Adhyaya 90

Verse 1

श्री-शुक उवाच सुखं स्व-पुर्यां निवसन् द्वारकायां श्रियः पतिः । सर्व-सम्पत्-समृद्धायां जुष्टायां वृष्णि-पुङ्गवैः ॥

श्रीशुक म्हणाले—श्रीलक्ष्मीचे पती भगवान आपल्या द्वारका या स्वनगरीत सुखाने निवास करीत; ती नगरी सर्व ऐश्वर्यांनी समृद्ध आणि वृष्णिवंशातील श्रेष्ठ वीरांनी अलंकृत होती.

Verse 2

स्त्रीभिश्चोत्तम-वेषाभिर्नव-यौवन-कान्तिभिः । कन्दुकादिभिर्हर्म्येषु क्रीडन्तीभिस्तडिद्-द्युभिः ॥

तेथे द्वारकेत उत्तम वेशभूषेत, नवयौवनाच्या कांतीने उजळलेल्या कुलीन स्त्रिया राजवाड्यांच्या दालनांत चेंडू इत्यादी खेळ खेळत क्रीडा करीत; त्यांची शोभा विजेसारखी चमकत होती।

Verse 3

नित्यं सङ्कुलमार्गायां मदच्युद्भिर्मतङ्गजैः । स्वलङ्कृतैर्भटैरश्वैरथैश्च कनकोज्ज्वलैः ॥

द्वारकेचे मार्ग दररोज गजबजलेले असत—मदरस गळणाऱ्या मत्त हत्तीांनी, तसेच सुशोभित सैनिकांनी, घोड्यांनी आणि सोन्याने झळाळणाऱ्या रथांनी।

Verse 4

उद्यानोपवनाढ्यायां पुष्पितद्रुमराजिषु । निर्विशद्भृङ्गविहगैर्नादितायां समन्ततः ॥

ती नगरी उद्याने व उपवने यांनी समृद्ध होती; फुललेल्या वृक्षांच्या रांगांनी शोभून दिसत होती आणि सर्वत्र फिरणाऱ्या भुंग्यांच्या गुंजारवाने व पक्ष्यांच्या किलबिलाटाने निनादत होती।

Verse 5

रेमे षोडश-साहस्र-पत्नीनां एक-वल्लभः । तावद् विचित्र-रूपो 'सौ तद्-गेहेषु महर्द्धिषु ॥

सोळा हजार राण्यांचा एकमेव प्रिय भगवान श्रीकृष्ण प्रत्येकेसोबत रमले. आपल्या अद्भुत विस्तारांनी ते एकाच वेळी त्यांच्या वैभवशाली महालांत उपस्थित होते।

Verse 6

प्रोत्फुल्लोत्पल-कह्लार-कुमुदाम्भोज-रेणुभिः । वासितामल-तोयेषु कूजद्-द्विज-कुलेषु च ॥

तेथे अशी सरोवरे होती की त्यांच्या स्वच्छ पाण्यात पूर्ण उमललेल्या उत्पल, कह्लार, कुमुद व अंभोज यांच्या परागाचा सुगंध दरवळत असे; आणि पक्ष्यांच्या थव्यांचा कूजननाद घुमत असे।

Verse 7

विजहार विगाह्याम्भो ह्रदिनीषु महोदयः । कुच-कुङ्कुम-लिप्ताङ्गः परिरब्धश्च योषिताम् ॥

परम भाग्यवान भगवान् सरोवर-नद्यांच्या जलात डुबकी घेऊन क्रीडा करीत होते. स्त्रियांच्या आलिंगनाने त्यांच्या अंगावर त्यांच्या स्तनांवरील कुंकुम लागले.

Verse 8

उपगीयमानो गन्धर्वैर्मृदङ्ग-पणवानकान् । वादयद्भिर्मुदा वीणां सूत-मागध-वन्दिभिः ॥

गंधर्व त्यांच्या कीर्तीचे गान करीत होते आणि सूत, मागध व वंदीजन आनंदाने वीणा, मृदंग, पणव इत्यादी वाद्ये वाजवीत होते; अशा रीतीने प्रभूंची स्तुती होत होती.

Verse 9

सिच्यमानोऽच्युतस्ताभिर्हसन्तीभिः स्म रेचकैः । प्रतिषिञ्चन् विचिक्रीडे यक्षीभिर्यक्षराड् इव ॥

हसत हसत राण्या रेचक (पिचकारी) मधून पाण्याच्या धारांनी अच्युतांना भिजवीत. अच्युतही प्रत्युत्तर देत त्यांच्यावर पाणी उडवीत क्रीडा करीत, जणू यक्षराज यक्षिणींमध्ये रमतो तसा।

Verse 10

ताः क्लिन्न-वस्त्र-विवृतोरु-कुच-प्रदेशाः सिञ्चन्त्य उद्धृत-बृहत्-कवर-प्रसूनाः । कान्तं स्म रेचक-जिहीर्षययोपगुह्य जात-स्मरोत्स्मय-लसद्-वदना विरेजुः ॥

भिजलेल्या वस्त्रांनी त्यांच्या रुंद नितंबांचा व स्तनप्रदेशाचा भाग उघडा दिसू लागला; जड वेणीतून फुले सटकली. त्या प्रियावर पाणी उडवीत आणि त्याची पिचकारी हिसकावण्याच्या इच्छेने त्याला आलिंगन देत; जागृत शृंगाररसाने त्यांच्या हसऱ्या मुखावर तेज फुलले.

Verse 11

कृष्णस् तु तत्-स्तन-विशज्जित-कुङ्कुम-स्रक् । क्रीडाभिषङ्ग-धुत-कुन्तल-वृन्द-बन्धः ॥ सिञ्चन् मुहुर् युवतिभिः प्रतिषिच्यमानो रेमे करेणुभिर् इवेभ-पतिः परीतः ॥

श्रीकृष्णांच्या गळ्यात युवतींच्या स्तनांना लागलेल्या कुंकुमाने रंजलेली माळ होती आणि क्रीडेच्या उत्कटतेने त्यांच्या केसांच्या गुच्छांचा बंध सैल झाला होता. ते वारंवार पाणी उडवीत आणि युवतीही प्रत्युत्तर देत त्यांना भिजवीत; त्या युवतींनी वेढलेल्या कृष्णांनी असे रमण केले जसे हत्तीणांनी वेढलेला गजराज।

Verse 12

नटानां नर्तकीनां च गीत-वाद्योपजीविनाम् । क्रीडालङ्कार-वासांसि कृष्णो 'दात् तस्य च स्त्रियः ॥

श्रीकृष्णांनी नट, नर्तकी आणि गाणे-वाद्याने उपजीविका करणाऱ्यांना वस्त्रे, अलंकार व क्रीडोपहार दिले; तसेच त्यांच्या स्त्रियांनाही दान दिले।

Verse 13

कृष्णस्यैवं विहरतो गत्यालापेक्षितस्मितैः । नर्मक्ष्वेलिपरिष्वङ्गैः स्त्रीणां किल हृता धियः ॥

अशा रीतीने विहार करणाऱ्या श्रीकृष्णांच्या मनोहर गतीने, मधुर संभाषणाने, कटाक्षाने व हास्याने, तसेच त्यांच्या विनोद, क्रीडा आणि स्नेहिल आलिंगनांनी स्त्रियांची मने खरोखरच हरपली।

Verse 14

ऊचुर्मुकुन्दैकधियो गिर उन्मत्तवज्जडम् । चिन्तयन्त्योऽरविन्दाक्षं तानि मे गदतः शृणु ॥

मुकुंदावरच एकाग्र मन ठेवून, कमलनयन प्रभूचे निरंतर स्मरण करत त्या स्त्रिया उन्मत्त वा स्तब्ध झाल्यासारख्या वाणी बोलू लागल्या। आता मी सांगतो ते शब्द ऐका।

Verse 15

महिष्य ऊचुः कुररि विलपसि त्वं वीत-निद्रा न शेषे स्वपिति जगति रात्र्याम् ईश्वरो गुप्त-बोधः । कुररि विलपसि त्वं वीत-निद्रा न शेषे स्वपिति जगति रात्र्याम् ईश्वरो गुप्त-बोधः । वयमिव सखि कच्चिद् गाढ-निर्विद्ध-चेता नलिन-नयन-हासोदार-लीलेक्षितेन ॥

राण्या म्हणाल्या—हे कुररी! तू का विलाप करतेस? निद्राहीन होऊनही तू विसावत नाहीस; रात्री जग झोपते आणि ईश्वर गुप्त बोधाने शयन करतात. सखी, काय तूही आमच्यासारखी कमलनयन प्रभूच्या उदार, क्रीडामय कटाक्ष व हास्याने हृदयात खोलवर भेदली गेलीस का?

Verse 16

नेत्रे निमीलयसि नक्तम् अदृष्ट-बन्धुस् त्वं रोरवीषि करुणं बत चक्रवाकि । नेत्रे निमीलयसि नक्तम् अदृष्ट-बन्धुस् त्वं रोरवीषि करुणं बत चक्रवाकि । दास्यं गत वयमिवाच्युत-पाद-जुष्टां किं वा स्रजं स्पृहयसि कवरेण वोढुम् ॥

हे चक्रवाकी! रात्री प्रियदर्शन न झाल्याने तू डोळे मिटतेस आणि करुण रडतेस. आम्ही जसे अच्युताच्या चरणसेवेत आलो आहोत, तसेच तूही आपल्या वेणीत त्या माळेला धारण करण्याची इच्छा धरतेस काय, जी अच्युत प्रभूला शोभून गेली आहे?

Verse 17

भो भोः सदा निष्टनसे उदन्वन्न् अलब्ध-निद्रो ’धिगत-प्रजागरः । किं वा मुकुन्दापहृतात्म-लाञ्छनः प्राप्तां दशां त्वं च गतो दुरत्ययाम् ॥

हे समुद्रा, हे समुद्रा! तू सदा का गर्जतोस—निद्राहीन, सतत जागा? की मुकुंदाने तुझे आत्म-लांछनच हिरावले, म्हणून तू दुर्धर, असह्य दशेला पोहोचलास?

Verse 18

त्वं यक्ष्मणा बलवतासि गृहीत इन्दो क्षीणस् तमो न निज-दीधितिभिः क्षिणोषि । कच्चिन् मुकुन्द-गदितानि यथा वयं त्वं विस्मृत्य भोः स्थगित-गीर् उपलक्ष्यसे नः ॥

हे चंद्रा! काय एखाद्या प्रबळ क्षयरोगाने तुला धरले आहे, म्हणून तू क्षीण झालास व आपल्या किरणांनी अंधार घालवत नाहीस? की आम्हांसारखे मुकुंदाचे वचन विसरून, अरे, गळा दाटल्यासारखा करून आमच्यासमोर उभा आहेस?

Verse 19

किं न्वाचरितमस्माभिर्मलयानिल तेऽप्रियम् । गोविन्दापाङ्गनिर्भिन्ने हृदीरयसि नः स्मरम् ॥

हे मलयवारा! आम्ही असे काय केले की तुला अप्रिय वाटले? गोविंदाच्या कटाक्षाने भेदलेल्या आमच्या हृदयात तू स्मर-व्यथा जागवितोस.

Verse 20

मेघ श्रीमंस्त्वमसि दयितो यादवेन्द्रस्य नूनं श्रीवत्साङ्कं वयमिव भवान् ध्यायति प्रेमबद्धः । अत्युत्कण्ठः शवलहृदयोऽस्मद्विधो बाष्पधाराः स्मृत्वा स्मृत्वा विसृजसि मुहुर्दुःखदस्तत्प्रसङ्गः ॥

हे श्रीमंत मेघा! तू निश्चयच यादवेंद्राचा लाडका आहेस. आम्हांसारखा प्रेमाने बांधला जाऊन तूही श्रीवत्सांक प्रभूचे ध्यान करतोस. अतिशय उत्कंठित, आमच्यासारखेच काळवंडलेले जड हृदय घेऊन, तू पुन्हा पुन्हा स्मरून अश्रुधारा बरसवितोस; तो विरह-स्मरणप्रसंग दुःखद आहे.

Verse 21

प्रिय-राव-पदानि भाषसे मृत-सञ्जीविकयानयाऽनया गिरा । करवाणि किमद्य ते प्रियं वद मे वल्गित-कण्ठ कोकिल ॥

तू प्रिय-नादाचे शब्द बोलतोस; या मृत-संजीवनीसारख्या वाणीने मृतही जिवंत होतील. सांग रे, वल्गित कंठाच्या कोकिळे! आज मी तुझे कोणते प्रिय कार्य करू?

Verse 22

न चलसि न वदस्युदार-बुद्धे क्षिति-धर चिन्तयसि महान्तम् अर्थम् । अपि बत वसुदेव-नन्दनाङ्घ्रिं वयमिव कामयसि स्तनैर्विधर्तुम् ॥

हे उदारबुद्धे, हे क्षितिधरा! तू न चालतेस, न बोलतेस; निश्चयच काही महान हेतूचा विचार करीत आहेस. किंवा अहो, वसुदेव-नंदन श्रीकृष्णांचे चरण आम्हांसारखेच आपल्या स्तनांवर धारण करावयास इच्छितेस.

Verse 23

शुष्यद्-ध्रदाः करशिता बत सिन्धु-पत्न्यः सम्प्रत्य अपास्त-कमल-श्रिय इष्ट-भर्तुः । यद्वद् वयं मधु-पतेः प्रणयावलोकम् अप्राप्य मुष्ट-हृदयाः पुरु-कर्‌शिताः स्म ॥

अहो! समुद्राच्या पत्नी—ह्रद व नद्या—आता आटून कोरड्या होत आहेत; प्रिय पतीची कमलसदृश शोभा दूर होताच त्यांचे जल मुठभर उरले. तसेच मधुपती श्रीकृष्णाची प्रेमदृष्टी न मिळाल्याने आम्हीही कठोरहृदयी होऊन फारच क्लेशित झालो आहोत.

Verse 24

हंस स्वागतम् आस्यतां पिब पयो ब्रूहि अङ्ग शौरेः कथां दूतं त्वां नु विदाम कच्चिद् अजितः स्वस्त्य् आस्त उक्तं पुरा । हंस स्वागतम् आस्यतां पिब पयो ब्रूहि अङ्ग शौरेः कथां दूतं त्वां नु विदाम कच्चिद् अजितः स्वस्त्य् आस्त उक्तं पुरा । किं वा नश् चल-सौहृदः स्मरति तं कस्माद् भजामो वयं क्षौद्रालापय काम-दं श्रियम् ऋते सैवैक-निष्ठा स्त्रियाम् ॥

हे हंसा, स्वागतम्! बस, दूध पिऊन घे आणि प्रिय, शौरी (श्रीकृष्ण) यांची काही वार्ता सांग. आम्ही तुला त्यांचा दूतच जाणतो—अजित प्रभू कुशल आहेत ना, असे पूर्वी सांगितले होते? पण ज्यांचे स्नेह चंचल, ते आम्हाला का स्मरतील? आणि आम्ही त्यांनाच का भजावे? हे मधुरभाषी, बोल! त्यांच्या शिवाय—जे कामना व श्री दोन्ही देतात—स्त्रीला एकनिष्ठ आश्रय दुसरा नाही.

Verse 25

श्री-शुक उवाच इतीदृशेन भावेन कृष्णे योगेश्वरेश्वरे । क्रियमाणेन माधव्यो लेभिरे परमां गतिम् ॥

श्रीशुक म्हणाले—अशा प्रकारच्या भावाने, योगेश्वरांचा ईश्वर श्रीकृष्ण यांच्यात भक्ति करीत, माधवाच्या राण्यांनी परम गती प्राप्त केली.

Verse 26

श्रुत-मात्रोऽपि यः स्त्रीणां प्रसह्याकर्षते मनः । उरु-गायोरु-गीतो वा पश्यन्तीनां च किं पुनः ॥

जो केवळ ऐकण्यानेच स्त्रियांचे मन बलपूर्वक ओढून घेतो—तो महान कीर्तिवान, श्रेष्ठ गायकांनी गाईलेला—मग जो त्याला पाहतात त्यांचे काय सांगावे!

Verse 27

याः सम्पर्यचरन् प्रेम्णा पाद-संवाहनादिभिः । जगद्गुरुं भर्तृ-बुद्ध्या तासां किं वर्ण्यते तपः ॥

त्या प्रेमभक्तीने त्यांच्या पायांचे संवाहन इत्यादी सर्व प्रकारची अंतःकरणी सेवा करीत. जो जगद्गुरू आहे, त्यालाच त्यांनी पती-बुद्धीने मानले. त्यांच्या तपाचे व पुण्याचे वर्णन तरी कसे होईल?

Verse 28

एवं वेदोदितं धर्मम् अनुतिष्ठन् सतां गतिः । गृहं धर्मार्थ-कामानां मुहुः चादर्शयत् पदम् ॥

अशा रीतीने वेदांनी सांगितलेला धर्म आचरित, सत्पुरुषांची परम गती असलेल्या प्रभूंनी वारंवार दाखवले की गृहस्थाश्रम हा धर्म, अर्थ आणि मर्यादित काम यांचा योग्य आधार होऊ शकतो.

Verse 29

आस्थितस्य परं धर्मं कृष्णस्य गृह-मेधिनाम् । आसन् षोडश-साहस्रं महिष्यश् च शताधिकम् ॥

गृहस्थांसाठीचा परम धर्म पूर्णपणे पाळत असताना श्रीकृष्णांच्या सोळा हजार राण्या होत्या, आणि त्याव्यतिरिक्त शंभराहून अधिक (प्रधान) पत्नीही होत्या.

Verse 30

तासां स्त्री-रत्न-भूतानाम् अष्टौ याः प्राग् उदाहृताः । रुक्मिणी-प्रमुखा राजंस् तत्-पुत्राश् चानुपूर्वशः ॥

हे राजन्, त्या स्त्री-रत्नरूप राण्यांपैकी पूर्वी सांगितलेल्या आठ—रुक्मिणीप्रमुख—आणि त्यांचे पुत्र आता क्रमाने वर्णिले जात आहेत.

Verse 31

एकैकस्यां दश दश कृष्णो 'जीजनद् आत्मजान् । यावत्या आत्मनो भार्या अमोघ-गतिर् ईश्वरः ॥

ज्यांची इच्छा कधी निष्फळ होत नाही अशा ईश्वर कृष्णांनी प्रत्येक राणीपासून दहा-दहा पुत्र उत्पन्न केले; जितक्या त्यांच्या पत्नी होत्या, तितक्याच प्रत्येकेकडून दहादहा पुत्र झाले.

Verse 32

तेषाम् उद्दाम-वीर्याणाम् अष्टा-दश महा-रथाः । आसन्न् उदार-यशसस् तेषां नामानि मे शृणु ॥

त्या पुत्रांपैकी, ज्यांचे पराक्रम अमर्याद होते, अठरा महा-रथी—महान रथयोद्धे व उदार कीर्तीचे—झाले. आता माझ्याकडून त्यांची नावे ऐक.

Verse 33

प्रद्युम्नश् चानिरुद्धश् च दीप्तिमान् भानुर् एव च । साम्बो मधुर् बृहद्भानुश् चित्रभानुर् वृकोऽरुणः ॥

प्रद्युम्न व अनिरुद्ध; दीप्तिमान व भानु; साम्ब व मधु; बृहद्भानु व चित्रभानु; तसेच वृक व अरुण—हेही (त्या पुत्रांमध्ये) नामांकित झाले.

Verse 34

पुष्करो वेदबाहुश् च श्रुतदेवः सुनन्दनः । चित्रबाहुर् विरूपश् च कविर् न्यग्रोध एव च ॥

पुष्कर व वेदबाहु; श्रुतदेव व सुनन्दन; चित्रबाहु व विरूप; तसेच कवी व न्यग्रोध—हेही (पुत्रांमध्ये) नामांकित झाले.

Verse 35

एतेषाम् अपि राजेन्द्र तनु-जानां मधु-द्विषः । प्रद्युम्न आसीत् प्रथमः पितृ-वद् रुक्मिणी-सुतः ॥

हे राजेंद्र! मधुद्विष (भगवान श्रीकृष्ण) यांच्या या सर्व पुत्रांमध्ये प्रथम प्रद्युम्न होता—रुक्मिणीचा पुत्र—जो गुणांनी पित्याप्रमाणेच होता.

Verse 36

स रुक्मिणो दुहितरम् उपयेमे महा-रथः । तस्यां ततो 'निरुद्धो 'भूत् नागायत-बलान्वितः ॥

त्या महा-रथीने (प्रद्युम्नाने) रुक्मीच्या कन्येशी विवाह केला. तिच्यापासून अनिरुद्ध जन्मला—हत्तीप्रमाणे बलवान.

Verse 37

स चापि रुक्मिणः पौत्रीं दौहित्रो जगृहे ततः । वज्रस् तस्याभवद् यस् तु मौषलाद् अवशेषितः ॥

त्यानंतर श्रीकृष्णांच्या दौहित्राने रुक्मीच्या पौत्रीशी विवाह केला. तिच्यापासून वज्र जन्मला; मौषल-विनाशानंतर तोच एकटा उरला.

Verse 38

प्रतिबाहुर् अभूत् तस्मात् सुबाहुस् तस्य चात्मजः । सुबाहोः शान्तसेनो 'भूच् छतसेनस् तु तत्सुतः ॥

वज्रापासून प्रतिबाहु झाला आणि प्रतिबाहूचा पुत्र सुबाहु होता. सुबाहूपासून शान्तसेन झाला व शान्तसेनाचा पुत्र शतसेन झाला.

Verse 39

न ह्येतस्मिन्कुले जाता अधना अबहुप्रजाः । अल्पायुषोऽल्पवीर्याश्च अब्रह्मण्याश्च जज्ञिरे ॥

या कुळात कधीही कोणी निर्धन, अल्पसंतती, अल्पायुषी, अल्पवीर्य किंवा ब्राह्मण-धर्मास अवमान करणारा जन्मला नाही.

Verse 40

यदुवंशप्रसूतानां पुंसां विख्यातकर्मणाम् । सङ्ख्या न शक्यते कर्तुमपि वर्षायुतैर्नृप ॥

हे राजन्! यदुवंशात जन्मलेल्या विख्यात कर्मांच्या पुरुषांची संख्या—असंख्य वर्षे मोजली तरी—मोजता येत नाही.

Verse 41

तिस्रः कोट्यः सहस्राणाम् अष्टाशीति-शतानि च । आसन् यदु-कुलाचार्याः कुमाराणाम् इति श्रुतम् ॥

असे ऐकिवात आहे की यदुकुलाच्या आचाराचे आचार्य व आदर्श ठरणारे राजकुमार तीन कोटी, सहस्रांनी, आणि अठ्ठ्याऐंशी शत इतके होते.

Verse 42

सङ्ख्यानं यादवानां कः करिष्यति महात्मनाम् । यत्रायुतानाम् अयुत-लक्षेणास्ते स आहुकः ॥

त्या महात्मा यादवांची गणना कोण करील? ज्यांच्यात एकटा आहुकही दहा‑हजारांवर दहा‑हजारांची अपार संख्या घेऊन उपस्थित होता।

Verse 43

देवासुराहव-हता दैतेया ये सु-दारुणाः । ते चोत्पन्ना मनुष्येषु प्रजा दृप्ता बबाधिरे ॥

देव‑असुर संग्रामात मारले गेले ते अतिभयंकर दैत्य पुन्हा मनुष्यांत जन्मले; आणि गर्वाने उन्मत्त होऊन प्रजेला छळू लागले।

Verse 44

तन्-निग्रहाय हरिणा प्रोक्ता देवा यदोः कुले । अवतीर्णाः कुल-शतं तेषामेकाधिकं नृप ॥

त्यांचा निग्रह करण्यासाठी भगवान् हरि यांच्या आवाहनाने देव यदुकुलात अवतरले. हे नृपा, तेथे ते शंभर कुलांत आणि आणखी एक अधिक कुलात प्रकट झाले।

Verse 45

तेषां प्रमाणं भगवान् प्रभुत्वेनाभवद्धरिः । ये चानुवर्तिनस्तस्य ववृधुः सर्वयादवाः ॥

त्यांच्यासाठी भगवान् हरि आपल्या प्रभुत्वबलाने परम अधिपती व प्रमाण ठरले; आणि त्यांचे अनुयायी असलेले सर्व यादव अत्यंत फोफावले।

Verse 46

शय्यासनाटनालाप- क्रीडास्नानादि-कर्मसु । न विदुः सन्तमात्मानं वृष्णयः कृष्ण-चेतसः ॥

शय्या, आसन, फिरणे, संभाषण, क्रीडा, स्नान इत्यादी कर्मांत कृष्णचेतस वृष्णींना आपला आत्मा त्यांच्यापासून वेगळा आहे असे जाणवत नव्हते।

Verse 47

तीर्थं चक्रे नृपोनं यदजनि यदुषु स्वः-सरित् पाद-शौचं । विद्विट्-स्निग्धाः स्वरूपं ययुरजित-पर श्रीर् यदर्थे ’न्य-यत्नः ॥ यन्-नामामङ्गल-घ्नं श्रुतमथ गदितं यत्कृतो गोत्र-धर्मः । कृष्णस्यैतन्न चित्रं क्षिति-भर-हरणं काल-चक्रायुधस्य ॥

राजवैभव नसलेल्या त्या स्थळालाही प्रभूंनी तीर्थ केले; कारण तेथे यादवांमध्ये स्वर्गनदीने त्यांच्या चरणांचे प्रक्षालन केले. शत्रू आणि स्नेही—दोघेही आपल्या खऱ्या स्वरूपाला पोहोचले; आणि अजित-पर श्री लक्ष्मीही त्यांच्यासाठी अनन्य प्रयत्न करते. त्यांचे नाव ऐकले वा उच्चारले असता अमंगल नष्ट होते, आणि त्यांच्या सान्निध्यात कुलधर्म व समाजधर्म प्रतिष्ठित होतो. हे श्रीकृष्णासाठी आश्चर्य नाही—कालचक्रायुधधारी, पृथ्वीचा भार हरिणारे।

Verse 48

जयति जन-निवासो देवकी-जन्म-वादो । यदु-वर-परिषत् स्वैर् दोर्भिरस्यन्नधर्मम् ॥ जयति जन-निवासो देवकी-जन्म-वादो । यदु-वर-परिषत् स्वैर् दोर्भिरस्यन्नधर्मम् ॥ स्थिर-चर-वृजिन-घ्नः सु-स्मित-श्री-मुखेन । व्रज-पुर-वनितानां वर्धयन् काम-देवम् ॥

जय हो जन-निवासाची—देवकीपुत्र म्हणून ज्यांचा जन्म विख्यात आहे—ज्यांनी यादवश्रेष्ठांच्या सभेत आपल्या स्वैर भुजांनी अधर्माला पाडून टाकले. जय हो त्या जन-निवासाची, देवकीपुत्र म्हणून प्रसिद्ध। कोमल हास्याने शोभणाऱ्या तेजस्वी मुखाने ते स्थावर-जंगमांचे दुःख नष्ट करतात आणि व्रजपुरातील वनितांच्या हृदयात प्रेमदेवाचा उत्कर्ष वाढवतात।

Verse 49

इत्त्थं परस्य निज-वर्त्म-रिरक्षयात्त-लीला-तनोस् तदनुरूप-विडम्बनानि । कर्माणि कर्म-कषणानि यदूत्तमस्य श्रूयाद् अमुष्य पदयोर् अनुवृत्तिम् इच्छन् ॥

अशा रीतीने परमेश्वराने आपल्या दिव्य मार्गाचे रक्षण करण्यासाठी लीला-तनू धारण करून अशी कृत्ये केली, जी बाह्यतः मानवी वर्तनासारखी भासली तरी कर्मबंध नष्ट करणारी आहेत. जो त्या यादवोत्तमाच्या पावलांवर चालू इच्छितो, त्याने त्यांच्या चरणांशी अनुरक्त होऊन त्यांच्या लीलांचे श्रवण करावे।

Verse 50

मर्त्यस् तयानुसवम् एधितया मुकुन्द- श्रीमद्-कथा-श्रवण-कीर्तन-चिन्तयैति । तद् धाम दुस्तर-कृतान्त-जवापवर्गं ग्रामाद् वनं क्षिति-भुजोऽपि ययुर् यदर्थाः ॥

जो मर्त्य दररोज वाढत्या अनुरागाने मुकुंदाच्या श्रीमद्-कथेचे श्रवण, कीर्तन व चिंतन करतो, तो त्यांच्या धामाला पोहोचतो—जिथे दुस्तर मृत्यूचा वेगही थांबतो. त्याच हेतूसाठी पृथ्वीचे राजेही ग्राम-नगर सोडून वनात गेले आहेत।