Adhyaya 6
Parīkṣit’s Final Absorption, Takṣaka’s Bite, Janamejaya’s Snake Sacrifice, and the Vedic Sound-Lineage
शुकदेव गोस्वामींचे संपूर्ण कथन ऐकल्यावर महाराज परीक्षित अंतिम कृतज्ञता व्यक्त करतात. हरिनाम-स्मरणात तल्लीन असल्याने तक्षकाचा भय नाही व पुनःपुन्हा मृत्यूही भयावह नाही असे सांगून, वाणी व इंद्रिये भगवान अधोक्षजामध्ये लीन करण्याची परवानगी मागतात. शुकदेव अनुमती देऊन निघून जातात. परीक्षित गंगातटी उत्तराभिमुख होऊन योगस्थैर्यात बसतात, परम सत्यात मन स्थिर करून प्राण स्तब्ध करतात. कश्यपाला द्रव्य देऊन परतविल्यानंतर तक्षक छद्मवेषात येऊन दंश करतो; राजदेह भस्म होतो आणि देवगण शोक व स्तुती करतात. पुढे जनमेजयाचा क्रोध, सर्पसत्र, तक्षकाचे इंद्राकडे पलायन आणि बृहस्पतींचा कर्मसिद्धांत—प्राणी आपल्या कर्मानेच जन्म-मृत्यू भोगतो—यामुळे जनमेजय यज्ञ थांबवतो. नंतर अध्याय शब्ध-ब्रह्म तत्त्वाकडे वळतो: सूक्ष्म दिव्य नाद, ओंकाराची उत्पत्ती, अ-उ-म् त्रिरूप, ब्रह्म्याने वेदांची निर्मिती, व्यासांचे चतुर्विभाजन, शाखा-परंपरा आणि याज्ञवल्क्याला सूर्यापासून नवे यजुर्मंत्र मिळणे—कलियुगातील वेदसंरक्षणाची भूमिका स्पष्ट होते.
Shlokas
Verse 1
सूत उवाच एतन्निशम्य मुनिनाभिहितं परीक्षिद् व्यासात्मजेन निखिलात्मदृशा समेन । तत्पादमूलमुपसृत्य नतेन मूर्ध्ना बद्धाञ्जलिस्तमिदमाह स विष्णुरात: ॥ १ ॥
सूत म्हणाले: व्यासपुत्र, समदर्शी आत्मज्ञ शुकदेव मुनींनी सांगितलेले सर्व ऐकून परीक्षित त्यांच्या चरणमूळाशी गेला. मस्तक नतमस्तक करून चरणांवर प्रणाम केला आणि हात जोडून, विष्णुरक्षित राजाने असे निवेदन केले.
Verse 2
राजोवाच सिद्धोऽस्म्यनुगृहीतोऽस्मि भवता करुणात्मना । श्रावितो यच्च मे साक्षादनादिनिधनो हरि: ॥ २ ॥
राजा म्हणाला: करुणामय महात्मन्! तुमच्या कृपेने मी कृतार्थ झालो. तुम्ही मला साक्षात् अनादि-अनंत श्रीहरिची ही कथा ऐकवली.
Verse 3
नात्यद्भुतमहं मन्ये महतामच्युतात्मनाम् । अज्ञेषु तापतप्तेषु भूतेषु यदनुग्रह: ॥ ३ ॥
मला यात काहीच आश्चर्य वाटत नाही की तुमच्यासारखे महापुरुष, ज्यांचे मन अच्युत भगवंतात लीन असते, आम्हा अज्ञानी व संसारतापाने होरपळलेल्या जीवांवर कृपा करता।
Verse 4
पुराणसंहितामेतामश्रौष्म भवतो वयम् । यस्यां खलूत्तम:श्लोको भगवाननुवर्ण्यते ॥ ४ ॥
प्रभो, आम्ही तुमच्याकडून ही श्रीमद्भागवत पुराणसंहिता ऐकली; ती सर्व पुराणांचा सार असून त्यात उत्तमःश्लोक भगवान् यांचे यथार्थ वर्णन आहे।
Verse 5
भगवंस्तक्षकादिभ्यो मृत्युभ्यो न बिभेम्यहम् । प्रविष्टो ब्रह्म निर्वाणमभयं दर्शितं त्वया ॥ ५ ॥
हे भगवन्, तक्षकादि किंवा कोणत्याही मृत्यूला, तसेच पुनःपुन्हा होणाऱ्या मृत्यूला मी आता भित नाही; कारण तुम्ही दाखविलेल्या निर्भय ब्रह्मनिर्वाणात मी प्रविष्ट झालो आहे।
Verse 6
अनुजानीहि मां ब्रह्मन् वाचं यच्छाम्यधोक्षजे । मुक्तकामाशयं चेत: प्रवेश्य विसृजाम्यसून् ॥ ६ ॥
हे ब्राह्मण, मला आज्ञा द्या—मी माझी वाणी व इंद्रियांचे सर्व कार्य अधोक्षज भगवानांना अर्पण करतो। कामनारहित मन त्यांच्यात लीन करून मी प्राण सोडतो।
Verse 7
अज्ञानं च निरस्तं मे ज्ञानविज्ञाननिष्ठया । भवता दर्शितं क्षेमं परं भगवत: पदम् ॥ ७ ॥
तुम्ही मला परम कल्याणकारी असे भगवानांचे परम पद दाखविले आहे। आता मी ज्ञान व आत्मसाक्षात्कारात स्थिर झालो असून माझे अज्ञान नष्ट झाले आहे।
Verse 8
सूत उवाच इत्युक्तस्तमनुज्ञाप्य भगवान् बादरायणि: । जगाम भिक्षुभि: साकं नरदेवेन पूजित: ॥ ८ ॥
सूत म्हणाले—असे विनविल्यावर भगवान् बादरायणि (शुकदेव) यांनी राजा परीक्षिताला अनुमती दिली. मग राजा व उपस्थित ऋषींनी पूजिल्यावर ते भिक्षूं सहित तेथून निघून गेले।
Verse 9
परीक्षिदपि राजर्षिरात्मन्यात्मानमात्मना । समाधाय परं दध्यावस्पन्दासुर्यथा तरु: ॥ ९ ॥ प्राक्कूले बर्हिष्यासीनो गङ्गाकूल उदङ्मुख: । ब्रह्मभूतो महायोगी नि:सङ्गश्छिन्नसंशय: ॥ १० ॥
मग राजर्षी परीक्षितांनी शुद्ध बुद्धीने मन आत्म्यात स्थिर करून परम सत्याचे ध्यान केले; प्राणवायूची गती थांबली आणि ते वृक्षासारखे निश्चल झाले।
Verse 10
परीक्षिदपि राजर्षिरात्मन्यात्मानमात्मना । समाधाय परं दध्यावस्पन्दासुर्यथा तरु: ॥ ९ ॥ प्राक्कूले बर्हिष्यासीनो गङ्गाकूल उदङ्मुख: । ब्रह्मभूतो महायोगी नि:सङ्गश्छिन्नसंशय: ॥ १० ॥
महाराज परीक्षित गंगातटी पूर्वाभिमुख कुशासनावर बसले व उत्तराभिमुख झाले; योगसिद्धीने ब्रह्मभाव प्राप्त करून ते आसक्तिरहित व संशयरहित महायोगी झाले।
Verse 11
तक्षक: प्रहितो विप्रा: क्रुद्धेन द्विजसूनुना । हन्तुकामो नृपं गच्छन् ददर्श पथि कश्यपम् ॥ ११ ॥
हे विप्रांनो, क्रुद्ध ब्राह्मणपुत्राने पाठवलेला तक्षक नागराज राजाला मारण्यासाठी जात असता मार्गात कश्यप मुनींना पाहू लागला।
Verse 12
तं तर्पयित्वा द्रविणैर्निवर्त्य विषहारिणम् । द्विजरूपप्रतिच्छन्न: कामरूपोऽदशन्नृपम् ॥ १२ ॥
तक्षकाने धन-भेटींनी विषहर कश्यपांना तृप्त करून परत पाठवले; मग इच्छेनुसार रूप घेणारा तो ब्राह्मणवेषात राजाकडे जाऊन त्याला दंश केला।
Verse 13
ब्रह्मभूतस्य राजर्षेर्देहोऽहिगरलाग्निना । बभूव भस्मसात् सद्य: पश्यतां सर्वदेहिनाम् ॥ १३ ॥
ब्रह्मभावात स्थित त्या राजर्षीचे शरीर सर्पविषाच्या अग्नीने सर्व जीव पाहत असतानाच तत्क्षणी भस्म झाले।
Verse 14
हाहाकारो महानासीद् भुवि खे दिक्षु सर्वत: । विस्मिता ह्यभवन् सर्वे देवासुरनरादय: ॥ १४ ॥
पृथ्वी, आकाश व सर्व दिशांत महान हाहाकार झाला; देव, असुर, मनुष्य इत्यादी सर्वजण विस्मित झाले।
Verse 15
देवदुन्दुभयो नेदुर्गन्धर्वाप्सरसो जगु: । ववृषु: पुष्पवर्षाणि विबुधा: साधुवादिन: ॥ १५ ॥
देवलोकांत देवदुंदुभी निनादल्या, गंधर्व-अप्सरा गाऊ लागल्या; साधुवादी देवांनी पुष्पवृष्टी केली।
Verse 16
जन्मेजय: स्वपितरं श्रुत्वा तक्षकभक्षितम् । यथा जुहाव सङ्क्रुद्धो नागान् सत्रे सह द्विजै: ॥ १६ ॥
तक्षकाने पित्याला भक्षिले असे ऐकून जन्मेजय अत्यंत क्रुद्ध झाला आणि द्विजांसह सर्पसत्र यज्ञात सर्व नागांची आहुती देऊ लागला।
Verse 17
सर्पसत्रे समिद्धाग्नौ दह्यमानान् महोरगान् । दृष्ट्वेन्द्रं भयसंविग्नस्तक्षक: शरणं ययौ ॥ १७ ॥
सर्पसत्राच्या प्रज्वलित अग्नीत महोरग जळताना पाहून तक्षक भयभीत होऊन इंद्राच्या शरणी गेला।
Verse 18
अपश्यंस्तक्षकं तत्र राजा पारीक्षितो द्विजान् । उवाच तक्षक: कस्मान्न दह्येतोरगाधम: ॥ १८ ॥
राजा जन्मेजयाला तिथे तक्षक दिसला नाही, तेव्हा तो द्विजांना म्हणाला— ‘सर्पांतील अधम तक्षक या अग्नीत का जळत नाही?’
Verse 19
तं गोपायति राजेन्द्र शक्र: शरणमागतम् । तेन संस्तम्भित: सर्पस्तस्मान्नाग्नौ पतत्यसौ ॥ १९ ॥
ब्राह्मण म्हणाले—हे राजेंद्र! शरण आलेल्या तक्षक नागाचे रक्षण शक्र इंद्र करीत आहे; त्याने अडविल्यामुळे तो सर्प अग्नीत पडत नाही।
Verse 20
पारीक्षित इति श्रुत्वा प्राहर्त्विज उदारधी: । सहेन्द्रस्तक्षको विप्रा नाग्नौ किमिति पात्यते ॥ २० ॥
हे ऐकून उदारबुद्धी जनमेजय (पारीक्षित) ऋत्विजांना म्हणाला—हे विप्रहो! मग इंद्रासह तक्षकाला अग्नीत का पाडू नये?
Verse 21
तच्छ्रुत्वाजुहुवुर्विप्रा: सहेन्द्रं तक्षकं मखे । तक्षकाशु पतस्वेह सहेन्द्रेण मरुत्वता ॥ २१ ॥
हे ऐकून विप्रांनी यज्ञात इंद्रासह तक्षकाची आहुती देण्यासाठी मंत्रोच्चार केला—“हे तक्षक! इंद्र व त्याच्या मरुत्-गणासह त्वरित या अग्नीत पड।”
Verse 22
इति ब्रह्मोदिताक्षेपै: स्थानादिन्द्र: प्रचालित: । बभूव सम्भ्रान्तमति: सविमान: सतक्षक: ॥ २२ ॥
ब्राह्मणांनी ब्रह्मोच्चाराने उच्चारलेल्या कटू आक्षेपांमुळे इंद्र आपल्या स्थानावरून ढळला; विमानासह व तक्षकासह तो अत्यंत व्याकुळ झाला।
Verse 23
तं पतन्तं विमानेन सहतक्षकमम्बरात् । विलोक्याङ्गिरस: प्राह राजानं तं बृहस्पति: ॥ २३ ॥
आकाशातून विमानासह व तक्षकासह इंद्र पडताना पाहून, अङ्गिरस-मुनींचा पुत्र बृहस्पती राजा जनमेजयाकडे जाऊन असे म्हणाला।
Verse 24
नैष त्वया मनुष्येन्द्र वधमर्हति सर्पराट् । अनेन पीतममृतमथ वा अजरामर: ॥ २४ ॥
हे मनुष्येंद्र राजन्! हा नागराज तुझ्या हातून वधास पात्र नाही; कारण त्याने देवांचे अमृत प्राशन केले आहे, म्हणून तो सामान्य जरा-मरणाच्या धर्मास अधीन नाही।
Verse 25
जीवितं मरणं जन्तोर्गति: स्वेनैव कर्मणा । राजंस्ततोऽन्यो नास्त्यस्य प्रदाता सुखदु:खयो: ॥ २५ ॥
जीवाचे जीवन, मरण आणि परलोकगती ही सर्व त्याच्या स्वतःच्या कर्मानेच ठरते; हे राजन्, म्हणून त्याच्या सुख-दुःखाचा दाता खरे तर दुसरा कोणी नाही।
Verse 26
सर्पचौराग्निविद्युद्भ्य: क्षुत्तृड्व्याध्यादिभिर्नृप । पञ्चत्वमृच्छते जन्तुर्भुङ्क्त आरब्धकर्म तत् ॥ २६ ॥
हे नृप! सर्प, चोर, अग्नी, विद्युत्, भूक, तहान, रोग इत्यादींमुळे जेव्हा जीव मृत्युमुखी पडतो, तेव्हा तो आपल्या पूर्व आरब्ध कर्माचेच फळ भोगत असतो।
Verse 27
तस्मात् सत्रमिदं राजन् संस्थीयेताभिचारिकम् । सर्पा अनागसो दग्धा जनैर्दिष्टं हि भुज्यते ॥ २७ ॥
म्हणून, हे राजन्, परांना हानी करण्याच्या हेतूने आरंभ केलेले हे सत्रयाग थांबवा. अनेक निरपराध सर्प आधीच जळून मेले आहेत; खरेच जन आपापल्या दिष्ट कर्मफलाचा भोग घेतात।
Verse 28
सूत उवाच इत्युक्त: स तथेत्याह महर्षेर्मानयन् वच: । सर्पसत्रादुपरत: पूजयामास वाक्पतिम् ॥ २८ ॥
सूत म्हणाले—असे सांगितल्यावर महाराज जनमेजय ‘तथास्तु’ असे म्हणाले. महर्षींच्या वचनाचा मान ठेवून त्यांनी सर्पसत्र थांबवले आणि वाक्पती बृहस्पतींचे पूजन केले।
Verse 29
सैषा विष्णोर्महामायाबाध्ययालक्षणा यया । मुह्यन्त्यस्यैवात्मभूता भूतेषु गुणवृत्तिभि: ॥ २९ ॥
हीच विष्णूची महामाया—अजेय व दुर्विज्ञेय. प्रभूचे अंश असलेले जीवही तिच्या प्रभावाने गुणवृत्तींत देहादि अभिमान धरून मोहित होतात.
Verse 30
न यत्र दम्भीत्यभया विराजिता मायात्मवादेऽसकृदात्मवादिभि: । न यद्विवादो विविधस्तदाश्रयो मनश्च सङ्कल्पविकल्पवृत्ति यत् ॥ ३० ॥ न यत्र सृज्यं सृजतोभयो: परं श्रेयश्च जीवस्त्रिभिरन्वितस्त्वहम् । तदेतदुत्सादितबाध्यबाधकं निषिध्य चोर्मीन् विरमेत तन्मुनि: ॥ ३१ ॥
एक परम तत्त्व आहे, जिथे माया निर्भयपणे ‘हा दंभी आहे, मी याला वश करीन’ असे मानून राज्य करू शकत नाही. तिथे मायिक वाद-विवादांचे अनेक मतप्रवाह नाहीत; उलट आत्मविद्येचे खरे शिष्य प्रमाणानुसार सतत अनुसंधान करतात. तिथे संकल्प-विकल्प करणारे मन प्रकट होत नाही; न सृज्य पदार्थ, न सूक्ष्म कारण, न भोगलाभ. तिथे अहंकार व त्रिगुणांनी आच्छादित बद्ध जीवही नाही. ते तत्त्व सर्व सीमित व सीमक गोष्टींचा निषेध करते; म्हणून मुनिने संसाराच्या लाटा थांबवून त्या परम सत्यात विश्रांती घ्यावी.
Verse 31
न यत्र दम्भीत्यभया विराजिता मायात्मवादेऽसकृदात्मवादिभि: । न यद्विवादो विविधस्तदाश्रयो मनश्च सङ्कल्पविकल्पवृत्ति यत् ॥ ३० ॥ न यत्र सृज्यं सृजतोभयो: परं श्रेयश्च जीवस्त्रिभिरन्वितस्त्वहम् । तदेतदुत्सादितबाध्यबाधकं निषिध्य चोर्मीन् विरमेत तन्मुनि: ॥ ३१ ॥
एक परम तत्त्व आहे, जिथे माया निर्भयपणे ‘हा दंभी आहे, मी याला वश करीन’ असे मानून राज्य करू शकत नाही. तिथे मायिक वाद-विवादांचे अनेक मतप्रवाह नाहीत; उलट आत्मविद्येचे खरे शिष्य प्रमाणानुसार सतत अनुसंधान करतात. तिथे संकल्प-विकल्प करणारे मन प्रकट होत नाही; न सृज्य पदार्थ, न सूक्ष्म कारण, न भोगलाभ. तिथे अहंकार व त्रिगुणांनी आच्छादित बद्ध जीवही नाही. ते तत्त्व सर्व सीमित व सीमक गोष्टींचा निषेध करते; म्हणून मुनिने संसाराच्या लाटा थांबवून त्या परम सत्यात विश्रांती घ्यावी.
Verse 32
परं पदं वैष्णवमामनन्ति तद् यन्नेति नेतीत्यतदुत्सिसृक्षव: । विसृज्य दौरात्म्यमनन्यसौहृदा हृदोपगुह्यावसितं समाहितै: ॥ ३२ ॥
जे असार गोष्टींचा त्याग करू इच्छितात, ते ‘नेति-नेति’ अशा विवेकाने क्रमशः विष्णूचे वैष्णव परम पद प्राप्त करतात. क्षुद्र भौतिकता सोडून, अनन्य प्रेमाने ते हृदयस्थ परम सत्याला ध्यानात आलिंगित करतात.
Verse 33
त एतदधिगच्छन्ति विष्णोर्यत् परमं पदम् । अहं ममेति दौर्जन्यं न येषां देहगेहजम् ॥ ३३ ॥
असे भक्त विष्णूचे परम पद जाणतात, कारण देह व गृहावर आधारलेले ‘मी’ आणि ‘माझे’ हे दूषण त्यांच्या ठायी उरत नाही.
Verse 34
अतिवादांस्तितिक्षेत नावमन्येत कञ्चन । न चेमं देहमाश्रित्य वैरं कुर्वीत केनचित् ॥ ३४ ॥
सर्व निंदा-अपमान सहन करावा व कोणाचाही अवमान करू नये। देहाभिमान टाकून कोणाशीही वैर धरू नये।
Verse 35
नमो भगवते तस्मै कृष्णायाकुण्ठमेधसे । यत्पादाम्बुरुहध्यानात् संहितामध्यगामिमाम् ॥ ३५ ॥
अजेय, अखंड मेधा असलेल्या भगवान श्रीकृष्णाला माझा नमस्कार असो. त्यांच्या चरणकमलांच्या ध्यानानेच मी ही संहिता जाणली.
Verse 36
श्रीशौनक उवाच पैलादिभिर्व्यासशिष्यैर्वेदाचार्यैर्महात्मभि: । वेदाश्च कथिता व्यस्ता एतत् सौम्याभिधेहि न: ॥ ३६ ॥
श्रीशौनक म्हणाले—हे सौम्य सूत! व्यासदेवांचे पैल आदि महात्मा शिष्य, जे वेदाचार्य आहेत, त्यांनी वेद कसे सांगितले व विभागले, ते आम्हाला सांगावे.
Verse 37
सूत उवाच समाहितात्मनो ब्रह्मन् ब्रह्मण: परमेष्ठिन: । हृद्याकाशादभून्नादो वृत्तिरोधाद् विभाव्यते ॥ ३७ ॥
सूत म्हणाले—हे ब्राह्मण! समाधिस्थ परमेष्ठी ब्रह्माच्या हृदय-आकाशातून सूक्ष्म नाद प्रकट झाला; बाह्य श्रवणवृत्तीचा निरोध केल्यास तो जाणवतो.
Verse 38
यदुपासनया ब्रह्मन् योगिनो मलमात्मन: । द्रव्यक्रियाकारकाख्यं धूत्वा यान्त्यपुनर्भवम् ॥ ३८ ॥
हे ब्राह्मण! या वेदस्वरूपाची उपासना केल्याने योगी द्रव्य, क्रिया व कर्ता यांमुळे झालेला मल धुऊन टाकून अपुनर्भव पदाला पोहोचतात.
Verse 39
ततोऽभूत्त्रिवृदोंकारो योऽव्यक्तप्रभव: स्वराट् । यत्तल्लिङ्गं भगवतो ब्रह्मण: परमात्मन: ॥ ३९ ॥
मग त्या सूक्ष्म दिव्य स्पंदनातून त्रिध्वनीयुक्त ओंकार प्रकट झाला, जो अव्यक्तातून उत्पन्न होऊन स्वयंप्रकाश आहे. तोच ओंकार परब्रह्म, परमात्मा आणि परम पुरुष—भगवंताच्या तिन्ही अवस्थांचे पवित्र प्रतीक आहे.
Verse 40
शृणोति य इमं स्फोटं सुप्तश्रोत्रे च शून्यदृक् । येन वाग् व्यज्यते यस्य व्यक्तिराकाश आत्मन: ॥ ४० ॥ स्वधाम्नो ब्राह्मण: साक्षाद् वाचक: परमात्मन: । स सर्वमन्त्रोपनिषद्वेदबीजं सनातनम् ॥ ४१ ॥
हा ओंकार-रूप स्फोट अखेरीस अमूर्त व इंद्रियातीत आहे; परमात्मा भौतिक कानांशिवायही, जणू सुप्त-श्रोत्र होऊन, यास ऐकतो. याच्यामुळे वाणी प्रकट होते आणि आत्म्याच्या हृदय-आकाशात याची व्यक्ती होते.
Verse 41
शृणोति य इमं स्फोटं सुप्तश्रोत्रे च शून्यदृक् । येन वाग् व्यज्यते यस्य व्यक्तिराकाश आत्मन: ॥ ४० ॥ स्वधाम्नो ब्राह्मण: साक्षाद् वाचक: परमात्मन: । स सर्वमन्त्रोपनिषद्वेदबीजं सनातनम् ॥ ४१ ॥
हा ओंकार स्वधाम-स्वरूप परमात्म्याचा साक्षात् वाचक आहे. तोच सर्व मंत्र, उपनिषद् आणि वेद यांचा गूढ सार व सनातन बीज आहे.
Verse 42
तस्य ह्यासंस्त्रयो वर्णा अकाराद्या भृगूद्वह । धार्यन्ते यैस्त्रयो भावा गुणनामार्थवृत्तय: ॥ ४२ ॥
हे भृगुवंशश्रेष्ठ! ओंकाराचे तीन वर्ण—अ, उ, म—हेच मूल आहेत. यांच्यामुळे त्रिविध भाव धारण होतात—गुण, नाम, अर्थ आणि विविध वृत्ती.
Verse 43
ततोऽक्षरसमाम्नायमसृजद् भगवानज: । अन्तस्थोष्मस्वरस्पर्शह्रस्वदीर्घादिलक्षणम् ॥ ४३ ॥
त्याच ओंकारातून अज भगवान ब्रह्म्याने अक्षरसमाम्नाय निर्माण केला—स्वर, स्पर्श, अन्तःस्थ, ऊष्म इत्यादी—आणि ह्रस्व-दीर्घादी लक्षणांनी त्यांचे भेद केले.
Verse 44
तेनासौ चतुरो वेदांश्चतुर्भिर्वदनैर्विभु: । सव्याहृतिकान् सोंकारांश्चातुर्होत्रविवक्षया ॥ ४४ ॥
त्या ध्वनीसमूहाने सर्वसमर्थ ब्रह्म्याने आपल्या चार मुखांतून चार वेद प्रकट केले—ओंकार व सात व्याहृतींसह—चार वेदांतील ऋत्विजांच्या कार्यानुसार यज्ञविधी प्रवर्तविण्यासाठी।
Verse 45
पुत्रानध्यापयत्तांस्तु ब्रह्मर्षीन् ब्रह्मकोविदान् । ते तु धर्मोपदेष्टार: स्वपुत्रेभ्य: समादिशन् ॥ ४५ ॥
ब्रह्म्याने ते वेद आपल्या पुत्रांना शिकविले; ते ब्राह्मणांतील महर्षी व वेदपाठात निपुण होते. त्यांनी धर्मोपदेशक होऊन परंपरेने आपल्या पुत्रांना वेदांचे शिक्षण दिले.
Verse 46
ते परम्परया प्राप्तास्तत्तच्छिष्यैर्धृतव्रतै: । चतुर्युगेष्वथ व्यस्ता द्वापरादौ महर्षिभि: ॥ ४६ ॥
अशा रीतीने दृढव्रती शिष्यांनी परंपरेने वेद प्राप्त केले आणि चार युगांच्या चक्रांत ही परंपरा चालू राहिली. प्रत्येक द्वापरयुगाच्या शेवटी महर्षी वेदांचे स्वतंत्र विभाग करून संपादन करतात.
Verse 47
क्षीणायुष: क्षीणसत्त्वान् दुर्मेधान् वीक्ष्य कालत: । वेदान्ब्रह्मर्षयो व्यस्यन् हृदिस्थाच्युतचोदिता: ॥ ४७ ॥
काळाच्या प्रभावाने लोकांचे आयुष्य, सामर्थ्य व बुद्धी क्षीण झाली—हे पाहून महर्षींनी हृदयस्थ अच्युत भगवंताच्या प्रेरणेने वेदांचे शिस्तबद्ध विभाजन केले.
Verse 48
अस्मिन्नप्यन्तरे ब्रह्मन् भगवान्लोकभावन: । ब्रह्मेशाद्यैर्लोकपालैर्याचितो धर्मगुप्तये ॥ ४८ ॥ पराशरात् सत्यवत्यामंशांशकलया विभु: । अवतीर्णो महाभाग वेदं चक्रे चतुर्विधम् ॥ ४९ ॥
हे ब्राह्मण! या वैवस्वत मन्वंतरातही ब्रह्मा-शिव आदी लोकपालांनी धर्मरक्षणासाठी लोकभावन भगवंतास विनविले. हे महाभाग शौनक! सर्वसमर्थ प्रभू आपल्या पूर्णांशाच्या अंशातील कलारूपाने सत्यवतीच्या गर्भात पराशरपुत्र म्हणून अवतरले आणि एक वेद चार विभागांत केला.
Verse 49
अस्मिन्नप्यन्तरे ब्रह्मन् भगवान्लोकभावन: । ब्रह्मेशाद्यैर्लोकपालैर्याचितो धर्मगुप्तये ॥ ४८ ॥ पराशरात् सत्यवत्यामंशांशकलया विभु: । अवतीर्णो महाभाग वेदं चक्रे चतुर्विधम् ॥ ४९ ॥
हे ब्राह्मण, वैवस्वत मन्वंतरात ब्रह्मा-शिव आदी लोकपालांनी धर्मरक्षणासाठी लोकभावन भगवानांना विनविले। हे भाग्यवान शौनक, तो सर्वसमर्थ प्रभू आपल्या अंशाच्या अंशकलेने सत्यवतीच्या गर्भात पराशरापासून अवतरला आणि कृष्णद्वैपायन व्यासरूपाने एक वेद चार भागांत विभागला।
Verse 50
ऋगथर्वयजु:साम्नां राशीरुद्धृत्य वर्गश: । चतस्र: संहिताश्चक्रे मन्त्रैर्मणिगणा इव ॥ ५० ॥
व्यासदेवांनी ऋग्, अथर्व, यजुः आणि साम या वेदांचे मंत्रसमूह वेगळे काढून वर्गवारीने मांडले; जसे मिसळलेले रत्न ढिगांमध्ये वेगळे करतात, तसे त्यांनी चार संहिता निर्माण केल्या।
Verse 51
तासां स चतुर: शिष्यानुपाहूय महामति: । एकैकां संहितां ब्रह्मन्नेकैकस्मै ददौ विभु: ॥ ५१ ॥
हे ब्राह्मण, महाबुद्धिमान व समर्थ व्यासदेवांनी चार शिष्यांना बोलावून त्या चार संहितांपैकी एकेक संहिता प्रत्येकाला प्रदान केली।
Verse 52
पैलाय संहितामाद्यां बह्वृचाख्यां उवाच ह । वैशम्पायनसंज्ञाय निगदाख्यं यजुर्गणम् ॥ ५२ ॥ साम्नां जैमिनये प्राह तथा छन्दोगसंहिताम् । अथर्वाङ्गिरसीं नाम स्वशिष्याय सुमन्तवे ॥ ५३ ॥
व्यासदेवांनी पहिली संहिता—ऋग्वेद—पैलाला शिकवली व तिला ‘बह्वृच’ असे नाव दिले। यजुर्मंत्रांचा ‘निगद’ नावाचा संग्रह त्यांनी वैशंपायनाला दिला। सामवेदाचे मंत्र ‘छन्दोग-संहिता’ म्हणून जैमिनिला सांगितले, आणि ‘अथर्वाङ्गिरसी’ नावाचा अथर्ववेद आपल्या प्रिय शिष्य सुमंतूला प्रदान केला।
Verse 53
पैलाय संहितामाद्यां बह्वृचाख्यां उवाच ह । वैशम्पायनसंज्ञाय निगदाख्यं यजुर्गणम् ॥ ५२ ॥ साम्नां जैमिनये प्राह तथा छन्दोगसंहिताम् । अथर्वाङ्गिरसीं नाम स्वशिष्याय सुमन्तवे ॥ ५३ ॥
व्यासदेवांनी पहिली संहिता—ऋग्वेद—पैलाला शिकवली व तिला ‘बह्वृच’ असे नाव दिले। यजुर्मंत्रांचा ‘निगद’ नावाचा संग्रह त्यांनी वैशंपायनाला दिला। सामवेदाचे मंत्र ‘छन्दोग-संहिता’ म्हणून जैमिनिला सांगितले, आणि ‘अथर्वाङ्गिरसी’ नावाचा अथर्ववेद आपल्या प्रिय शिष्य सुमंतूला प्रदान केला।
Verse 54
पैल: स्वसंहितामूचे इन्द्रप्रमितये मुनि: । बाष्कलाय च सोऽप्याह शिष्येभ्य: संहितां स्वकाम् ॥ ५४ ॥ चतुर्धा व्यस्य बोध्याय याज्ञवल्क्याय भार्गव । पराशरायाग्निमित्र इन्द्रप्रमितिरात्मवान् ॥ ५५ ॥ अध्यापयत् संहितां स्वां माण्डूकेयमृषिं कविम् । तस्य शिष्यो देवमित्र: सौभर्यादिभ्य ऊचिवान् ॥ ५६ ॥
मुनी पैलांनी आपली संहिता दोन भाग करून इन्द्रप्रमिती व बाष्कल यांना सांगितली।
Verse 55
पैल: स्वसंहितामूचे इन्द्रप्रमितये मुनि: । बाष्कलाय च सोऽप्याह शिष्येभ्य: संहितां स्वकाम् ॥ ५४ ॥ चतुर्धा व्यस्य बोध्याय याज्ञवल्क्याय भार्गव । पराशरायाग्निमित्र इन्द्रप्रमितिरात्मवान् ॥ ५५ ॥ अध्यापयत् संहितां स्वां माण्डूकेयमृषिं कविम् । तस्य शिष्यो देवमित्र: सौभर्यादिभ्य ऊचिवान् ॥ ५६ ॥
बाष्कलांनी संहिता चार भाग करून बोध्य, याज्ञवल्क्य, पराशर व अग्निमित्र यांना शिकवली।
Verse 56
पैल: स्वसंहितामूचे इन्द्रप्रमितये मुनि: । बाष्कलाय च सोऽप्याह शिष्येभ्य: संहितां स्वकाम् ॥ ५४ ॥ चतुर्धा व्यस्य बोध्याय याज्ञवल्क्याय भार्गव । पराशरायाग्निमित्र इन्द्रप्रमितिरात्मवान् ॥ ५५ ॥ अध्यापयत् संहितां स्वां माण्डूकेयमृषिं कविम् । तस्य शिष्यो देवमित्र: सौभर्यादिभ्य ऊचिवान् ॥ ५६ ॥
आत्मसंयमी इन्द्रप्रमितींनी आपली संहिता माण्डूकेय ऋषि-कवीला शिकवली; त्यांचा शिष्य देवमित्राने ती सौभरि आदींना दिली।
Verse 57
शाकल्यस्तत्सुत: स्वां तु पञ्चधा व्यस्य संहिताम् । वात्स्यमुद्गलशालीयगोखल्यशिशिरेष्वधात् ॥ ५७ ॥
माण्डूकेयांचे पुत्र शाकल्य यांनी संहिता पाच भाग करून वात्स्य, मुद्गल, शालीय, गोखल्य व शिशिर यांना दिली।
Verse 58
जातूकर्ण्यश्च तच्छिष्य: सनिरुक्तां स्वसंहिताम् । बलाकपैलजाबालविरजेभ्यो ददौ मुनि: ॥ ५८ ॥
शाकल्यांचे शिष्य जातूकर्ण्य यांनी संहिता तीन भाग करून चौथा निरुक्तभाग जोडला व बलाक, दुसरा पैल, जाबाल आणि विरज यांना दिला।
Verse 59
बाष्कलि: प्रतिशाखाभ्यो वालखिल्याख्यसंहिताम् । चक्रे वालायनिर्भज्य: काशारश्चैव तां दधु: ॥ ५९ ॥
बाष्कलीने ऋग्वेदाच्या सर्व शाखांतून संकलन करून ‘वालखिल्य-संहिता’ तयार केली. ती संहिता वालायनी, भज्य आणि काशार यांनी स्वीकारून परंपरेने जपली।
Verse 60
बह्वृचा: संहिता ह्येता एभिर्ब्रह्मर्षिभिर्धृता: । श्रुत्वैतच्छन्दसां व्यासं सर्वपापै: प्रमुच्यते ॥ ६० ॥
अशा रीतीने ऋग्वेदाच्या या विविध संहिता त्या ब्रह्मर्षी स्वरूप ऋषी-ब्राह्मणांनी गुरु-शिष्य परंपरेने जपल्या. वेदछंदांच्या या विभागणीचे श्रवण केवळ केले तरी सर्व पापांपासून मुक्ती होते।
Verse 61
वैशम्पायनशिष्या वै चरकाध्वर्यवोऽभवन् । यच्चेरुर्ब्रह्महत्यांह: क्षपणं स्वगुरोर्व्रतम् ॥ ६१ ॥
वैशम्पायनांचे शिष्य ‘चरक-अध्वर्यु’ म्हणून प्रसिद्ध झाले. गुरूला ब्राह्मणहत्येच्या पापातून मुक्त करण्यासाठी त्यांनी कठोर व्रत पाळत तपस्वी जीवन जगले; म्हणून त्यांना ‘चरक’ म्हणत.
Verse 62
याज्ञवल्क्यश्च तच्छिष्य आहाहो भगवन् कियत् । चरितेनाल्पसाराणां चरिष्येऽहं सुदुश्चरम् ॥ ६२ ॥
तेव्हा त्यांचा शिष्य याज्ञवल्क्य म्हणाला—हे भगवन्! आपल्या या अल्पसार शिष्यांच्या अशा प्रयत्नातून कितीसे फळ मिळेल? मी स्वतः अत्यंत दुश्चर तप करीन।
Verse 63
इत्युक्तो गुरुरप्याह कुपितो याह्यलं त्वया । विप्रावमन्त्रा शिष्येण मदधीतं त्यजाश्विति ॥ ६३ ॥
हे ऐकून गुरु वैशम्पायन क्रोधित झाले व म्हणाले—इथून निघून जा! तुझ्यामुळे पुरे झाले. हे ब्राह्मणांचा अपमान करणाऱ्या शिष्या! माझ्याकडून जे काही शिकला आहेस ते सर्व त्वरित परत दे.
Verse 64
देवरातसुत: सोऽपि छर्दित्वा यजुषां गणम् । ततो गतोऽथ मुनयो ददृशुस्तान् यजुर्गणान् ॥ ६४ ॥ यजूंषि तित्तिरा भूत्वा तल्लोलुपतयाददु: । तैत्तिरीया इति यजु:शाखा आसन् सुपेशला: ॥ ६५ ॥
देवरातपुत्र याज्ञवल्क्याने यजुर्वेदाचे मंत्रसमूह ओकून टाकले आणि तेथून निघून गेला. मग शिष्यांनी लोभाने ते यजुर्मंत्र पाहून तितराचे रूप धारण केले व सर्व मंत्र उचलून घेतले; म्हणून ती सुंदर यजुःशाखा ‘तैत्तिरीय’ म्हणून प्रसिद्ध झाली.
Verse 65
देवरातसुत: सोऽपि छर्दित्वा यजुषां गणम् । ततो गतोऽथ मुनयो ददृशुस्तान् यजुर्गणान् ॥ ६४ ॥ यजूंषि तित्तिरा भूत्वा तल्लोलुपतयाददु: । तैत्तिरीया इति यजु:शाखा आसन् सुपेशला: ॥ ६५ ॥
शिष्यांनी लोभामुळे तितर बनून ते यजुर्मंत्र उचलून घेतले; म्हणून यजुर्वेदाची ती अतिशय सुंदर शाखा ‘तैत्तिरीय’ म्हणून ओळखली गेली.
Verse 66
याज्ञवल्क्यस्ततो ब्रह्मंश्छन्दांस्यधिगवेषयन् । गुरोरविद्यमानानि सूपतस्थेऽर्कमीश्वरम् ॥ ६६ ॥
हे ब्राह्मण शौनक! तेव्हा याज्ञवल्क्याने गुरूलाही अज्ञात असे नवे यजुर्मंत्र शोधण्याची इच्छा केली. त्या हेतूने त्याने शक्तिमान सूर्यदेव ईश्वराची एकाग्र उपासना केली.
Verse 67
श्रीयाज्ञवल्क्य उवाच ॐ नमो भगवते आदित्यायाखिलजगतामात्मस्वरूपेण कालस्वरूपेण चतुर्विधभूतनिकायानां ब्रह्मादिस्तम्बपर्यन्तानामन्तर्हृदयेषु बहिरपि चाकाश इवोपाधिनाव्यवधीयमानो भवानेक एव क्षणलवनिमेषावयवोपचितसंवत्सरगणेनापामादान विसर्गाभ्यामिमां लोकयात्रामनुवहति ॥ ६७ ॥
श्री याज्ञवल्क्य म्हणाले—ॐ, भगवंत आदित्याला नमस्कार. आपण सर्व जगाचे आत्मस्वरूप आणि काळस्वरूप होऊन एकच आहात; ब्रह्मापासून तृणापर्यंत चार प्रकारच्या जीवांच्या हृदयात अंतर्बाह्य आकाशासारखे, कोणत्याही उपाधीने आच्छादित होत नाही. क्षण-लव-निमेषांनी बनलेल्या वर्षांच्या प्रवाहाने आपणच जल शोषून घेता व पुन्हा पावसाने सोडता, आणि या लोकयात्रेचे पालन करता.
Verse 68
यदु ह वाव विबुधर्षभ सवितरदस्तपत्यनुसवनमहर अहराम्नायविधिनोपतिष्ठमानानामखिलदुरितवृजिन बीजावभर्जन भगवत: समभिधीमहि तपन मण्डलम् ॥ ६८ ॥
हे देवश्रेष्ठ सविता, हे तेजस्वी तपन! परंपरेने आलेल्या वैदिक विधीनुसार जे दररोज तीन वेळा तुमची उपासना करतात, त्यांचे सर्व पाप, दुःख आणि इच्छेचे बीजही तुम्ही भस्म करता. म्हणून आम्ही तुमच्या अग्निमय मंडलाचे सावध ध्यान करतो.
Verse 69
य इह वाव स्थिरचरनिकराणां निजनिकेतनानां मनइन्द्रियासु गणाननात्मन: स्वयमात्मान्तर्यामी प्रचोदयति ॥ ६९ ॥
आपणच स्थावर-जंगम सर्व जीवांच्या हृदयात अंतर्यामी प्रभू म्हणून वास करता. त्यांच्या मन, इंद्रिये व प्राणांना आपणच कर्मासाठी प्रेरित करता.
Verse 70
य एवेमं लोकमतिकरालवदनान्धकारसंज्ञाजगरग्रह गिलितं मृतकमिव विचेतनमवलोक्यानुकम्पया परमकारुणिक ईक्षयैवोत्थाप्याहरहरनुसवनं श्रेयसि स्वधर्माख्यात्मावस्थाने प्रवर्तयति ॥ ७० ॥
हा लोक भयंकर मुख असलेल्या ‘अंधकार’ नावाच्या अजगराच्या ग्रासात पडून मृतासारखा निश्चेष्ट झाला आहे. पण परम करुणामय आपण कृपादृष्टीने झोपलेल्या जनांना दृष्टीदान देऊन उठवता आणि दररोज तीन संध्याकाळी त्यांना परम कल्याणाच्या मार्गावर—स्वधर्माने आत्मस्थितीत—प्रवृत्त करता.
Verse 71
अवनिपतिरिवासाधूनां भयमुदीरयन्नटति परित आशापालैस्तत्र तत्र कमलकोशाञ्जलिभिरुपहृतार्हण: ॥ ७१ ॥
आप पृथ्वीवरील राजासारखे सर्वत्र फिरून असाधूंमध्ये भय निर्माण करता. दिशांचे देव कमळफुलांनी भरलेल्या अंजलीने व इतर अर्घ्य-उपहारांनी आपला सत्कार करतात.
Verse 72
अथ ह भगवंस्तव चरणनलिनयुगलं त्रिभुवनगुरुभिरभिवन्दितमहमयातयामयजुष्काम उपसरामीति ॥ ७२ ॥
म्हणून हे भगवन्! त्रिभुवनातील गुरूंनी वंदिलेल्या आपल्या चरणकमलयुगलाजवळ मी भक्तिभावाने येतो, कारण मला अयातयाम—अप्रचलित—यजुर्मंत्रांची इच्छा आहे; कृपा करून ते मला द्या.
Verse 73
सूत उवाच एवं स्तुत: स भगवान् वाजिरूपधरो रवि: । यजूंष्ययातयामानि मुनयेऽदात् प्रसादित: ॥ ७३ ॥
सूत म्हणाले—अशी स्तुती ऐकून प्रसन्न झालेल्या भगवान सूर्याने अश्वरूप धारण केले आणि मुनी याज्ञवल्क्यांना अयातयाम यजुर्मंत्र प्रदान केले.
Verse 74
यजुर्भिरकरोच्छाखा दशपञ्च शतैर्विभु: । जगृहुर्वाजसन्यस्ता: काण्वमाध्यन्दिनादय: ॥ ७४ ॥
यजुर्वेदातील असंख्य मंत्रांमधून त्या विभू ऋषींनी पंधरा शाखा निर्माण केल्या. अश्वाच्या अयालातील केसांपासून प्रकट झाल्यामुळे त्या ‘वाजसनेयी-संहिता’ म्हणून प्रसिद्ध झाल्या, आणि काण्व, माध्यंदिन इत्यादी ऋषींनी परंपरेने त्या स्वीकारल्या।
Verse 75
जैमिने: सामगस्यासीत् सुमन्तुस्तनयो मुनि: । सुत्वांस्तु तत्सुतस्ताभ्यामेकैकां प्राह संहिताम् ॥ ७५ ॥
सामवेदाचे प्रामाण्य आचार्य जैमिनी ऋषी यांना सुमंतु नावाचा पुत्र होता, आणि सुमंतुचा पुत्र सुत्वान नावाचा होता. जैमिनींनी त्या दोघांनाही सामवेद-संहितेचे वेगवेगळे भाग उपदेशिले।
Verse 76
सुकर्मा चापि तच्छिष्य: सामवेदतरोर्महान् । सहस्रसंहिताभेदं चक्रे साम्नां ततो द्विज ॥ ७६ ॥ हिरण्यनाभ: कौशल्य: पौष्यञ्जिश्च सुकर्मण: । शिष्यौ जगृहतुश्चान्य आवन्त्यो ब्रह्मवित्तम: ॥ ७७ ॥
जैमिनींचा शिष्य सुकर्मा हा महान पंडित होता. हे द्विज! त्याने सामवेदरूपी विशाल वृक्षाचे एक हजार संहितांमध्ये विभाजन केले. नंतर सुकर्माचे शिष्य—कुशलपुत्र हिरण्यनाभ, पौष्यंजी आणि ब्रह्मतत्त्वात अत्यंत प्रगत आवंत्य—यांनी साममंत्रांची जबाबदारी घेतली।
Verse 77
सुकर्मा चापि तच्छिष्य: सामवेदतरोर्महान् । सहस्रसंहिताभेदं चक्रे साम्नां ततो द्विज ॥ ७६ ॥ हिरण्यनाभ: कौशल्य: पौष्यञ्जिश्च सुकर्मण: । शिष्यौ जगृहतुश्चान्य आवन्त्यो ब्रह्मवित्तम: ॥ ७७ ॥
जैमिनींचा शिष्य सुकर्मा हा महान पंडित होता. हे द्विज! त्याने सामवेदरूपी विशाल वृक्षाचे एक हजार संहितांमध्ये विभाजन केले. नंतर सुकर्माचे शिष्य—कुशलपुत्र हिरण्यनाभ, पौष्यंजी आणि ब्रह्मतत्त्वात अत्यंत प्रगत आवंत्य—यांनी साममंत्रांची जबाबदारी घेतली।
Verse 78
उदीच्या: सामगा: शिष्या आसन् पञ्चशतानि वै । पौष्यञ्ज्यावन्त्ययोश्चापि तांश्च प्राच्यान् प्रचक्षते ॥ ७८ ॥
पौष्यंजी आणि आवंत्य यांचे पाचशे शिष्य ‘उदीच्य’ म्हणजे उत्तरदेशीय सामगायक म्हणून ओळखले गेले. पुढे काळानुसार त्यांपैकी काहींना ‘प्राच्य’ म्हणजे पूर्वदेशीय सामगायक असेही म्हणू लागले।
Verse 79
लौगाक्षिर्माङ्गलि: कुल्य: कुशीद: कुक्षिरेव च । पौष्यञ्जिशिष्या जगृहु: संहितास्ते शतं शतम् ॥ ७९ ॥
पौष्यञ्जीचे आणखी पाच शिष्य—लौगाक्षि, माङ्गलि, कुल्य, कुशीद आणि कुक्षि—यांनी प्रत्येकी शंभर शंभर संहिता स्वीकारल्या।
Verse 80
कृतो हिरण्यनाभस्य चतुर्विंशतिसंहिता: । शिष्य ऊचे स्वशिष्येभ्य: शेषा आवन्त्य आत्मवान् ॥ ८० ॥
हिरण्यनाभाचा शिष्य कृत याने चोवीस संहिता आपल्या शिष्यांना सांगितल्या; उरलेल्या संहिता आत्मसाक्षात्कारी मुनि आवन्त्य यांनी परंपरेने पुढे दिल्या।
Frequently Asked Questions
Parīkṣit’s request formalizes nirodha in a bhakti-centered way: rather than mere yogic shutdown, he offers vāk and indriyas into Adhokṣaja (the Lord beyond material perception). In Bhāgavata theology, this indicates that the culmination of hearing (śravaṇa) is internal surrender—mind and senses reposed in the Lord—producing fearlessness (abhaya) even before death arrives.
Bṛhaspati stops the sacrifice by teaching karma-siddhānta: happiness, distress, life, death, and next destination arise from one’s own past and present actions, not from an external scapegoat. Therefore vengeance against snakes becomes adharmic harm to innocents and ignores the deeper causal chain of karma overseen by the Lord’s order.
The chapter presents oṁkāra as śabda-brahman’s primordial articulation—triune (A-U-M) and representative of the Absolute in personal, localized (Paramātmā), and impersonal aspects. From this subtle vibration Brahmā expands phonemes and reveals the four Vedas, establishing that Vedic authority is rooted in transcendental sound rather than human authorship.
Though outwardly violent, Parīkṣit’s end is framed as siddhi: he is already fixed in self-realization, free of doubt and attachment, and absorbed in the Absolute Truth. The bite becomes the final external trigger, while the inner cause is perfected remembrance of Hari—demonstrating that death cannot terrify one established in āśraya.