Adhyaya 1
Kali-yuga Dynasties and the Degradation of Kingship
पूर्वीच्या भविष्यकालीन राजांच्या गणनेला पुढे नेत श्रीशुकदेव गोस्वामी कलियुगातील वंशानुचरित विस्तारतात. हत्या, मंत्र्यांचे उठाव आणि अ-क्षत्रिय सत्तेचा उदय यांमुळे राजवंशांची सतत उलथापालथ होईल असे ते सांगतात. प्रथम प्रद्योतन वंश, मग शिशुनाग राजे; आणि शेवटी महानंदीचा पुत्र नंद—शूद्र स्त्रीपासून जन्मलेला—ज्याच्या प्रचंड सैन्य-धनामुळे राजधर्मात निर्णायक बदल व पारंपरिक क्षत्रिय नेतृत्वाचा ऱ्हास सूचित होतो. पुढे नंदांनंतर ब्राह्मण चाणक्य त्यांना पाडून मौर्यांची स्थापना करतो; त्यानंतर शुंग व मग काण्व वंश येतात. काण्वांचा अंत एका आंध्र शूद्र सेवकाच्या हातून होतो आणि दीर्घ आंध्र परंपरा चालते; पुढे आभीर, गर्दभी, कंक, यवन, तुरुष्क, गुरुंड, मौल आणि किलकिला राजांचा उल्लेख आहे. शेवटी सूचीऐवजी नीतिपर भविष्यवाणी—म्लेच्छप्राय राजे प्रजेला पिळतील, वैदिक मर्यादा मोडतील आणि लोकही तसेच वागतील; यामुळे पुढील अध्यायातील कलिलक्षणे व भक्तिमय उपायांची भूमिका तयार होते.
Shlokas
Verse 1
श्रीशुक उवाच योऽन्त्य: पुरञ्जयो नाम भविष्यो बारहद्रथ: । तस्यामात्यस्तु शुनको हत्वा स्वामिनमात्मजम् ॥ १ ॥ प्रद्योतसंज्ञं राजानं कर्ता यत् पालक: सुत: । विशाखयूपस्तत्पुत्रो भविता राजकस्तत: ॥ २ ॥
श्रीशुकदेव म्हणाले—पूर्वी सांगितलेल्या मागधच्या भविष्य राजांमध्ये शेवटचा राजा पुरंजय असेल; तो बृहद्रथाच्या वंशात जन्मेल. त्याचा मंत्री शुनक स्वामीचा वध करून आपल्या पुत्र प्रद्योताला राजा करील. प्रद्योताचा पुत्र पालक, त्याचा पुत्र विशाखयूप आणि त्याचा पुत्र राजक होईल।
Verse 2
श्रीशुक उवाच योऽन्त्य: पुरञ्जयो नाम भविष्यो बारहद्रथ: । तस्यामात्यस्तु शुनको हत्वा स्वामिनमात्मजम् ॥ १ ॥ प्रद्योतसंज्ञं राजानं कर्ता यत् पालक: सुत: । विशाखयूपस्तत्पुत्रो भविता राजकस्तत: ॥ २ ॥
श्रीशुकदेव गोस्वामी म्हणाले—मागध वंशातील भविष्यकालीन राजांमध्ये शेवटचा राजा पुरञ्जय असेल; तो बृहद्रथाच्या वंशात जन्म घेईल. त्याचा अमात्य शुनक स्वामीचा वध करून आपल्या पुत्राला ‘प्रद्योत’ नावाने राजा करील. प्रद्योताचा पुत्र पालक, त्याचा पुत्र विशाखयूप आणि त्याचा पुत्र राजक होईल.
Verse 3
नन्दिवर्धनस्तत्पुत्र: पञ्च प्रद्योतना इमे । अष्टत्रिंशोत्तरशतं भोक्ष्यन्ति पृथिवीं नृपा: ॥ ३ ॥
राजकाचा पुत्र नन्दिवर्धन होईल. अशा रीतीने प्रद्योतन वंशात पाच राजे होतील आणि ते १३८ वर्षे पृथ्वीवर राज्य भोगतील.
Verse 4
शिशुनागस्ततो भाव्य: काकवर्णस्तु तत्सुत: । क्षेमधर्मा तस्य सुत: क्षेत्रज्ञ: क्षेमधर्मज: ॥ ४ ॥
नन्दिवर्धनाचा पुत्र शिशुनाग होईल आणि त्याचा पुत्र काकवर्ण म्हणून प्रसिद्ध होईल. काकवर्णाचा पुत्र क्षेमधर्मा आणि क्षेमधर्माचा पुत्र क्षेत्रज्ञ होईल.
Verse 5
विधिसार: सुतस्तस्याजातशत्रुर्भविष्यति । दर्भकस्तत्सुतो भावी दर्भकस्याजय: स्मृत: ॥ ५ ॥
क्षेत्रज्ञाचा पुत्र विधिसार होईल आणि त्याचा पुत्र अजातशत्रु म्हणून प्रसिद्ध होईल. अजातशत्रूचा पुत्र दर्भक आणि दर्भकाचा पुत्र अजय असे स्मरणात आहे.
Verse 6
नन्दिवर्धन आजेयो महानन्दि: सुतस्तत: । शिशुनागा दशैवैते सष्ट्युत्तरशतत्रयम् ॥ ६ ॥ समा भोक्ष्यन्ति पृथिवीं कुरुश्रेष्ठ कलौ नृपा: । महानन्दिसुतो राजन् शूद्रागर्भोद्भवो बली ॥ ७ ॥ महापद्मपति: कश्चिन्नन्द: क्षत्रविनाशकृत् । ततो नृपा भविष्यन्ति शूद्रप्रायास्त्वधार्मिका: ॥ ८ ॥
अजयाचा पुत्र पुन्हा नन्दिवर्धन होईल आणि त्याचा पुत्र महानन्दि. हे कुरुश्रेष्ठ! शिशुनाग वंशातील हे दहा राजे कलियुगात एकूण ३६० वर्षे पृथ्वीवर राज्य करतील. हे राजन् परीक्षित! महानन्दि एका शूद्रा स्त्रीच्या गर्भातून अत्यंत बलवान पुत्र उत्पन्न करील; तो ‘नन्द’ म्हणून प्रसिद्ध होईल—अपरिमित सेना व वैभवाचा स्वामी. तो क्षत्रियांचा संहार करील; त्यानंतर बहुतेक राजे अधार्मिक, शूद्र-प्राय होतील.
Verse 7
नन्दिवर्धन आजेयो महानन्दि: सुतस्तत: । शिशुनागा दशैवैते सष्ट्युत्तरशतत्रयम् ॥ ६ ॥ समा भोक्ष्यन्ति पृथिवीं कुरुश्रेष्ठ कलौ नृपा: । महानन्दिसुतो राजन् शूद्रागर्भोद्भवो बली ॥ ७ ॥ महापद्मपति: कश्चिन्नन्द: क्षत्रविनाशकृत् । ततो नृपा भविष्यन्ति शूद्रप्रायास्त्वधार्मिका: ॥ ८ ॥
अजयापासून दुसरा नंदिवर्धन होईल आणि त्याचा पुत्र महानंदी असेल। हे कुरुश्रेष्ठ, कलियुगात शिशुनाग वंशातील हे दहा राजे एकूण ३६० वर्षे पृथ्वीवर राज्य करतील। हे राजन् परीक्षित, महानंदीचा एक अत्यंत बलवान पुत्र शूद्र स्त्रीच्या गर्भातून जन्मेल; तो नंद म्हणून प्रसिद्ध होईल, अपार धन व असंख्य सैन्याचा स्वामी बनेल, क्षत्रियांचा संहार करील, आणि त्यानंतर बहुतेक राजे अधार्मिक शूद्रप्राय होतील।
Verse 8
नन्दिवर्धन आजेयो महानन्दि: सुतस्तत: । शिशुनागा दशैवैते सष्ट्युत्तरशतत्रयम् ॥ ६ ॥ समा भोक्ष्यन्ति पृथिवीं कुरुश्रेष्ठ कलौ नृपा: । महानन्दिसुतो राजन् शूद्रागर्भोद्भवो बली ॥ ७ ॥ महापद्मपति: कश्चिन्नन्द: क्षत्रविनाशकृत् । ततो नृपा भविष्यन्ति शूद्रप्रायास्त्वधार्मिका: ॥ ८ ॥
अजयापासून दुसरा नंदिवर्धन होईल आणि त्याचा पुत्र महानंदी असेल। हे कुरुश्रेष्ठ, कलियुगात शिशुनाग वंशातील हे दहा राजे एकूण ३६० वर्षे पृथ्वीवर राज्य करतील। हे राजन् परीक्षित, महानंदीचा एक अत्यंत बलवान पुत्र शूद्र स्त्रीच्या गर्भातून जन्मेल; तो नंद म्हणून ओळखला जाईल, अपार धन व असंख्य सैनिकांचा स्वामी बनेल, क्षत्रियांचा विनाश करील, आणि त्यानंतर बहुतेक राजे अधार्मिक शूद्रप्राय होतील।
Verse 9
स एकच्छत्रां पृथिवीमनुल्लङ्घितशासन: । शासिष्यति महापद्मो द्वितीय इव भार्गव: ॥ ९ ॥
महापद्माचा स्वामी नंद एकछत्री होऊन संपूर्ण पृथ्वीवर राज्य करील, जणू दुसरा परशुराम; आणि कोणीही त्याच्या आज्ञेला आव्हान देऊ शकणार नाही।
Verse 10
तस्य चाष्टौ भविष्यन्ति सुमाल्यप्रमुखा: सुता: । य इमां भोक्ष्यन्ति महीं राजानश्च शतं समा: ॥ १० ॥
त्याला सुमाल्यप्रमुख आठ पुत्र होतील; ते बलवान राजे होऊन शंभर वर्षे ही पृथ्वी भोगतील (राज्य करतील)।
Verse 11
नव नन्दान् द्विज: कश्चित् प्रपन्नानुद्धरिष्यति । तेषामभावे जगतीं मौर्या भोक्ष्यन्ति वै कलौ ॥ ११ ॥
एक ब्राह्मण (चाणक्य) नंद व त्याच्या आठ पुत्रांचा विश्वासघात करून त्यांचा वंश नष्ट करील; त्यांच्या अभावात कलियुगात मौर्य जगावर राज्य करतील।
Verse 12
स एव चन्द्रगुप्तं वै द्विजो राज्येऽभिषेक्ष्यति । तत्सुतो वारिसारस्तु ततश्चाशोकवर्धन: ॥ १२ ॥
तोच द्विज चंद्रगुप्ताला राज्यावर अभिषेक करून सिंहासनावर बसवील. त्याचा पुत्र वारिसार होईल आणि वारिसाराचा पुत्र अशोकवर्धन होईल.
Verse 13
सुयशा भविता तस्य सङ्गत: सुयश:सुत: । शालिशूकस्ततस्तस्य सोमशर्मा भविष्यति । शतधन्वा ततस्तस्य भविता तद् बृहद्रथ: ॥ १३ ॥
अशोकवर्धनानंतर सुयशा होईल; सुयशाचा पुत्र संगत. त्याचा पुत्र शालिशूक; शालिशूकाचा पुत्र सोमशर्मा; सोमशर्माचा पुत्र शतधन्वा; आणि त्याचा पुत्र बृहद्रथ म्हणून प्रसिद्ध होईल.
Verse 14
मौर्या ह्येते दश नृपा: सप्तत्रिंशच्छतोत्तरम् । समा भोक्ष्यन्ति पृथिवीं कलौ कुरुकुलोद्वह ॥ १४ ॥
हे कुरुकुलश्रेष्ठा! कलियुगात हे दहा मौर्य राजे एकशे सत्तेचाळीस नव्हे, तर एकशे सत्तेचाळीस? (१३७) वर्षे पृथ्वीचे राज्य भोगतील.
Verse 15
अग्निमित्रस्ततस्तस्मात् सुज्येष्ठो भविता तत: । वसुमित्रो भद्रकश्च पुलिन्दो भविता सुत: ॥ १५ ॥ ततो घोष: सुतस्तस्माद् वज्रमित्रो भविष्यति । ततो भागवतस्तस्माद् देवभूति: कुरूद्वह ॥ १६ ॥ शुङ्गा दशैते भोक्ष्यन्ति भूमिं वर्षशताधिकम् । तत: काण्वानियं भूमिर्यास्यत्यल्पगुणान्नृप ॥ १७ ॥
हे राजा परीक्षित! अग्निमित्रानंतर सुज्येष्ठ राजा होईल. मग वसुमित्र, भद्रक आणि भद्रकाचा पुत्र पुलिंद होईल. त्यानंतर पुलिंदाचा पुत्र घोष, मग वज्रमित्र, मग भागवत आणि शेवटी देवभूति, हे कुरुवीरश्रेष्ठा! अशा रीतीने दहा शुंग राजे शंभर वर्षांहून अधिक काळ पृथ्वीवर राज्य करतील. नंतर ही भूमी काण्व वंशाच्या राजांच्या अधीन जाईल; त्यांच्यात सद्गुण अल्प असतील.
Verse 16
अग्निमित्रस्ततस्तस्मात् सुज्येष्ठो भविता तत: । वसुमित्रो भद्रकश्च पुलिन्दो भविता सुत: ॥ १५ ॥ ततो घोष: सुतस्तस्माद् वज्रमित्रो भविष्यति । ततो भागवतस्तस्माद् देवभूति: कुरूद्वह ॥ १६ ॥ शुङ्गा दशैते भोक्ष्यन्ति भूमिं वर्षशताधिकम् । तत: काण्वानियं भूमिर्यास्यत्यल्पगुणान्नृप ॥ १७ ॥
हे राजा परीक्षित! अग्निमित्रानंतर सुज्येष्ठ राजा होईल. मग वसुमित्र, भद्रक आणि भद्रकाचा पुत्र पुलिंद होईल. त्यानंतर पुलिंदाचा पुत्र घोष, मग वज्रमित्र, मग भागवत आणि शेवटी देवभूति, हे कुरुवीरश्रेष्ठा! अशा रीतीने दहा शुंग राजे शंभर वर्षांहून अधिक काळ पृथ्वीवर राज्य करतील. नंतर ही भूमी काण्व वंशाच्या राजांच्या अधीन जाईल; त्यांच्यात सद्गुण अल्प असतील.
Verse 17
अग्निमित्रस्ततस्तस्मात् सुज्येष्ठो भविता तत: । वसुमित्रो भद्रकश्च पुलिन्दो भविता सुत: ॥ १५ ॥ ततो घोष: सुतस्तस्माद् वज्रमित्रो भविष्यति । ततो भागवतस्तस्माद् देवभूति: कुरूद्वह ॥ १६ ॥ शुङ्गा दशैते भोक्ष्यन्ति भूमिं वर्षशताधिकम् । तत: काण्वानियं भूमिर्यास्यत्यल्पगुणान्नृप ॥ १७ ॥
हे कुरुवर परिक्षिता! अग्निमित्रानंतर सुज्येष्ठ राजा होईल; मग वसुमित्र, भद्रक आणि भद्रकाचा पुत्र पुलिंद. पुढे पुलिंदाचा पुत्र घोष, त्यानंतर वज्रमित्र, मग भागवत आणि शेवटी देवभूती. अशा रीतीने दहा शुङ्ग राजे शंभर वर्षांहून अधिक काळ पृथ्वीवर राज्य करतील. नंतर अल्पगुणी काण्व वंशाचे राजे पृथ्वी आपल्या अधीन करतील.
Verse 18
शुङ्गं हत्वा देवभूतिं काण्वोऽमात्यस्तु कामिनम् । स्वयं करिष्यते राज्यं वसुदेवो महामति: ॥ १८ ॥
काण्व कुलातील महामती मंत्री वसुदेव, कामी स्वभावाच्या शुङ्गांचा शेवटचा राजा देवभूती याचा वध करून स्वतः राज्य करील।
Verse 19
तस्य पुत्रस्तु भूमित्रस्तस्य नारायण: सुत: । काण्वायना इमे भूमिं चत्वारिंशच्च पञ्च च । शतानि त्रीणि भोक्ष्यन्ति वर्षाणां च कलौ युगे ॥ १९ ॥
वसुदेवाचा पुत्र भूमित्र होईल आणि त्याचा पुत्र नारायण. काण्व वंशातील हे राजे कलियुगात ३४५ वर्षे पृथ्वीवर राज्य करतील.
Verse 20
हत्वा काण्वं सुशर्माणं तद् भृत्यो वृषलो बली । गां भोक्ष्यत्यन्ध्रजातीय: कञ्चित् कालमसत्तम: ॥ २० ॥
काण्वांचा शेवटचा राजा सुशर्मा याचा वध त्याचाच सेवक—आंध्र जातीतला वृषल शूद्र बली—करील. हा अत्यंत अधम महाराज बली काही काळ पृथ्वीवर अधिकार भोगेल.
Verse 21
कृष्णनामाथ तद्भ्राता भविता पृथिवीपति: । श्रीशान्तकर्णस्तत्पुत्र: पौर्णमासस्तु तत्सुत: ॥ २१ ॥ लम्बोदरस्तु तत्पुत्रस्तस्माच्चिबिलको नृप: । मेघस्वातिश्चिबिलकादटमानस्तु तस्य च ॥ २२ ॥ अनिष्टकर्मा हालेयस्तलकस्तस्य चात्मज: । पुरीषभीरुस्तत्पुत्रस्ततो राजा सुनन्दन: ॥ २३ ॥ चकोरो बहवो यत्र शिवस्वातिररिन्दम: । तस्यापि गोमतीपुत्र: पुरीमान् भविता तत: ॥ २४ ॥ मेदशिरा: शिवस्कन्दो यज्ञश्रीस्तत्सुतस्तत: । विजयस्तत्सुतो भाव्यश्चन्द्रविज्ञ: सलोमधि: ॥ २५ ॥ एते त्रिंशन्नृपतयश्चत्वार्यब्दशतानि च । षट्पञ्चाशच्च पृथिवीं भोक्ष्यन्ति कुरुनन्दन ॥ २६ ॥
बलीचा भाऊ कृष्ण नावाने पुढील पृथ्वीपति होईल. त्याचा पुत्र श्रीशान्तकर्ण, त्याचा पुत्र पौर्णमास. पौर्णमासाचा पुत्र लम्बोदर आणि त्याच्यापासून राजा चिबिलक. चिबिलकापासून मेघस्वाती, त्याचा पुत्र अटमान. अटमानाचा पुत्र अनिष्टकर्मा, त्याचा पुत्र हालेय आणि त्याचा पुत्र तलक. तलकाचा पुत्र पुरीषभीरु, त्यानंतर राजा सुनन्दन. पुढे चकोर आणि अनेक ‘बहु’ राजे; त्यांच्यात अरिंदम शिवस्वाती प्रसिद्ध होईल. शिवस्वातीचा पुत्र गोमती, मग पुरीमान. पुरीमानाचा पुत्र मेदशिरा, त्याचा पुत्र शिवस्कन्द, त्याचा पुत्र यज्ञश्री. यज्ञश्रीचा पुत्र विजय; विजयाचे दोन पुत्र—चन्द्रविज्ञ व लोमधि. हे कुरुनंदना! हे तीस राजे एकूण ४५६ वर्षे पृथ्वीवर राज्य करतील.
Verse 22
कृष्णनामाथ तद्भ्राता भविता पृथिवीपति: । श्रीशान्तकर्णस्तत्पुत्र: पौर्णमासस्तु तत्सुत: ॥ २१ ॥ लम्बोदरस्तु तत्पुत्रस्तस्माच्चिबिलको नृप: । मेघस्वातिश्चिबिलकादटमानस्तु तस्य च ॥ २२ ॥ अनिष्टकर्मा हालेयस्तलकस्तस्य चात्मज: । पुरीषभीरुस्तत्पुत्रस्ततो राजा सुनन्दन: ॥ २३ ॥ चकोरो बहवो यत्र शिवस्वातिररिन्दम: । तस्यापि गोमतीपुत्र: पुरीमान् भविता तत: ॥ २४ ॥ मेदशिरा: शिवस्कन्दो यज्ञश्रीस्तत्सुतस्तत: । विजयस्तत्सुतो भाव्यश्चन्द्रविज्ञ: सलोमधि: ॥ २५ ॥ एते त्रिंशन्नृपतयश्चत्वार्यब्दशतानि च । षट्पञ्चाशच्च पृथिवीं भोक्ष्यन्ति कुरुनन्दन ॥ २६ ॥
पौर्णमासाचा मुलगा लंबोदर असेल, ज्याच्यापासून राजा चिबिलक येईल. चिबिलकापासून मेघस्वाती आणि त्याच्यापासून अटमान येईल.
Verse 23
कृष्णनामाथ तद्भ्राता भविता पृथिवीपति: । श्रीशान्तकर्णस्तत्पुत्र: पौर्णमासस्तु तत्सुत: ॥ २१ ॥ लम्बोदरस्तु तत्पुत्रस्तस्माच्चिबिलको नृप: । मेघस्वातिश्चिबिलकादटमानस्तु तस्य च ॥ २२ ॥ अनिष्टकर्मा हालेयस्तलकस्तस्य चात्मज: । पुरीषभीरुस्तत्पुत्रस्ततो राजा सुनन्दन: ॥ २३ ॥ चकोरो बहवो यत्र शिवस्वातिररिन्दम: । तस्यापि गोमतीपुत्र: पुरीमान् भविता तत: ॥ २४ ॥ मेदशिरा: शिवस्कन्दो यज्ञश्रीस्तत्सुतस्तत: । विजयस्तत्सुतो भाव्यश्चन्द्रविज्ञ: सलोमधि: ॥ २५ ॥ एते त्रिंशन्नृपतयश्चत्वार्यब्दशतानि च । षट्पञ्चाशच्च पृथिवीं भोक्ष्यन्ति कुरुनन्दन ॥ २६ ॥
अटमानाचा मुलगा अनिष्टकर्मा असेल. त्याचा मुलगा हालेय आणि त्याचा मुलगा तलक असेल. तलकाचा मुलगा पुरीषभीरू असेल आणि त्यानंतर सुनंदन राजा होईल.
Verse 24
कृष्णनामाथ तद्भ्राता भविता पृथिवीपति: । श्रीशान्तकर्णस्तत्पुत्र: पौर्णमासस्तु तत्सुत: ॥ २१ ॥ लम्बोदरस्तु तत्पुत्रस्तस्माच्चिबिलको नृप: । मेघस्वातिश्चिबिलकादटमानस्तु तस्य च ॥ २२ ॥ अनिष्टकर्मा हालेयस्तलकस्तस्य चात्मज: । पुरीषभीरुस्तत्पुत्रस्ततो राजा सुनन्दन: ॥ २३ ॥ चकोरो बहवो यत्र शिवस्वातिररिन्दम: । तस्यापि गोमतीपुत्र: पुरीमान् भविता तत: ॥ २४ ॥ मेदशिरा: शिवस्कन्दो यज्ञश्रीस्तत्सुतस्तत: । विजयस्तत्सुतो भाव्यश्चन्द्रविज्ञ: सलोमधि: ॥ २५ ॥ एते त्रिंशन्नृपतयश्चत्वार्यब्दशतानि च । षट्पञ्चाशच्च पृथिवीं भोक्ष्यन्ति कुरुनन्दन ॥ २६ ॥
सुनंदनानंतर चकोर आणि आठ बहु राजे होतील, ज्यांच्यामध्ये शिवस्वाती शत्रूंचा मोठा पराभव करणारा असेल. शिवस्वातीचा मुलगा गोमती असेल. त्याचा मुलगा पुरीमान असेल.
Verse 25
कृष्णनामाथ तद्भ्राता भविता पृथिवीपति: । श्रीशान्तकर्णस्तत्पुत्र: पौर्णमासस्तु तत्सुत: ॥ २१ ॥ लम्बोदरस्तु तत्पुत्रस्तस्माच्चिबिलको नृप: । मेघस्वातिश्चिबिलकादटमानस्तु तस्य च ॥ २२ ॥ अनिष्टकर्मा हालेयस्तलकस्तस्य चात्मज: । पुरीषभीरुस्तत्पुत्रस्ततो राजा सुनन्दन: ॥ २३ ॥ चकोरो बहवो यत्र शिवस्वातिररिन्दम: । तस्यापि गोमतीपुत्र: पुरीमान् भविता तत: ॥ २४ ॥ मेदशिरा: शिवस्कन्दो यज्ञश्रीस्तत्सुतस्तत: । विजयस्तत्सुतो भाव्यश्चन्द्रविज्ञ: सलोमधि: ॥ २५ ॥ एते त्रिंशन्नृपतयश्चत्वार्यब्दशतानि च । षट्पञ्चाशच्च पृथिवीं भोक्ष्यन्ति कुरुनन्दन ॥ २६ ॥
पुरीमानाचा मुलगा मेदशिरा असेल. त्याचा मुलगा शिवस्कंद आणि त्याचा मुलगा यज्ञश्री असेल. यज्ञश्रीचा मुलगा विजय असेल, ज्याला चंद्रविज्ञ आणि लोमधी हे दोन मुलगे असतील.
Verse 26
कृष्णनामाथ तद्भ्राता भविता पृथिवीपति: । श्रीशान्तकर्णस्तत्पुत्र: पौर्णमासस्तु तत्सुत: ॥ २१ ॥ लम्बोदरस्तु तत्पुत्रस्तस्माच्चिबिलको नृप: । मेघस्वातिश्चिबिलकादटमानस्तु तस्य च ॥ २२ ॥ अनिष्टकर्मा हालेयस्तलकस्तस्य चात्मज: । पुरीषभीरुस्तत्पुत्रस्ततो राजा सुनन्दन: ॥ २३ ॥ चकोरो बहवो यत्र शिवस्वातिररिन्दम: । तस्यापि गोमतीपुत्र: पुरीमान् भविता तत: ॥ २४ ॥ मेदशिरा: शिवस्कन्दो यज्ञश्रीस्तत्सुतस्तत: । विजयस्तत्सुतो भाव्यश्चन्द्रविज्ञ: सलोमधि: ॥ २५ ॥ एते त्रिंशन्नृपतयश्चत्वार्यब्दशतानि च । षट्पञ्चाशच्च पृथिवीं भोक्ष्यन्ति कुरुनन्दन ॥ २६ ॥
हे कुरुनंदना, हे तीस राजे एकूण ४५६ वर्षे पृथ्वीवर राज्य करतील.
Verse 27
सप्ताभीरा आवभृत्या दश गर्दभिनो नृपा: । कङ्का: षोडश भूपाला भविष्यन्त्यतिलोलुपा: ॥ २७ ॥
त्यानंतर आवभृत्य नगरातून उद्भवलेले आभीर जातीचे सात राजे होतील, मग दहा गर्दभी राजे. त्यांच्या नंतर कङ्क वंशाचे सोळा भूपाल राज्य करतील, जे अतिशय लोभी म्हणून प्रसिद्ध होतील.
Verse 28
ततोऽष्टौ यवना भाव्याश्चतुर्दश तुरुष्कका: । भूयो दश गुरुण्डाश्च मौला एकादशैव तु ॥ २८ ॥
यानंतर आठ यवन राजे होतील, मग चौदा तुरुष्क. पुन्हा दहा गुरुण्ड आणि मौल वंशाचे अकरा राजे होतील.
Verse 29
एते भोक्ष्यन्ति पृथिवीं दशवर्षशतानि च । नवाधिकां च नवतिं मौला एकादश क्षितिम् ॥ २९ ॥ भोक्ष्यन्त्यब्दशतान्यङ्ग त्रीणि तै: संस्थिते तत: । किलकिलायां नृपतयो भूतनन्दोऽथ वङ्गिरि: ॥ ३० ॥ शिशुनन्दिश्च तद्भ्राता यशोनन्दि: प्रवीरक: । इत्येते वै वर्षशतं भविष्यन्त्यधिकानि षट् ॥ ३१ ॥
हे आभीर, गर्दभी आणि कङ्क राजे १०९९ वर्षे पृथ्वीचा उपभोग करतील; आणि मौल वंशाचे अकरा राजे ३०० वर्षे राज्य करतील. ते सर्व नष्ट झाल्यावर किलकिला नगरीत भूतनन्द, वङ्गिरि, शिशुनन्द, त्याचा भाऊ यशोनन्दि आणि प्रवीरक असा राजवंश प्रकट होईल. किलकिलाचे हे राजे एकूण १०६ वर्षे सत्ता धरतील.
Verse 30
एते भोक्ष्यन्ति पृथिवीं दशवर्षशतानि च । नवाधिकां च नवतिं मौला एकादश क्षितिम् ॥ २९ ॥ भोक्ष्यन्त्यब्दशतान्यङ्ग त्रीणि तै: संस्थिते तत: । किलकिलायां नृपतयो भूतनन्दोऽथ वङ्गिरि: ॥ ३० ॥ शिशुनन्दिश्च तद्भ्राता यशोनन्दि: प्रवीरक: । इत्येते वै वर्षशतं भविष्यन्त्यधिकानि षट् ॥ ३१ ॥
हे आभीर, गर्दभी आणि कङ्क राजे १०९९ वर्षे पृथ्वीचा उपभोग करतील; आणि मौल वंशाचे अकरा राजे ३०० वर्षे राज्य करतील. ते सर्व नष्ट झाल्यावर किलकिला नगरीत भूतनन्द, वङ्गिरि, शिशुनन्द, त्याचा भाऊ यशोनन्दि आणि प्रवीरक असा राजवंश प्रकट होईल. किलकिलाचे हे राजे एकूण १०६ वर्षे सत्ता धरतील.
Verse 31
एते भोक्ष्यन्ति पृथिवीं दशवर्षशतानि च । नवाधिकां च नवतिं मौला एकादश क्षितिम् ॥ २९ ॥ भोक्ष्यन्त्यब्दशतान्यङ्ग त्रीणि तै: संस्थिते तत: । किलकिलायां नृपतयो भूतनन्दोऽथ वङ्गिरि: ॥ ३० ॥ शिशुनन्दिश्च तद्भ्राता यशोनन्दि: प्रवीरक: । इत्येते वै वर्षशतं भविष्यन्त्यधिकानि षट् ॥ ३१ ॥
हे आभीर, गर्दभी आणि कङ्क राजे १०९९ वर्षे पृथ्वीचा उपभोग करतील; आणि मौल वंशाचे अकरा राजे ३०० वर्षे राज्य करतील. ते सर्व नष्ट झाल्यावर किलकिला नगरीत भूतनन्द, वङ्गिरि, शिशुनन्द, त्याचा भाऊ यशोनन्दि आणि प्रवीरक असा राजवंश प्रकट होईल. किलकिलाचे हे राजे एकूण १०६ वर्षे सत्ता धरतील.
Verse 32
तेषां त्रयोदश सुता भवितारश्च बाह्लिका: । पुष्पमित्रोऽथ राजन्यो दुर्मित्रोऽस्य तथैव च ॥ ३२ ॥ एककाला इमे भूपा: सप्तान्ध्रा: सप्त कौशला: । विदूरपतयो भाव्या निषधास्तत एव हि ॥ ३३ ॥
किलकिलांनंतर त्यांचे तेरा पुत्र बाह्लीक होतील. त्यानंतर राजा पुष्पमित्र, त्याचा पुत्र दुर्मित्र, सात आंध्र, सात कौशल आणि विदूर व निषध प्रांतांचे राजे वेगवेगळ्या भागात राज्य करतील.
Verse 33
तेषां त्रयोदश सुता भवितारश्च बाह्लिका: । पुष्पमित्रोऽथ राजन्यो दुर्मित्रोऽस्य तथैव च ॥ ३२ ॥ एककाला इमे भूपा: सप्तान्ध्रा: सप्त कौशला: । विदूरपतयो भाव्या निषधास्तत एव हि ॥ ३३ ॥
किलकिलांनंतर त्यांचे तेरा पुत्र बाह्लीक होतील. त्यानंतर राजा पुष्पमित्र, त्याचा पुत्र दुर्मित्र, सात आंध्र, सात कौशल आणि विदूर व निषध प्रांतांचे राजे वेगवेगळ्या भागात राज्य करतील.
Verse 34
मागधानां तु भविता विश्वस्फूर्जि: पुरञ्जय: । करिष्यत्यपरो वर्णान् पुलिन्दयदुमद्रकान् ॥ ३४ ॥
त्यानंतर मगधमध्ये विश्वस्फूर्जी नावाचा राजा होईल, जो दुसऱ्या पुरंजयासारखा असेल. तो सर्व सुसंस्कृत वर्गांना पुलिंद, यदु आणि मद्रक यांच्यासारख्या कनिष्ठ श्रेणीत बदलेल.
Verse 35
प्रजाश्चाब्रह्मभूयिष्ठा: स्थापयिष्यति दुर्मति: । वीर्यवान् क्षत्रमुत्साद्य पद्मवत्यां स वै पुरि । अनुगङ्गमाप्रयागं गुप्तां भोक्ष्यति मेदिनीम् ॥ ३५ ॥
तो दुर्मती राजा विश्वस्फूर्जी प्रजेला अधार्मिक बनवून ठेवेल आणि आपल्या सामर्थ्याने क्षत्रिय धर्माचा पूर्णपणे नाश करेल. आपली राजधानी पद्मावती येथून तो गंगेच्या उगमापासून प्रयागापर्यंतच्या पृथ्वीवर राज्य करेल.
Verse 36
सौराष्ट्रावन्त्याभीराश्च शूरा अर्बुदमालवा: । व्रात्या द्विजा भविष्यन्ति शूद्रप्राया जनाधिपा: ॥ ३६ ॥
त्या वेळी सौराष्ट्र, अवंती, आभीर, शूर, अर्बुद आणि मालवा यांसारख्या प्रांतांमधील ब्राह्मण आपले सर्व संस्कार विसरतील आणि या ठिकाणचे राजे शूद्रांपेक्षा वेगळे नसतील.
Verse 37
सिन्धोस्तटं चन्द्रभागां कौन्तीं काश्मीरमण्डलम् । भोक्ष्यन्ति शूद्रा व्रात्याद्या म्लेच्छाश्चाब्रह्मवर्चस: ॥ ३७ ॥
सिंधू नदीचा काठ, चंद्रभागा, कौंती आणि काश्मीर या प्रदेशांवर शूद्र, संस्कारहीन ब्राह्मण आणि म्लेच्छ राज्य करतील. वैदिक संस्कृतीचा मार्ग सोडल्यामुळे त्यांचे सर्व आध्यात्मिक तेज नष्ट होईल.
Verse 38
तुल्यकाला इमे राजन् म्लेच्छप्रायाश्च भूभृत: । एतेऽधर्मानृतपरा: फल्गुदास्तीव्रमन्यव: ॥ ३८ ॥
हे राजा परीक्षित, एकाच वेळी असे अनेक असंस्कृत राजे राज्य करतील. ते सर्व अधर्मी, असत्य बोलणारे, अत्यंत रागीट आणि दान न देणारे असतील.
Verse 39
स्त्रीबालगोद्विजघ्नाश्च परदारधनादृता: । उदितास्तमितप्राया अल्पसत्त्वाल्पकायुष: ॥ ३९ ॥ असंस्कृता: क्रियाहीना रजसा तमसावृता: । प्रजास्ते भक्षयिष्यन्ति म्लेच्छा राजन्यरूपिण: ॥ ४० ॥
राजांच्या वेषातील हे म्लेच्छ प्रजेला लुटतील. ते स्त्रिया, मुले, गाई आणि ब्राह्मणांची हत्या करतील आणि इतरांच्या पत्नी व धनाची अभिलाषा धरतील. ते अस्थिर स्वभावाचे, चारित्र्यहीन आणि अल्पायुषी असतील. वैदिक संस्कारांनी रहित आणि रज-तम गुणांनी झाकलेले असे ते असतील.
Verse 40
स्त्रीबालगोद्विजघ्नाश्च परदारधनादृता: । उदितास्तमितप्राया अल्पसत्त्वाल्पकायुष: ॥ ३९ ॥ असंस्कृता: क्रियाहीना रजसा तमसावृता: । प्रजास्ते भक्षयिष्यन्ति म्लेच्छा राजन्यरूपिण: ॥ ४० ॥
राजांच्या वेषातील हे म्लेच्छ प्रजेला लुटतील. ते स्त्रिया, मुले, गाई आणि ब्राह्मणांची हत्या करतील आणि इतरांच्या पत्नी व धनाची अभिलाषा धरतील. ते अस्थिर स्वभावाचे, चारित्र्यहीन आणि अल्पायुषी असतील. वैदिक संस्कारांनी रहित आणि रज-तम गुणांनी झाकलेले असे ते असतील.
Verse 41
तन्नाथास्ते जनपदास्तच्छीलाचारवादिन: । अन्योन्यतो राजभिश्च क्षयं यास्यन्ति पीडिता: ॥ ४१ ॥
या नीच राजांच्या अधिपत्याखालील प्रजा त्यांच्याच चारित्र्याचे, आचरणाचे आणि भाषणाचे अनुकरण करेल. राजे आणि एकमेकांकडून त्रासलेले हे लोक विनाशाला प्राप्त होतील.
Frequently Asked Questions
Nanda is described as the powerful son of King Mahānandi conceived in a śūdra woman’s womb. His rise is significant because it symbolizes Kali-yuga’s inversion of rāja-dharma: political authority becomes driven by sheer force, wealth, and mass armies rather than kṣatriya virtue, protection of brāhmaṇas and cows, and adherence to Vedic norms.
Cāṇakya is portrayed as the agent who destroys the Nanda dynasty after betrayal of trust and then enthrones Candragupta, initiating Maurya rule. In Bhāgavata’s framing, this highlights how dynasties pivot through adharma (treachery, coercion) even when a new order appears—underscoring that political change alone does not equal dharmic restoration in Kali-yuga.
These motifs illustrate the Kali-yuga pattern of legitimacy collapse: authority shifts from dharma-based succession to opportunistic seizure of power. The Bhāgavata uses this to teach that when leaders are not self-controlled and God-centered, governance becomes predatory, and citizens inevitably suffer and imitate the same irreligious habits.
It expresses a Bhāgavata principle of moral contagion: rājā is a social exemplar. When rulers are dominated by passion and ignorance, public culture normalizes violence, exploitation, and falsehood. The implied remedy is to seek higher exemplars—sādhus, śāstra, and Bhagavān—through śravaṇa and kīrtana, rather than accepting the king’s behavior as the standard.