात् । तथा ससर्जेदममोघद‍ृष्टि- र्यथाप्ययात् प्राग् व्यवसायबुद्धि: ॥ १ ॥

श्रीशुकदेव गोस्वामी म्हणाले—सृष्टी प्रकट होण्यापूर्वी, आत्मयोनी ब्रह्मदेवांनी विराट्-रूपाचे ध्यान करून प्रभूला तुष्ट केले आणि हरवलेली स्मृती परत मिळवली. मग अमोघदृष्टी ब्रह्मदेवांनी पूर्वीप्रमाणे दृढ निश्चयाने सृष्टी पुन्हा रचली.

Verse 2

शाब्दस्य हि ब्रह्मण एष पन्था यन्नामभिर्ध्यायति धीरपार्थै: । परिभ्रमंस्तत्र न विन्दतेऽर्थान् मायामये वासनया शयान: ॥ २ ॥

वैदिक शब्दब्रह्माचा हा मार्ग असा गुंतवणारा आहे की लोक निरर्थक नामांवर ध्यान करून स्वर्गादी गोष्टींकडे बुद्धी वळवतात. बद्ध जीव मायामय भोगांच्या वासनांत स्वप्नासारखे भटकतात; पण तिथे खरे सुख मिळत नाही.

Verse 3

अत: कविर्नामसु यावदर्थ: स्यादप्रमत्तो व्यवसायबुद्धि: । सिद्धेऽन्यथार्थे न यतेत तत्र परिश्रमं तत्र समीक्षमाण: ॥ ३ ॥

म्हणून ज्ञानी पुरुषाने नाम-रूपाच्या जगात जितकी गरज तितक्यापुरतेच प्रयत्न करावेत. तो सावध व स्थिरबुद्धी राहावा आणि नको त्या गोष्टींसाठी धावू नये; कारण तो पाहतो की असे उद्योग म्हणजे निव्वळ व्यर्थ परिश्रम.

Verse 4

सत्यां क्षितौ किं कशिपो: प्रयासै- र्बाहौ स्वसिद्धे ह्युपबर्हणै: किम् । सत्यञ्जलौ किं पुरुधान्नपात्र्या दिग्वल्कलादौ सति किं दुकूलै: ॥ ४ ॥

जेव्हा पृथ्वीच शय्या आहे, तेव्हा खाट‑पलंग कशाला? स्वतःचे बाहूच उशी होऊ शकतात, तर उशीचा काय उपयोग? तळहातच पात्र असताना अनेक भांड्यांची काय गरज? दिशा‑वस्त्र वा वृक्षवल्कल आच्छादन असताना वस्त्रांचे काय प्रयोजन?

Verse 5

चीराणि किं पथि न सन्ति दिशन्ति भिक्षां नैवाङ्‌घ्रिपा: परभृत: सरितोऽप्यशुष्यन् । रुद्धा गुहा: किमजितोऽवति नोपसन्नान् कस्माद् भजन्ति कवयो धनदुर्मदान्धान् ॥ ५ ॥

रस्त्यावर फाटकी चीरं नाहीत काय? परोपकारासाठी उभे असलेले वृक्ष आता भिक्षा देत नाहीत काय? नद्या कोरड्या पडल्या आहेत काय की तहानेल्यांना पाणी देणार नाहीत? पर्वतगुहा बंद झाल्या आहेत काय? आणि सर्वात वर—अजित भगवान शरणागतांचे रक्षण करत नाहीत काय? मग कवि‑मुनी कष्टार्जित धनाच्या मदाने आंधळ्यांची खुशामत का करतात?

Verse 6

एवं स्वचित्ते स्वत एव सिद्ध आत्मा प्रियोऽर्थो भगवाननन्त: । तं निर्वृतो नियतार्थो भजेत संसारहेतूपरमश्च यत्र ॥ ६ ॥

अशा प्रकारे स्थिरचित्त होऊन मनुष्याने आपल्या हृदयात स्थित परमात्म्याची सेवा‑भक्ती करावी. तोच सर्वशक्तिमान अनंत भगवान जीवनाचा परम हेतू आहे; त्याचे भजन केल्याने संसारबंधनाचे कारण निवृत्त होते.

Verse 7

कस्तां त्वनाद‍ृत्य परानुचिन्ता- मृते पशूनसतीं नाम कुर्यात् । पश्यञ्जनं पतितं वैतरण्यां स्वकर्मजान् परितापाञ्जुषाणम् ॥ ७ ॥

अशी परमानुचिंतनाची उपेक्षा करून कोण—स्थूल भौतिकवादी सोडून—असत्य, क्षणभंगुर नामरूपांत रमेल? तो लोकांना वैतरणीसारख्या दुःखनदीत पडलेले, स्वकर्मजन्य ताप सहन करताना पाहतो.

Verse 8

केचित् स्वदेहान्तर्हृदयावकाशे प्रादेशमात्रं पुरुषं वसन्तम् । चतुर्भुजं कञ्जरथाङ्गशङ्ख- गदाधरं धारणया स्मरन्ति ॥ ८ ॥

काही जण ध्यानधारणेने आपल्या देहातील हृदयप्रदेशात वसणाऱ्या, प्रादेश‑मात्र पुरुषोत्तमाचे स्मरण करतात—तो चतुर्भुज असून कमळ, चक्र, शंख आणि गदा धारण करतो.

Verse 9

प्रसन्नवक्त्रं नलिनायतेक्षणं कदम्बकिञ्जल्कपिशङ्गवाससम् । लसन्महारत्नहिरण्मयाङ्गदं स्फुरन्महारत्नकिरीटकुण्डलम् ॥ ९ ॥

त्यांचे मुख प्रसन्नतेने उजळते, नेत्र कमलदलांसारखे विशाल आहेत. कदंब-केसरासारखा पितांबर परिधान करून ते रत्नजडित सुवर्णालंकारांनी विभूषित आहेत; रत्नमय मुकुट व कुंडले तेजस्वी दिसतात.

Verse 10

उन्निद्रहृत्पङ्कजकर्णिकालये योगेश्वरास्थापितपादपल्लवम् । श्रीलक्षणं कौस्तुभरत्नकन्धर- मम्‍लानलक्ष्म्या वनमालयाचितम् ॥ १० ॥

योगेश्वरांच्या उमललेल्या हृदय-कमळाच्या कर्णिकेवर त्यांचे चरणकमल स्थापित आहेत. वक्षस्थळी श्रीवत्स-चिन्ह व कौस्तुभमणी शोभते, खांद्यांवर रत्ने झळकतात, आणि त्यांचे दिव्य अंग ताज्या फुलांच्या वनमाळेने अलंकृत आहे.

Verse 11

विभूषितं मेखलयाङ्गुलीयकै- र्महाधनैर्नूपुरकङ्कणादिभि: । स्निग्धामलाकुञ्चितनीलकुन्तलै- र्विरोचमानाननहासपेशलम् ॥ ११ ॥

कटिवर मेखला, बोटांत मौल्यवान रत्नजडित अंगठ्या, नूपुर, कंकण इत्यादी अलंकारांनी ते विभूषित आहेत. तेलकट स्निग्ध, निर्मळ, निळसर छटेचे वळणदार केश आणि त्यांचे हसरे मनोहर मुख अत्यंत रम्य आहे.

Verse 12

अदीनलीलाहसितेक्षणोल्लसद्- भ्रूभङ्गसंसूचितभूर्यनुग्रहम् । ईक्षेत चिन्तामयमेनमीश्वरं यावन्मनो धारणयावतिष्ठते ॥ १२ ॥

त्यांच्या उदार लीलांचा भाव, हसऱ्या नजरेची दीप्ती आणि भुवयांची भंगिमा—हे सर्व त्यांच्या अपार कृपेचे संकेत आहेत. म्हणून मन जितका काळ ध्यानात स्थिर राहू शकेल, तितका काळ या चिंतनातीत ईश्वरस्वरूपाचे ध्यान करावे.

Verse 13

एकैकशोऽङ्गानि धियानुभावयेत् पादादि यावद्धसितं गदाभृत: । जितं जितं स्थानमपोह्य धारयेत् परं परं शुद्ध्यति धीर्यथा यथा ॥ १३ ॥

ध्यानात गदाधर प्रभूचे अवयव एकेक करून भावावेत—प्रथम चरणकमलापासून आरंभ करून त्यांच्या हसऱ्या मुखापर्यंत. ज्या ज्या स्थानी मन जिंकून स्थिर होते, तेथून पुढील अवयवाकडे नेऊन धारणा करावी; अशा रीतीने क्रमशः बुद्धी अधिकाधिक शुद्ध होते.

Verse 14

यावन्न जायेत परावरेऽस्मिन् विश्वेश्वरे द्रष्टरि भक्तियोग: । तावत् स्थवीय: पुरुषस्य रूपं क्रियावसाने प्रयत: स्मरेत ॥ १४ ॥

जोपर्यंत पर-अपर जगताचा द्रष्टा विश्वेश्वर भगवंतामध्ये भक्तियोग उत्पन्न होत नाही, तोपर्यंत नियत कर्मांच्या शेवटी प्रयत्नपूर्वक भगवंताच्या विराट् रूपाचे स्मरण करावे।

Verse 15

स्थिरं सुखं चासनमास्थितो यति- र्यदा जिहासुरिममङ्ग लोकम् । काले च देशे च मनो न सज्जयेत् प्राणान् नियच्छेन्मनसा जितासु: ॥ १५ ॥

हे राजन्, योगी जेव्हा हा मनुष्यलोक सोडू इच्छितो, तेव्हा काळ-देश यांत मन गुंतवू नये; स्थिर व सुखद आसनावर बसून, प्राणांचे नियमन करून मनाने इंद्रिये जिंकावीत।

Verse 16

मन: स्वबुद्ध्यामलया नियम्य क्षेत्रज्ञ एतां निनयेत् तमात्मनि । आत्मानमात्मन्यवरुध्य धीरो लब्धोपशान्तिर्विरमेत कृत्यात् ॥ १६ ॥

त्यानंतर योगी निर्मळ बुद्धीने मनाला जीवात्म्यात (क्षेत्रज्ञात) लीन करील आणि जीवात्म्याला परमात्म्यात विलीन करील. अशा रीतीने धीर पुरुष लब्धोपशान्ति प्राप्त करून इतर सर्व कर्मांपासून विरत होतो।

Verse 17

न यत्र कालोऽनिमिषां पर: प्रभु: कुतो नु देवा जगतां य ईशिरे । न यत्र सत्त्वं न रजस्तमश्च न वै विकारो न महान् प्रधानम् ॥ १७ ॥

लब्धोपशान्तीच्या त्या पारलौकिक अवस्थेत, निमिषरहित देवांनाही वश करणाऱ्या विनाशकारी काळाचे प्रभुत्व नसते. तेथे न सत्त्व, न रज, न तम, न अहंकार, न महत्तत्त्व, न प्रधान प्रकृती असते।

Verse 18

परं पदं वैष्णवमामनन्ति तद् यन्नेति नेतीत्यतदुत्सिसृक्षव: । विसृज्य दौरात्म्यमनन्यसौहृदा हृदोपगुह्यार्हपदं पदे पदे ॥ १८ ॥

ज्ञानीजन त्या परम वैष्णव पदाचे वर्णन करतात, जिथे ‘नेति नेति’ म्हणत ईश्वरविरुद्ध सर्व काही टाळले जाते. म्हणून शुद्ध भक्त दुष्टता सोडून, भगवंताशी अनन्य स्नेह ठेवून, त्यांच्या चरणांना हृदयात धारण करून क्षणोक्षणी पदे-पदे पूजा करतो।

Verse 19

इत्थं मुनिस्तूपरमेद् व्यवस्थितो विज्ञानद‍ृग्वीर्यसुरन्धिताशय: । स्वपार्ष्णिनापीड्य गुदं ततोऽनिलं स्थानेषु षट्‍सून्नमयेज्जितक्लम: ॥ १९ ॥

अशा रीतीने मुनि विज्ञानदृष्टीच्या बळाने परम तत्त्वात स्थिर होऊन भौतिक वासना शांत करतो. मग टाचेने गुदद्वार दाबून प्राणवायूला सहा मुख्य स्थानांत क्रमशः उचलतो, श्रम जिंकून।

Verse 20

नाभ्यां स्थितं हृद्यधिरोप्य तस्मा- दुदानगत्योरसि तं नयेन्मुनि: । ततोऽनुसन्धाय धिया मनस्वी स्वतालुमूलं शनकैर्नयेत् ॥ २० ॥

ध्यानशील भक्त-योगी नाभीत स्थित प्राण हळूहळू हृदयात उचलतो, तेथून उदानगतीने वक्षस्थळी नेतो, आणि मग बुद्धीने योग्य स्थान शोधत तालुमूळापर्यंत शनैः नेतो।

Verse 21

तस्माद् भ्रुवोरन्तरमुन्नयेत निरुद्धसप्तायतनोऽनपेक्ष: । स्थित्वा मुहूर्तार्धमकुण्ठद‍ृष्टि- र्निर्भिद्य मूर्धन् विसृजेत्परं गत: ॥ २१ ॥

त्यानंतर भक्ती-योगी प्राणाला भुवयांच्या मधोमध उचलतो. प्राणाचे सातही द्वार रोखून, निरपेक्ष होऊन, अर्धा मुहूर्त अचल दृष्टीने स्थिर राहतो; मग मस्तक-रंध्र भेदून परम गतीस जाऊन देहबंधन सोडतो।

Verse 22

यदि प्रयास्यन् नृप पारमेष्ठ्यं वैहायसानामुत यद् विहारम् । अष्टाधिपत्यं गुणसन्निवाये सहैव गच्छेन्मनसेन्द्रियैश्च ॥ २२ ॥

परंतु, हे राजन्, जर योगी ब्रह्मलोकासारखे पारमेष्ठ्य पद, वैहायसांसह आकाश-विहार, अष्टसिद्धींचे ऐश्वर्य, किंवा असंख्य लोकांतील भोग्य स्थितीची इच्छा धरतो, तर त्याला गुणांनी घडलेले मन व इंद्रिये सोबत घेऊनच जावे लागते।

Verse 23

योगेश्वराणां गतिमाहुरन्त- र्बहिस्त्रिलोक्या: पवनान्तरात्मनाम् । न कर्मभिस्तां गतिमाप्नुवन्ति विद्यातपोयोगसमाधिभाजाम् ॥ २३ ॥

योगेश्वरांची गती—जी प्राणरूप अंतरात्म्याच्या साहाय्याने त्रिलोकीच्या आत-बाहेर निर्बंध फिरते—असीम सांगितली आहे. विद्या, तप, योग व समाधी (आणि भक्तिबळ) यांनी ते ती गती प्राप्त करतात; कर्मासक्त भोगी ती कधीच मिळवू शकत नाहीत।

Verse 24

वैश्वानरं याति विहायसा गत: सुषुम्णया ब्रह्मपथेन शोचिषा । विधूतकल्कोऽथ हरेरुदस्तात् प्रयाति चक्रं नृप शैशुमारम् ॥ २४ ॥

हे राजन्, योगी जेव्हा तेजस्वी सुषुम्णेच्या ब्रह्मपथाने क्षीरसागर ओलांडून ब्रह्मलोकाकडे जातो, तेव्हा तो प्रथम अग्निदेवाच्या वैश्यवानर लोकात जाऊन सर्व कल्मषांपासून शुद्ध होतो; नंतर भगवान् हरि यांच्या सान्निध्यासाठी शैशुमार-चक्रापर्यंत अधिक उर्ध्वगती करतो।

Verse 25

तद् विश्वनाभिं त्वतिवर्त्य विष्णो- रणीयसा विरजेनात्मनैक: । नमस्कृतं ब्रह्मविदामुपैति कल्पायुषो यद् विबुधा रमन्ते ॥ २५ ॥

हे शैशुमार-चक्र संपूर्ण विश्वाच्या परिभ्रमणाचा धुरा आहे आणि त्याला गर्भोदकशायी विष्णूची नाभी असे म्हणतात. केवळ योगीच हे चक्र ओलांडून निर्मळ आत्म्याने त्या पूज्य महर्लोकाला पोहोचतो, जिथे भृगु आदि शुद्ध ऋषी कल्पपर्यंत दीर्घ आयुष्याचा आनंद घेतात आणि ज्याला ब्रह्मविद् जन नमस्कार करतात।

Verse 26

अथो अनन्तस्य मुखानलेन दन्दह्यमानं स निरीक्ष्य विश्वम् । निर्याति सिद्धेश्वरयुष्टधिष्ण्यं यद् द्वैपरार्ध्यं तदु पारमेष्ठ्यम् ॥ २६ ॥

नंतर अनंताच्या मुखातून निघालेल्या अग्नीने संपूर्ण विश्व जळून भस्म होताना पाहून योगी सिद्धेश्वरांनी वापरलेल्या दिव्य विमानमार्गाने निघून पारमेष्ठ्य सत्यलोकाकडे प्रस्थान करतो. सत्यलोकातील आयुष्य द्वैपरार्ध, म्हणजे ब्रह्माच्या आयुष्याइतके, मानले जाते।

Verse 27

न यत्र शोको न जरा न मृत्यु- र्नार्तिर्न चोद्वेग ऋते कुतश्चित् । यच्चित्ततोऽद: कृपयानिदंविदां दुरन्तदु:खप्रभवानुदर्शनात् ॥ २७ ॥

सत्यलोकात शोक नाही, जरा नाही, मृत्यू नाही; कोणतेही दुःख नाही, म्हणून चिंता नाही. फक्त कधी कधी चित्तात करुणेमुळे त्या लोकांविषयी दया उत्पन्न होते, जे भक्तिसेवेची पद्धत न जाणता भौतिक जगातील दुर्धर दुःखांना बळी पडतात।

Verse 28

ततो विशेषं प्रतिपद्य निर्भय- स्तेनात्मनापोऽनलमूर्तिरत्वरन् । ज्योतिर्मयो वायुमुपेत्य काले वाय्वात्मना खं बृहदात्मलिङ्गम् ॥ २८ ॥

सत्यलोकाला पोहोचल्यावर भक्त सूक्ष्म देहाने निर्भय होऊन स्थूल देहासारखे एक विशेष आत्मलिंग धारण करतो. मग तो क्रमाने पृथ्वी-तत्त्वातून जल-तत्त्व, जलातून अग्नि, अग्नीतून ज्योति, आणि ज्योतीतून वायु अशी अवस्था प्राप्त करत, शेवटी वायु-स्वरूपाने विशाल आकाश-तत्त्वापर्यंत पोहोचतो।

Verse 29

घ्राणेन गन्धं रसनेन वै रसं रूपं च द‍ृष्टय‍ा श्वसनं त्वचैव । श्रोत्रेण चोपेत्य नभोगुणत्वं प्राणेन चाकूतिमुपैति योगी ॥ २९ ॥

योगी घ्राणाने गंध, जिभेने रस, डोळ्यांनी रूप, त्वचेने स्पर्श आणि कानांनी आकाश-गुणरूप ध्वनी जाणून; प्राणाने संकल्पशक्तीपर्यंत पोहोचून इंद्रियविषयांपलीकडे जातो.

Verse 30

स भूतसूक्ष्मेन्द्रियसंनिकर्षं मनोमयं देवमयं विकार्यम् । संसाद्य गत्या सह तेन याति विज्ञानतत्त्वं गुणसंनिरोधम् ॥ ३० ॥

तो साधक स्थूल भूत व सूक्ष्म इंद्रियांच्या संनिकर्षातून निर्माण झालेला मनोमय, देवमय विकार प्राप्त करून; त्याच्यासह गतीने पुढे जाऊन गुण-निरोध असलेल्या विज्ञान-तत्त्वाला पोहोचतो.

Verse 31

तेनात्मनात्मानमुपैति शान्त- मानन्दमानन्दमयोऽवसाने । एतां गतिं भागवतीं गतो य: स वै पुनर्नेह विषज्जतेऽङ्ग ॥ ३१ ॥

त्याच्याद्वारे आत्मा आपल्या शांत स्वरूपात, शेवटी आनंदमय परम आनंदाला प्राप्त होते. हे प्रिय, जो ही भागवती गती प्राप्त करतो तो पुन्हा या जगात आसक्त होत नाही.

Verse 32

एते सृती ते नृप वेदगीते त्वयाभिपृष्टे च सनातने च । ये वै पुरा ब्रह्मण आह तुष्ट आराधितो भगवान् वासुदेव: ॥ ३२ ॥

हे नृप! हे मार्ग वेदांत गाईले आहेत आणि तुझ्या प्रश्नास उत्तर म्हणून सांगितलेले हे सनातन सत्य आहे. पूर्वी योग्य आराधनेने संतुष्ट झालेल्या भगवान वासुदेवांनी हे स्वतः ब्रह्म्याला सांगितले होते.

Verse 33

न ह्यतोऽन्य: शिव: पन्था विशत: संसृताविह । वासुदेवे भगवति भक्तियोगो यतो भवेत् ॥ ३३ ॥

या संसारचक्रात भटकणाऱ्यांसाठी याहून अधिक कल्याणकारी मार्ग नाही—भगवान वासुदेवांमध्ये भक्तियोग उत्पन्न होणे हेच श्रेष्ठ साधन आहे.

Verse 34

भगवान् ब्रह्म कार्त्स्‍न्येन त्रिरन्वीक्ष्य मनीषया । तदध्यवस्यत् कूटस्थो रतिरात्मन् यतो भवेत् ॥ ३४ ॥

भगवान ब्रह्म्याने अत्यंत एकाग्रतेने वेदांचे तीनदा परिशीलन केले आणि सूक्ष्म परीक्षण करून ठरविले की परम पुरुष श्रीकृष्णावरील प्रेमभक्ती हीच धर्माची परम सिद्धी आहे।

Verse 35

भगवान् सर्वभूतेषु लक्षित: स्वात्मना हरि: । द‍ृश्यैर्बुद्ध्यादिभिर्द्रष्टा लक्षणैरनुमापकै: ॥ ३५ ॥

भगवान हरि श्रीकृष्ण प्रत्येक जीवामध्ये जीवात्म्यासह स्थित आहेत. पाहणे व बुद्धी इत्यादी सूचक लक्षणांच्या साहाय्याने ते जाणवतात व अनुमानानेही ओळखले जातात।

Verse 36

तस्मात् सर्वात्मना राजन् हरि: सर्वत्र सर्वदा । श्रोतव्य: कीर्तितव्यश्च स्मर्तव्यो भगवान्नृणाम् ॥ ३६ ॥

म्हणून, हे राजन्, मनुष्यांनी सर्वदा सर्वत्र पूर्ण मनाने भगवान हरि यांचे श्रवण, कीर्तन आणि स्मरण करणे अत्यावश्यक आहे।

Verse 37

पिबन्ति ये भगवत आत्मन: सतां कथामृतं श्रवणपुटेषु सम्भृतम् । पुनन्ति ते विषयविदूषिताशयं व्रजन्ति तच्चरणसरोरुहान्तिकम् ॥ ३७ ॥

जे सत्पुरुषांच्या प्रिय भगवंताच्या अमृतमय कथेला कानांनी पितात, ते विषयभोगाने दूषित झालेला अंतःकरणातील आशय शुद्ध करतात आणि शेवटी त्यांच्या चरणकमळांच्या सान्निध्यात, परमधामात, पोहोचतात।