Adhyaya 89
Bhṛgu Tests the Trimūrti; Kṛṣṇa and Arjuna Visit Mahā-Viṣṇu and Recover the Brāhmaṇa’s Sons
या अध्यायात तत्त्वनिर्णय आणि विश्वरहस्याचा प्रकाश एकत्र येतो. सरस्वतीतीरी ऋषी ‘परम देव कोण?’ असा वाद करतात व ब्रह्मा, शिव, विष्णू यांची परीक्षा घेण्यासाठी भृगूला पाठवतात. भृगू ब्रह्माला मान न देऊन चिडवतो; पण बुद्धीने त्यांचा क्रोध आवरला जातो. मग तो शिवाचा अपमान करतो; शिव रोषाने उठतो, देवी त्यांना शांत करते. शेवटी भृगू विष्णूच्या वक्षस्थळी लाथ मारतो; तरीही भगवान विष्णू नम्रता, अतिथिसत्कार आणि पादप्रक्षालनाची विनंती करून शुद्ध सत्त्व व भक्तवत्सलता प्रकट करतात. ऋषी विष्णूचे परत्व निश्चित करून भक्तीने त्यांच्या धामाला पोहोचतात. पुढे द्वारकेत एका ब्राह्मणाची बाळे जन्मताच मरतात/अदृश्य होतात; तो राजाला दोष देतो. अर्जुन पुढील बालकाचे रक्षण करण्याची प्रतिज्ञा करतो, पण नवजात नाहीसे होते. प्रतिज्ञापूर्तीसाठी अर्जुन लोकलोकांत शोध घेतो; तेव्हा श्रीकृष्ण त्याला लोकालोकापलीकडे, ब्रह्मज्योतीपलीकडे, अनंतशेषावर शयन करणाऱ्या महाविष्णूच्या धामात नेतात. महाविष्णू सांगतात की कृष्ण-अर्जुन (दिव्य अंश) यांचे दर्शन घडावे म्हणून त्यांनी बालकांना नेले होते आणि धर्माचे आदर्श टिकवण्याचा उपदेश करतात. दोघे बालकांना परत आणतात; कृष्णाचे परत्व सिद्ध होते व द्वारकेतील पुढील दैवी लीलांची भूमिका तयार होते।
Shlokas
Verse 1
श्रीशुक उवाच सरस्वत्यास्तटे राजन्नृषय: सत्रमासत । वितर्क: समभूत्तेषां त्रिष्वधीशेषु को महान् ॥ १ ॥
श्रीशुक म्हणाले— हे राजन्! सरस्वतीच्या तीरावर ऋषी सत्रयज्ञ करीत होते. तेव्हा तीन अधीशांपैकी कोण महान्—याविषयी त्यांच्यात वाद निर्माण झाला।
Verse 2
तस्य जिज्ञासया ते वै भृगुं ब्रह्मसुतं नृप । तज्ज्ञप्त्यै प्रेषयामासु: सोऽभ्यगाद् ब्रह्मण: सभाम् ॥ २ ॥
त्या प्रश्नाचे निराकरण जाणून घेण्याच्या उत्कंठेने, हे राजन्, ऋषींनी ब्रह्मपुत्र भृगूला उत्तर शोधण्यासाठी पाठविले. तो प्रथम आपल्या पिता ब्रह्मदेवांच्या सभेत गेला.
Verse 3
न तस्मै प्रह्वणं स्तोत्रं चक्रे सत्त्वपरीक्षया । तस्मै चुक्रोध भगवान् प्रज्वलन् स्वेन तेजसा ॥ ३ ॥
सत्त्वगुणाची परीक्षा करण्यासाठी भृगूने त्यांना न प्रणाम केला, न स्तोत्रांनी स्तुती केली. त्यामुळे भगवान ब्रह्मदेव आपल्या तेजाने प्रज्वलित होऊन क्रोधित झाले.
Verse 4
स आत्मन्युत्थितं मन्युमात्मजायात्मना प्रभु: । अशीशमद् यथा वह्निं स्वयोन्या वारिणात्मभू: ॥ ४ ॥
पुत्राविषयी हृदयात उठणारा क्रोधही प्रभु ब्रह्मदेवांनी आपल्या विवेकाने आवरला—जसा अग्नी स्वतःच्या उत्पन्न जलाने शांत होतो.
Verse 5
तत: कैलासमगमत् स तं देवो महेश्वर: । परिरब्धुं समारेभ उत्थाय भ्रातरं मुदा ॥ ५ ॥
त्यानंतर भृगू कैलास पर्वतावर गेला. तेथे देव महेश्वर शिव आनंदाने उठून आपल्या भ्रात्याला आलिंगन देण्यासाठी पुढे आले.
Verse 6
नैच्छत्त्वमस्युत्पथग इति देवश्चुकोप ह । शूलमुद्यम्य तं हन्तुमारेभे तिग्मलोचन: ॥ ६ ॥ पतित्वा पादयोर्देवी सान्त्वयामास तं गिरा । अथो जगाम वैकुण्ठं यत्र देवो जनार्दन: ॥ ७ ॥
पण भृगूने त्यांचे आलिंगन नाकारले आणि म्हणाला, “तू तर मार्गभ्रष्ट पाखंडी आहेस.” हे ऐकून तीक्ष्णनेत्र भगवान शिव क्रोधित झाले; त्रिशूळ उचलून भृगूला मारायला धावले. तेव्हा देवी त्यांच्या पायांवर पडून वाणीने त्यांना शांत करू लागल्या. मग भृगू तेथून वैकुंठाला गेला, जिथे देव जनार्दन निवास करतात.
Verse 7
नैच्छत्त्वमस्युत्पथग इति देवश्चुकोप ह । शूलमुद्यम्य तं हन्तुमारेभे तिग्मलोचन: ॥ ६ ॥ पतित्वा पादयोर्देवी सान्त्वयामास तं गिरा । अथो जगाम वैकुण्ठं यत्र देवो जनार्दन: ॥ ७ ॥
भृगूंनी आलिंगन नाकारून म्हटले, “तू कुपथगामी पाखंडी आहेस.” हे ऐकून भगवान् शंकर क्रुद्ध झाले; तीक्ष्ण नेत्रांनी जळजळीत होत त्रिशूळ उचलून भृगूला मारायला उद्यत झाले. तेव्हा देवी त्यांच्या चरणांशी पडून मधुर वाणीने त्यांना शांत केले. मग भृगू वैकुंठाला गेले, जिथे भगवान् जनार्दन निवास करतात.
Verse 8
शयानं श्रिय उत्सङ्गे पदा वक्षस्यताडयत् । तत उत्थाय भगवान् सह लक्ष्म्या सतां गति: ॥ ८ ॥ स्वतल्पादवरुह्याथ ननाम शिरसा मुनिम् । आह ते स्वागतं ब्रह्मन् निषीदात्रासने क्षणम् । अजानतामागतान् व: क्षन्तुमर्हथ न: प्रभो ॥ ९ ॥
वैकुंठात भगवान् श्रीहरी श्रीदेवीच्या मांडीवर शयन करत होते; भृगूंनी त्यांच्या वक्षस्थळावर पायाने आघात केला. तेव्हा सत्पुरुषांची परमगती भगवान् लक्ष्मीसह उठले. शय्येवरून उतरून त्यांनी मुनिला मस्तक टेकून नमस्कार केला व म्हणाले, “हे ब्राह्मण, स्वागत आहे; या आसनावर क्षणभर बसा. प्रभो, तुमचे आगमन न ओळखल्याबद्दल आम्हाला क्षमा करा.”
Verse 9
शयानं श्रिय उत्सङ्गे पदा वक्षस्यताडयत् । तत उत्थाय भगवान् सह लक्ष्म्या सतां गति: ॥ ८ ॥ स्वतल्पादवरुह्याथ ननाम शिरसा मुनिम् । आह ते स्वागतं ब्रह्मन् निषीदात्रासने क्षणम् । अजानतामागतान् व: क्षन्तुमर्हथ न: प्रभो ॥ ९ ॥
वैकुंठात भगवान् श्रीहरी श्रीदेवीच्या मांडीवर शयन करत होते; भृगूंनी त्यांच्या वक्षस्थळावर पायाने आघात केला. तेव्हा सत्पुरुषांची परमगती भगवान् लक्ष्मीसह उठले. शय्येवरून उतरून त्यांनी मुनिला मस्तक टेकून नमस्कार केला व म्हणाले, “हे ब्राह्मण, स्वागत आहे; या आसनावर क्षणभर बसा. प्रभो, तुमचे आगमन न ओळखल्याबद्दल आम्हाला क्षमा करा.”
Verse 10
पुनीहि सहलोकं मां लोकपालांश्च मद्गतान् । पादोदकेन भवतस्तीर्थानां तीर्थकारिणा ॥ १० ॥ अद्याहं भगवँल्लक्ष्म्या आसमेकान्तभाजनम् । वत्स्यत्युरसि मे भूतिर्भवत्पादहतांहस: ॥ ११ ॥
भगवान म्हणाले, “तुमच्या चरणधौत जलाने—जे तीर्थांना तीर्थत्व देणारे आहे—मला, माझ्या धामाला आणि माझ्यात आश्रित लोकपालांच्या लोकांना पवित्र करा. हे भगवन्, आज तुमच्या पादस्पर्शाने माझे पाप नष्ट झाले; म्हणून मी लक्ष्मीचा एकांत आश्रय झालो आहे, आणि ती माझ्या उराशी वास करील.”
Verse 11
पुनीहि सहलोकं मां लोकपालांश्च मद्गतान् । पादोदकेन भवतस्तीर्थानां तीर्थकारिणा ॥ १० ॥ अद्याहं भगवँल्लक्ष्म्या आसमेकान्तभाजनम् । वत्स्यत्युरसि मे भूतिर्भवत्पादहतांहस: ॥ ११ ॥
भगवान म्हणाले, “तुमच्या चरणधौत जलाने—जे तीर्थांना तीर्थत्व देणारे आहे—मला, माझ्या धामाला आणि माझ्यात आश्रित लोकपालांच्या लोकांना पवित्र करा. हे भगवन्, आज तुमच्या पादस्पर्शाने माझे पाप नष्ट झाले; म्हणून मी लक्ष्मीचा एकांत आश्रय झालो आहे, आणि ती माझ्या उराशी वास करील.”
Verse 12
श्रीशुक उवाच एवं ब्रुवाणे वैकुण्ठे भृगुस्तन्मन्द्रया गिरा । निर्वृतस्तर्पितस्तूष्णीं भक्त्युत्कण्ठोऽश्रुलोचन: ॥ १२ ॥
श्रीशुकदेव गोस्वामी म्हणाले—भगवान वैकुंठांच्या गंभीर वचनांनी भृगु ऋषी तृप्त व आनंदित झाले. भक्तिभावाच्या उत्कटतेने ते मौन राहिले; डोळ्यांत अश्रू दाटले.
Verse 13
पुनश्च सत्रमाव्रज्य मुनीनां ब्रह्मवादिनाम् । स्वानुभूतमशेषेण राजन् भृगुरवर्णयत् ॥ १३ ॥
हे राजन्, नंतर भृगु मुनि ब्रह्मवादी ऋषींच्या यज्ञमंडपात परत आले आणि त्यांनी अनुभवलेले सर्व काही सविस्तर सांगितले.
Verse 14
तन्निशम्याथ मुनयो विस्मिता मुक्तसंशया: । भूयांसं श्रद्दधुर्विष्णुं यत: शान्तिर्यतोऽभयम् ॥ १४ ॥ धर्म: साक्षाद् यतो ज्ञानं वैराग्यं च तदन्वितम् । ऐश्वर्यं चाष्टधा यस्माद् यशश्चात्ममलापहम् ॥ १५ ॥ मुनीनां न्यस्तदण्डानां शान्तानां समचेतसाम् । अकिञ्चनानां साधूनां यमाहु: परमां गतिम् ॥ १६ ॥ सत्त्वं यस्य प्रिया मूर्तिर्ब्राह्मणास्त्विष्टदेवता: । भजन्त्यनाशिष: शान्ता यं वा निपुणबुद्धय: ॥ १७ ॥
भृगुंचे वृत्तांत ऐकून मुनि विस्मित झाले; त्यांचे सर्व संशय दूर झाले आणि त्यांनी विष्णूंनाच सर्वोच्च प्रभू मानून दृढ श्रद्धा धरली. त्यांच्यापासूनच शांती व अभय, साक्षात् धर्म, ज्ञानयुक्त वैराग्य, योगाच्या अष्ट सिद्धी आणि अंतःकरणातील मल दूर करणारे यश प्रकट होते. दण्ड ठेवून अहिंसा स्वीकारलेले, शांत, समचित्त, निष्काम साधू ज्यांना परम गती म्हणतात, तेच ते. ज्यांची प्रिय मूर्ती शुद्ध सत्त्व आहे आणि ज्यांचे इष्टदेव ब्राह्मण आहेत—अशा शांत, निपुणबुद्धी जन त्यांना निष्काम भावाने भजतात.
Verse 15
तन्निशम्याथ मुनयो विस्मिता मुक्तसंशया: । भूयांसं श्रद्दधुर्विष्णुं यत: शान्तिर्यतोऽभयम् ॥ १४ ॥ धर्म: साक्षाद् यतो ज्ञानं वैराग्यं च तदन्वितम् । ऐश्वर्यं चाष्टधा यस्माद् यशश्चात्ममलापहम् ॥ १५ ॥ मुनीनां न्यस्तदण्डानां शान्तानां समचेतसाम् । अकिञ्चनानां साधूनां यमाहु: परमां गतिम् ॥ १६ ॥ सत्त्वं यस्य प्रिया मूर्तिर्ब्राह्मणास्त्विष्टदेवता: । भजन्त्यनाशिष: शान्ता यं वा निपुणबुद्धय: ॥ १७ ॥
भृगुंचे वृत्तांत ऐकून मुनि विस्मित झाले; त्यांचे सर्व संशय दूर झाले आणि त्यांनी विष्णूंनाच सर्वोच्च प्रभू मानून दृढ श्रद्धा धरली. त्यांच्यापासूनच शांती व अभय, साक्षात् धर्म, ज्ञानयुक्त वैराग्य, योगाच्या अष्ट सिद्धी आणि अंतःकरणातील मल दूर करणारे यश प्रकट होते. दण्ड ठेवून अहिंसा स्वीकारलेले, शांत, समचित्त, निष्काम साधू ज्यांना परम गती म्हणतात, तेच ते. ज्यांची प्रिय मूर्ती शुद्ध सत्त्व आहे आणि ज्यांचे इष्टदेव ब्राह्मण आहेत—अशा शांत, निपुणबुद्धी जन त्यांना निष्काम भावाने भजतात.
Verse 16
तन्निशम्याथ मुनयो विस्मिता मुक्तसंशया: । भूयांसं श्रद्दधुर्विष्णुं यत: शान्तिर्यतोऽभयम् ॥ १४ ॥ धर्म: साक्षाद् यतो ज्ञानं वैराग्यं च तदन्वितम् । ऐश्वर्यं चाष्टधा यस्माद् यशश्चात्ममलापहम् ॥ १५ ॥ मुनीनां न्यस्तदण्डानां शान्तानां समचेतसाम् । अकिञ्चनानां साधूनां यमाहु: परमां गतिम् ॥ १६ ॥ सत्त्वं यस्य प्रिया मूर्तिर्ब्राह्मणास्त्विष्टदेवता: । भजन्त्यनाशिष: शान्ता यं वा निपुणबुद्धय: ॥ १७ ॥
भृगुंचे वृत्तांत ऐकून मुनि विस्मित झाले; त्यांचे सर्व संशय दूर झाले आणि त्यांनी विष्णूंनाच सर्वोच्च प्रभू मानून दृढ श्रद्धा धरली. त्यांच्यापासूनच शांती व अभय, साक्षात् धर्म, ज्ञानयुक्त वैराग्य, योगाच्या अष्ट सिद्धी आणि अंतःकरणातील मल दूर करणारे यश प्रकट होते. दण्ड ठेवून अहिंसा स्वीकारलेले, शांत, समचित्त, निष्काम साधू ज्यांना परम गती म्हणतात, तेच ते. ज्यांची प्रिय मूर्ती शुद्ध सत्त्व आहे आणि ज्यांचे इष्टदेव ब्राह्मण आहेत—अशा शांत, निपुणबुद्धी जन त्यांना निष्काम भावाने भजतात.
Verse 17
तन्निशम्याथ मुनयो विस्मिता मुक्तसंशया: । भूयांसं श्रद्दधुर्विष्णुं यत: शान्तिर्यतोऽभयम् ॥ १४ ॥ धर्म: साक्षाद् यतो ज्ञानं वैराग्यं च तदन्वितम् । ऐश्वर्यं चाष्टधा यस्माद् यशश्चात्ममलापहम् ॥ १५ ॥ मुनीनां न्यस्तदण्डानां शान्तानां समचेतसाम् । अकिञ्चनानां साधूनां यमाहु: परमां गतिम् ॥ १६ ॥ सत्त्वं यस्य प्रिया मूर्तिर्ब्राह्मणास्त्विष्टदेवता: । भजन्त्यनाशिष: शान्ता यं वा निपुणबुद्धय: ॥ १७ ॥
भृगूंचा वृत्तांत ऐकून मुनी विस्मित झाले; त्यांचे सर्व संशय निवळले आणि विष्णूच परम प्रभू आहे असा दृढ विश्वास त्यांना झाला. त्याच्यापासून शांती, अभय, धर्मतत्त्व, ज्ञानयुक्त वैराग्य, योगाची अष्टसिद्धी आणि मनातील मल दूर करणारा यशप्रवाह उत्पन्न होतो. अहिंसक, शांत, समचित्त, निष्काम साधू ज्याला परम गती म्हणतात तोच तो. त्याची प्रिय मूर्ती शुद्ध सत्त्वमयी आहे; ब्राह्मण हे त्याचे इष्टदेव; निःस्वार्थ, शांत, तीक्ष्ण बुद्धीचे भक्त त्याचे भजन करतात.
Verse 18
त्रिविधाकृतयस्तस्य राक्षसा असुरा: सुरा: । गुणिन्या मायया सृष्टा: सत्त्वं तत्तीर्थसाधनम् ॥ १८ ॥
प्रभूच्या तीन प्रकारच्या प्रकट रूपांमध्ये—राक्षस, असुर आणि सुर—हे सर्व गुणमयी मायेद्वारे निर्माण झालेले व तिच्या गुणांनी बांधलेले आहेत. पण या तिन्ही गुणांत सत्त्वगुणच परम सिद्धीचा मार्ग आहे.
Verse 19
श्रीशुक उवाच इत्थं सारस्वता विप्रा नृणां संशयनुत्तये । पुरुषस्य पदाम्भोजसेवया तद्गतिं गता: ॥ १९ ॥
श्रीशुक म्हणाले: अशा रीतीने सरस्वतीकाठीचे विद्वान ब्राह्मण लोकांच्या संशयांचे निरसन व्हावे म्हणून या निष्कर्षाला आले. नंतर त्यांनी परमपुरुषाच्या चरणकमलांची भक्तिसेवा केली आणि त्याचे धाम प्राप्त केले.
Verse 20
श्रीसूत उवाच इत्येतन्मुनितनयास्यपद्मगन्ध- पीयूषं भवभयभित् परस्य पुंस: । सुश्लोकं श्रवणपुटै: पिबत्यभीक्ष्णं पान्थोऽध्वभ्रमणपरिश्रमं जहाति ॥ २० ॥
श्रीसूत म्हणाले: अशा प्रकारे व्यासमुनींचा पुत्र श्रीशुक यांच्या कमलमुखातून सुगंधित अमृतधारा वाहिली—परमपुरुषाचे हे सुंदर स्तवन संसारभय नष्ट करते. जो पान्थ हा अमृतरस कानांनी वारंवार पितो, तो संसारमार्गावर भटकण्याचा थकवा विसरतो.
Verse 21
श्रीशुक उवाच एकदा द्वारवत्यां तु विप्रपत्न्या: कुमारक: । जातमात्रो भुवं स्पृष्ट्वा ममार किल भारत ॥ २१ ॥
श्रीशुक म्हणाले: हे भारत! एकदा द्वारकेत एका ब्राह्मणाच्या पत्नीने पुत्रास जन्म दिला; पण तो नवजात शिशु भूमीला स्पर्श करताच मरण पावला.
Verse 22
विप्रो गृहीत्वा मृतकं राजद्वार्युपधाय स: । इदं प्रोवाच विलपन्नातुरो दीनमानस: ॥ २२ ॥
ब्राह्मणाने मृत बालकाचे शरीर उचलून राजा उग्रसेनाच्या दरबाराच्या दाराशी ठेवले. मग व्याकुळ व दीन मनाने विलाप करत तो असे बोलला.
Verse 23
ब्रह्मद्विष: शठधियो लुब्धस्य विषयात्मन: । क्षत्रबन्धो: कर्मदोषात् पञ्चत्वं मे गतोऽर्भक: ॥ २३ ॥
ब्राह्मणद्वेषी हा कपटी बुद्धीचा, लोभी, विषयासक्त अयोग्य क्षत्रिय—कर्तव्यपालनातील दोषामुळे—माझ्या बालकाला मृत्यूपर्यंत नेला आहे.
Verse 24
हिंसाविहारं नृपतिं दु:शीलमजितेन्द्रियम् । प्रजा भजन्त्य: सीदन्ति दरिद्रा नित्यदु:खिता: ॥ २४ ॥
जो राजा हिंसेत रमतो, दुश्चरित्र आणि इंद्रियांवर विजय नसलेला असेल, त्याची सेवा करणारी प्रजा दरिद्री होऊन सदैव दुःखी राहते.
Verse 25
एवं द्वितीयं विप्रर्षिस्तृतीयं त्वेवमेव च । विसृज्य स नृपद्वारि तां गाथां समगायत ॥ २५ ॥
अशाच त्या ब्राह्मणऋषीच्या दुसऱ्या व तिसऱ्या पुत्रालाही तेच दुर्दैव आले. प्रत्येक वेळी तो मृतदेह राजद्वारी ठेवून तोच शोकगीत गात असे.
Verse 26
तामर्जुन उपश्रुत्य कर्हिचित् केशवान्तिके । परेते नवमे बाले ब्राह्मणं समभाषत ॥ २६ ॥ किंस्विद् ब्रह्मंस्त्वन्निवासे इह नास्ति धनुर्धर: । राजन्यबन्धुरेते वै ब्राह्मणा: सत्रमासते ॥ २७ ॥
नववा बालकही मरण पावल्यावर केशवाजवळ असलेल्या अर्जुनाने योगायोगाने त्या ब्राह्मणाचा विलाप ऐकला. तेव्हा अर्जुन म्हणाला—“हे ब्राह्मण, काय झाले? तुझ्या घराजवळ धनुष्यधारी कोणी नाही का, जो हातात धनुष्य घेऊन उभा राहील? हे क्षत्रिय तर जणू ब्राह्मणांसारखे यज्ञात बसले आहेत!”
Verse 27
तामर्जुन उपश्रुत्य कर्हिचित् केशवान्तिके । परेते नवमे बाले ब्राह्मणं समभाषत ॥ २६ ॥ किंस्विद् ब्रह्मंस्त्वन्निवासे इह नास्ति धनुर्धर: । राजन्यबन्धुरेते वै ब्राह्मणा: सत्रमासते ॥ २७ ॥
जेव्हा नववे बाळ वारले, तेव्हा केशवाच्या जवळ असलेल्या अर्जुनाने ब्राह्मणाचा आक्रोश ऐकला. अर्जुन म्हणाला: 'हे ब्राह्मण! इथे कोणी धनुर्धर नाही का? हे क्षत्रिय केवळ यज्ञात मग्न असलेल्या ब्राह्मणांसारखे वागत आहेत.'
Verse 28
धनदारात्मजापृक्ता यत्र शोचन्ति ब्राह्मणा: । ते वै राजन्यवेषेण नटा जीवन्त्यसुम्भरा: ॥ २८ ॥
ज्या राज्यात ब्राह्मण धन, पत्नी आणि मुलांसाठी शोक करतात, तेथील राजे केवळ राजाचे सोंग घेतलेले नट आहेत, जे फक्त स्वतःचे पोट भरतात.
Verse 29
अहं प्रजा: वां भगवन् रक्षिष्ये दीनयोरिह । अनिस्तीर्णप्रतिज्ञोऽग्निं प्रवेक्ष्ये हतकल्मष: ॥ २९ ॥
हे भगवान! मी तुमच्यासारख्या दुखी दांपत्याच्या मुलांचे रक्षण करीन. जर मी हे वचन पाळू शकलो नाही, तर पापक्षालनासाठी मी अग्नीत प्रवेश करीन.
Verse 30
श्रीब्राह्मण उवाच सङ्कर्षणो वासुदेव: प्रद्युम्नो धन्विनां वर: । अनिरुद्धोऽप्रतिरथो न त्रातुं शक्नुवन्ति यत् ॥ ३० ॥ तत् कथं नु भवान् कर्म दुष्करं जगदीश्वरै: । त्वं चिकीर्षसि बालिश्यात् तन्न श्रद्दध्महे वयम् ॥ ३१ ॥
ब्राह्मण म्हणाला: संकर्षण, वासुदेव, धनुर्धरांमध्ये श्रेष्ठ प्रद्युम्न आणि अद्वितीय योद्धा अनिरुद्ध देखील माझ्या मुलांना वाचवू शकले नाहीत.
Verse 31
श्रीब्राह्मण उवाच सङ्कर्षणो वासुदेव: प्रद्युम्नो धन्विनां वर: । अनिरुद्धोऽप्रतिरथो न त्रातुं शक्नुवन्ति यत् ॥ ३० ॥ तत् कथं नु भवान् कर्म दुष्करं जगदीश्वरै: । त्वं चिकीर्षसि बालिश्यात् तन्न श्रद्दध्महे वयम् ॥ ३१ ॥
मग जे कार्य जगदीश्वरांनाही जमले नाही, ते तुम्ही कसे कराल? तुम्ही बालिशपणा करत आहात, आमचा तुमच्यावर विश्वास बसत नाही.
Verse 32
श्रीअर्जुन उवाच नाहं सङ्कर्षणो ब्रह्मन् न कृष्ण: कार्ष्णिरेव च । अहं वा अर्जुनो नाम गाण्डीवं यस्य वै धनु: ॥ ३२ ॥
श्री अर्जुन म्हणाला—हे ब्राह्मण! मी ना संकर्षण, ना श्रीकृष्ण, ना कृष्णाचा पुत्र. मी गाण्डीवधनुर्धर अर्जुन आहे.
Verse 33
मावमंस्था मम ब्रह्मन् वीर्यं त्र्यम्बकतोषणम् । मृत्युं विजित्य प्रधने आनेष्ये ते प्रजा: प्रभो ॥ ३३ ॥
हे ब्राह्मण! माझे पराक्रम तुच्छ मानू नका; तो त्र्यम्बक (शिव) यांना संतुष्ट करणारा आहे. हे प्रभो! रणात मृत्यूलाही जिंकून मी तुमची मुले परत आणीन.
Verse 34
एवं विश्रम्भितो विप्र: फाल्गुनेन परन्तप । जगाम स्वगृहं प्रीत: पार्थवीर्यं निशामयन् ॥ ३४ ॥
हे परंतप! फाल्गुन अर्जुनाने असे आश्वस्त केल्यावर, पार्थाच्या पराक्रमाचे वचन ऐकून तो ब्राह्मण प्रसन्न होऊन आपल्या घरी गेला.
Verse 35
प्रसूतिकाल आसन्ने भार्याया द्विजसत्तम: । पाहि पाहि प्रजां मृत्योरित्याहार्जुनमातुर: ॥ ३५ ॥
श्रेष्ठ ब्राह्मणाच्या पत्नीचा प्रसूतीकाळ पुन्हा जवळ आला तेव्हा तो अतिशय व्याकुळ होऊन अर्जुनाकडे गेला आणि म्हणाला—“वाचवा, वाचवा! माझ्या बाळाला मृत्यूपासून वाचवा!”
Verse 36
स उपस्पृश्य शुच्यम्भो नमस्कृत्य महेश्वरम् । दिव्यान्यस्त्राणि संस्मृत्य सज्यं गाण्डीवमाददे ॥ ३६ ॥
त्याने शुद्ध जलाचे आचमन केले, महेश्वराला नमस्कार केला, दिव्य अस्त्रांचे मंत्र स्मरले आणि गाण्डीव धनुष्याला प्रत्यंचा चढवली.
Verse 37
न्यरुणत् सूतिकागारं शरैर्नानास्त्रयोजितै: । तिर्यगूर्ध्वमध: पार्थश्चकार शरपञ्जरम् ॥ ३७ ॥
अर्जुनाने विविध अस्त्रांनी युक्त बाणांनी सूतिकागार वेढले. अशा रीतीने पृथापुत्राने वर, खाली व सर्व बाजूंनी बाणांचे रक्षण-पिंजरे उभारले.
Verse 38
तत: कुमार: सञ्जातो विप्रपत्न्या रुदन्मुहु: । सद्योऽदर्शनमापेदे सशरीरो विहायसा ॥ ३८ ॥
मग ब्राह्मणपत्नीने पुत्रास जन्म दिला; तो थोडा वेळ रडला. पण तत्क्षणी तो देहासह आकाशात विलीन होऊन अदृश्य झाला.
Verse 39
तदाह विप्रो विजयं विनिन्दन् कृष्णसन्निधौ । मौढ्यं पश्यत मे योऽहं श्रद्दधे क्लीबकत्थनम् ॥ ३९ ॥
तेव्हा ब्राह्मणाने श्रीकृष्णांच्या सान्निध्यात अर्जुनाच्या विजयाची निंदा करून म्हटले— “पहा माझे मूर्खपण, मी एका नपुंसकाच्या बढाईवर विश्वास ठेवला!”
Verse 40
न प्रद्युम्नो नानिरुद्धो न रामो न च केशव: । यस्य शेकु: परित्रातुं कोऽन्यस्तदवितेश्वर: ॥ ४० ॥
“जेव्हा प्रद्युम्न, अनिरुद्ध, राम किंवा केशवही कोणाला वाचवू शकत नाहीत, तेव्हा त्याचा रक्षक म्हणून दुसरा कोण समर्थ असणार?”
Verse 41
धिगर्जुनं मृषावादं धिगात्मश्लाघिनो धनु: । दैवोपसृष्टं यो मौढ्यादानिनीषति दुर्मति: ॥ ४१ ॥
“धिक्कार असो त्या खोटारड्या अर्जुनाला! धिक्कार असो त्या आत्मश्लाघीच्या धनुष्याला! ज्याला दैवाने हिरावून नेले, त्याला परत आणीन असे तो दुर्मती मूर्खपणाने समजतो.”
Verse 42
एवं शपति विप्रर्षौ विद्यामास्थाय फाल्गुन: । ययौ संयमनीमाशु यत्रास्ते भगवान् यम: ॥ ४२ ॥
तो श्रेष्ठ ब्राह्मण ऋषी त्याला शापवाणीने झोडत असतानाच, फाल्गुन अर्जुनाने मंत्रविद्येचा आश्रय घेऊन त्वरित संयमनी नगरीकडे प्रस्थान केले, जिथे भगवान यमराज वास करतात।
Verse 43
विप्रापत्यमचक्षाणस्तत ऐन्द्रीमगात् पुरीम् । आग्नेयीं नैऋर्तीं सौम्यां वायव्यां वारुणीमथ । रसातलं नाकपृष्ठं धिष्ण्यान्यन्यान्युदायुध: ॥ ४३ ॥ ततोऽलब्धद्विजसुतो ह्यनिस्तीर्णप्रतिश्रुत: । अग्निं विविक्षु: कृष्णेन प्रत्युक्त: प्रतिषेधता ॥ ४४ ॥
तेथे ब्राह्मणाचा पुत्र न दिसल्याने अर्जुन इंद्रपुरी, अग्निपुरी, नैऋती, सोम, वायू आणि वरुण यांच्या नगरांत गेला। शस्त्रे सज्ज ठेवून त्याने रसातळापासून स्वर्गशिखरापर्यंत सर्व लोकांत शोध घेतला. तरीही द्विजपुत्र न मिळाल्याने, प्रतिज्ञा पूर्ण न झाल्यामुळे, तो अग्निप्रवेश करावयास निघाला; तेव्हाच भगवान श्रीकृष्णांनी त्याला थांबवून उत्तर दिले।
Verse 44
विप्रापत्यमचक्षाणस्तत ऐन्द्रीमगात् पुरीम् । आग्नेयीं नैऋर्तीं सौम्यां वायव्यां वारुणीमथ । रसातलं नाकपृष्ठं धिष्ण्यान्यन्यान्युदायुध: ॥ ४३ ॥ ततोऽलब्धद्विजसुतो ह्यनिस्तीर्णप्रतिश्रुत: । अग्निं विविक्षु: कृष्णेन प्रत्युक्त: प्रतिषेधता ॥ ४४ ॥
तेथे ब्राह्मणाचा पुत्र न दिसल्याने अर्जुन इंद्र, अग्नि, नैऋती, सोम, वायू आणि वरुण यांच्या पुर्यांत गेला। शस्त्रे सज्ज ठेवून त्याने रसातळापासून स्वर्गशिखरापर्यंत सर्व लोकांत शोध घेतला. अखेरीस द्विजपुत्र कुठेही न मिळाल्याने, प्रतिज्ञा न निभावल्यामुळे, तो अग्निप्रवेश करावयास निघाला; तेव्हाच भगवान श्रीकृष्णांनी त्याला थांबवून सांगितले।
Verse 45
दर्शये द्विजसूनूंस्ते मावज्ञात्मानमात्मना । ये ते न: कीर्तिं विमलां मनुष्या: स्थापयिष्यन्ति ॥ ४५ ॥
मी तुला ब्राह्मणाचे पुत्र दाखवीन; म्हणून स्वतःच्या मनाने स्वतःला तुच्छ मानू नकोस। जे लोक आज आपली निंदा करीत आहेत, तेच मनुष्य लवकरच आपली निर्मळ कीर्ती स्थापन करतील।
Verse 46
इति सम्भाष्य भगवानर्जुनेन सहेश्वर: । दिव्यं स्वरथमास्थाय प्रतीचीं दिशमाविशत् ॥ ४६ ॥
असे बोलून भगवान, परमेश्वर, अर्जुनासह आपल्या दिव्य रथावर आरूढ झाले आणि पश्चिम दिशेकडे प्रस्थान केले।
Verse 47
सप्त द्वीपान् ससिन्धूंश्च सप्तसप्तगिरीनथ । लोकालोकं तथातीत्य विवेश सुमहत्तम: ॥ ४७ ॥
भगवंतांचा रथ मध्यलोकातील सात द्वीप, त्यांचे समुद्र आणि सात-सात प्रधान पर्वत ओलांडून गेला. मग लोकालोकाची सीमा पार करून तो घोर अंधकाराच्या विशाल प्रदेशात प्रवेशला।
Verse 48
तत्राश्वा: शैब्यसुग्रीवमेघपुष्पबलाहका: । तमसि भ्रष्टगतयो बभूवुर्भरतर्षभ ॥ ४८ ॥ तान् दृष्ट्वा भगवान् कृष्णो महायोगेश्वरेश्वर: । सहस्रादित्यसङ्काशं स्वचक्रं प्राहिणोत् पुर: ॥ ४९ ॥
त्या अंधकारात शैब्य, सुग्रीव, मेघपुष्प आणि बलाहक हे अश्व मार्ग चुकले, हे भरतश्रेष्ठ। त्यांची अवस्था पाहून महायोगेश्वरांचाही ईश्वर भगवान श्रीकृष्णांनी सहस्र सूर्यांसारखे तेजस्वी आपले सुदर्शनचक्र रथापुढे पाठविले।
Verse 49
तत्राश्वा: शैब्यसुग्रीवमेघपुष्पबलाहका: । तमसि भ्रष्टगतयो बभूवुर्भरतर्षभ ॥ ४८ ॥ तान् दृष्ट्वा भगवान् कृष्णो महायोगेश्वरेश्वर: । सहस्रादित्यसङ्काशं स्वचक्रं प्राहिणोत् पुर: ॥ ४९ ॥
त्या अंधकारात शैब्य, सुग्रीव, मेघपुष्प आणि बलाहक हे अश्व मार्ग चुकले, हे भरतश्रेष्ठ। त्यांची अवस्था पाहून महायोगेश्वरांचाही ईश्वर भगवान श्रीकृष्णांनी सहस्र सूर्यांसारखे तेजस्वी आपले सुदर्शनचक्र रथापुढे पाठविले।
Verse 50
तम: सुघोरं गहनं कृतं महद् विदारयद् भूरितरेण रोचिषा । मनोजवं निर्विविशे सुदर्शनं गुणच्युतो रामशरो यथा चमू: ॥ ५० ॥
भगवंतांचे सुदर्शनचक्र मनाच्या वेगाने धावून, आपल्या अतिशय ज्वलंत प्रभेने त्या अत्यंत भयंकर, दाट व विशाल अंधकाराला फाडीत आत घुसले—जसे भगवान रामांच्या धनुषातून सुटलेला बाण शत्रुसैन्याला भेदून जातो।
Verse 51
द्वारेण चक्रानुपथेन तत्तम: परं परं ज्योतिरनन्तपारम् । समश्नुवानं प्रसमीक्ष्य फाल्गुन: प्रताडिताक्षो पिदधेऽक्षिणी उभे ॥ ५१ ॥
चक्राच्या मार्गाने रथाने त्या अंधकाराच्या द्वाराला पार करून अनंत पार असलेल्या परम प्रकाश—सर्वव्यापी ब्रह्मज्योती—ला गाठले. ती प्रखर दीप्ती पाहून फाल्गुन अर्जुनाचे डोळे दुखावले, म्हणून त्याने दोन्ही नेत्र मिटले।
Verse 52
तत: प्रविष्ट: सलिलं नभस्वता बलीयसैजद् बृहदूर्मिभूषणम् । तत्राद्भुतं वै भवनं द्युमत्तमं भ्राजन्मणिस्तम्भसहस्रशोभितम् ॥ ५२ ॥
मग ते प्रबळ वाऱ्याने खवळलेल्या, विशाल लाटांनी शोभणाऱ्या त्या जलराशीमध्ये ते प्रवेशले. त्या महासागरात अर्जुनाने एक अद्भुत, अत्यंत तेजस्वी भवन पाहिले, जे हजारो रत्नजडित स्तंभांनी अलंकृत होते।
Verse 53
तस्मिन् महाभोगमनन्तमद्भुतं सहस्रमूर्धन्यफणामणिद्युभि: । विभ्राजमानं द्विगुणेक्षणोल्बणं सिताचलाभं शितिकण्ठजिह्वम् ॥ ५३ ॥
त्या भवनात महाभोगी, अद्भुत अनंत शेष विराजमान होते. त्यांच्या सहस्र फण्यांवरील मण्यांच्या तेजाने ते उजळून निघाले होते आणि दुप्पट संख्येच्या भयावह नेत्रांनी झळकत होते. ते शुभ्र कैलास पर्वतासारखे भासत होते; त्यांच्या कंठ व जिह्वा निळसर होत्या।
Verse 54
ददर्श तद्भोगसुखासनं विभुं महानुभावं पुरुषोत्तमोत्तमम् । सान्द्राम्बुदाभं सुपिशङ्गवाससं प्रसन्नवक्त्रं रुचिरायतेक्षणम् ॥ ५४ ॥ महामणिव्रातकिरीटकुण्डल- प्रभापरिक्षिप्तसहस्रकुन्तलम् । प्रलम्बचार्वष्टभुजं सकौस्तुभं श्रीवत्सलक्ष्मं वनमालया वृतम् ॥ ५५ ॥ सुनन्दनन्दप्रमुखै: स्वपार्षदै- श्चक्रादिभिर्मूर्तिधरैर्निजायुधै: । पुष्ट्या श्रिया कीर्त्यजयाखिलर्धिभि- र्निषेव्यमानं परमेष्ठिनां पतिम् ॥ ५६ ॥
तेव्हा अर्जुनाने शेषशय्येवर सुखासनात विराजमान, सर्वव्यापी, महाप्रभावी, पुरुषोत्तमांतीलही परम—महाविष्णूला पाहिले. त्यांचा श्यामवर्ण घन मेघासारखा, सुंदर पीतांबर परिधान केलेला; मुख प्रसन्न आणि विशाल नेत्र मनोहर होते. मुकुट व कुंडलांतील महामण्यांच्या प्रभेने त्यांच्या सहस्र केशराशी सर्व बाजूंनी झळकत होत्या. त्यांच्या आठ लांबसडक, देखण्या भुजा; कंठी कौस्तुभमणी, वक्षस्थळी श्रीवत्सचिन्ह आणि वनमाळा शोभत होती. सुनंद-नंद आदी पार्षद, चक्रादि निजायुधे मूर्तिरूपाने, तसेच पुष्टी, श्री, कीर्ती, जया व सर्व सिद्धी—परमेष्ठींच्या पतीची सेवा करीत होत्या।
Verse 55
ददर्श तद्भोगसुखासनं विभुं महानुभावं पुरुषोत्तमोत्तमम् । सान्द्राम्बुदाभं सुपिशङ्गवाससं प्रसन्नवक्त्रं रुचिरायतेक्षणम् ॥ ५४ ॥ महामणिव्रातकिरीटकुण्डल- प्रभापरिक्षिप्तसहस्रकुन्तलम् । प्रलम्बचार्वष्टभुजं सकौस्तुभं श्रीवत्सलक्ष्मं वनमालया वृतम् ॥ ५५ ॥ सुनन्दनन्दप्रमुखै: स्वपार्षदै- श्चक्रादिभिर्मूर्तिधरैर्निजायुधै: । पुष्ट्या श्रिया कीर्त्यजयाखिलर्धिभि- र्निषेव्यमानं परमेष्ठिनां पतिम् ॥ ५६ ॥
अर्जुनाने शेषशय्येवर सुखासनात विराजमान सर्वव्यापी, महाप्रभावी, पुरुषोत्तमांतीलही परम—महाविष्णूला पाहिले. त्यांचा श्यामवर्ण घन मेघासारखा, पीतांबर सुंदर; मुख प्रसन्न व विशाल नेत्र मनोहर. मुकुट-कुंडलांतील महामण्यांच्या प्रभेने सहस्र केश झळकत; आठ दीर्घ देखण्या भुजा, कौस्तुभमणी, श्रीवत्सचिन्ह व वनमाळा यांनी ते अलंकृत. सुनंद-नंद आदी पार्षद, चक्रादि आयुधे मूर्तिरूपाने, तसेच पुष्टी, श्री, कीर्ती, जया व सर्व सिद्धी—परमेष्ठींच्या पतीची सेवा करीत होत्या।
Verse 56
ददर्श तद्भोगसुखासनं विभुं महानुभावं पुरुषोत्तमोत्तमम् । सान्द्राम्बुदाभं सुपिशङ्गवाससं प्रसन्नवक्त्रं रुचिरायतेक्षणम् ॥ ५४ ॥ महामणिव्रातकिरीटकुण्डल- प्रभापरिक्षिप्तसहस्रकुन्तलम् । प्रलम्बचार्वष्टभुजं सकौस्तुभं श्रीवत्सलक्ष्मं वनमालया वृतम् ॥ ५५ ॥ सुनन्दनन्दप्रमुखै: स्वपार्षदै- श्चक्रादिभिर्मूर्तिधरैर्निजायुधै: । पुष्ट्या श्रिया कीर्त्यजयाखिलर्धिभि- र्निषेव्यमानं परमेष्ठिनां पतिम् ॥ ५६ ॥
अर्जुनाने शेषशय्येवर सुखासनात विराजमान सर्वव्यापी, महाप्रभावी, पुरुषोत्तमांतील परम महाविष्णूला पाहिले. ते घन मेघासारखे श्याम, सुंदर पीतांबरधारी, प्रसन्न मुख व मनोहर विशाल नेत्रांचे होते. मुकुट-कुंडलांतील महामण्यांच्या प्रभेने सहस्र केश झळकत; आठ दीर्घ सुडौल भुजा, कौस्तुभमणी, श्रीवत्सचिन्ह व वनमाळा यांनी ते अलंकृत. सुनंद-नंद आदी पार्षद, चक्रादि आयुधे मूर्तिरूपाने, तसेच पुष्टी, श्री, कीर्ती, जया व सर्व सिद्धी—परमेष्ठींच्या पतीची सेवा करीत होत्या।
Verse 57
ववन्द आत्मानमनन्तमच्युतो जिष्णुश्च तद्दर्शनजातसाध्वस: । तावाह भूमा परमेष्ठिनां प्रभु- र्बद्धाञ्जली सस्मितमूर्जया गिरा ॥ ५७ ॥
अनंत स्वरूपात श्रीकृष्णांनी स्वतःच्या त्या अच्युत स्वरूपाला वंदन केले; महाविष्णूचे दर्शन होताच थरारलेल्या अर्जुनानेही नमस्कार केला. मग दोघे हात जोडून समोर उभे राहिले असता, सर्व लोकाधिपतींचे परम स्वामी सर्वशक्तिमान महाविष्णू स्मित करून गंभीर अधिकारयुक्त वाणीने बोलले।
Verse 58
द्विजात्मजा मे युवयोर्दिदृक्षुणा मयोपनीता भुवि धर्मगुप्तये । कलावतीर्णाववनेर्भरासुरान् हत्वेह भूयस्त्वरयेतमन्ति मे ॥ ५८ ॥
महाविष्णू म्हणाले—पृथ्वीवर धर्मरक्षणासाठी अवतरलेल्या तुम्हा दोघांना, माझ्याच विस्तारांना, पाहावे म्हणून मी त्या ब्राह्मणाचे पुत्र येथे आणले. भूमीवर भार झालेले असुर संहारून झाल्यावर त्वरित माझ्याकडे परत या।
Verse 59
पूर्णकामावपि युवां नरनारायणावृषी । धर्ममाचरतां स्थित्यै ऋषभौ लोकसङ्ग्रहम् ॥ ५९ ॥
तुमच्या सर्व इच्छा पूर्ण असल्या तरी, हे श्रेष्ठ महापुरुषांनो, लोककल्याणासाठी नर-नारायण ऋषींप्रमाणे धर्माचरणाचा आदर्श सतत प्रस्थापित करा।
Verse 60
इत्यादिष्टौ भगवता तौ कृष्णौ परमेष्ठिना । ॐ इत्यानम्य भूमानमादाय द्विजदारकान् ॥ ६० ॥ न्यवर्तेतां स्वकं धाम सम्प्रहृष्टौ यथागतम् । विप्राय ददतु: पुत्रान् यथारूपं यथावय: ॥ ६१ ॥
परमेष्ठी भगवंतांच्या आज्ञेने कृष्ण व अर्जुन यांनी ‘ॐ’ म्हणत संमती दिली, आणि सर्वशक्तिमान महाविष्णूंना नमस्कार करून ब्राह्मणाचे बालक घेऊन निघाले। मग ज्या मार्गाने आले होते त्याच मार्गाने अत्यंत आनंदित होऊन स्वधाम द्वारकेत परतले आणि ब्राह्मणाला त्याचे पुत्र पूर्वीच्या बालरूपात व त्याच वयात परत दिले।
Verse 61
इत्यादिष्टौ भगवता तौ कृष्णौ परमेष्ठिना । ॐ इत्यानम्य भूमानमादाय द्विजदारकान् ॥ ६० ॥ न्यवर्तेतां स्वकं धाम सम्प्रहृष्टौ यथागतम् । विप्राय ददतु: पुत्रान् यथारूपं यथावय: ॥ ६१ ॥
परमेष्ठी भगवंतांच्या आज्ञेने कृष्ण व अर्जुन यांनी ‘ॐ’ म्हणत संमती दिली, आणि सर्वशक्तिमान महाविष्णूंना नमस्कार करून ब्राह्मणाचे बालक घेऊन निघाले। मग ज्या मार्गाने आले होते त्याच मार्गाने अत्यंत आनंदित होऊन स्वधाम द्वारकेत परतले आणि ब्राह्मणाला त्याचे पुत्र पूर्वीच्या बालरूपात व त्याच वयात परत दिले।
Verse 62
निशाम्य वैष्णवं धाम पार्थ: परमविस्मित: । यत्किञ्चित् पौरुषं पुंसां मेने कृष्णानुकम्पितम् ॥ ६२ ॥
वैष्णव धाम पाहून पार्थ अत्यंत विस्मित झाला. मनुष्यांत दिसणारे जे काही अद्भुत पराक्रम आहे, ते सर्व श्रीकृष्णाच्या कृपेचेच प्रकट रूप आहे, असे त्याने मानले.
Verse 63
इतीदृशान्यनेकानि वीर्याणीह प्रदर्शयन् । बुभुजे विषयान् ग्राम्यानीजे चात्युर्जितैर्मखै: ॥ ६३ ॥
अशा रीतीने भगवान श्रीकृष्णांनी या जगात आणखी अनेक समान पराक्रम-लीला प्रकट केल्या. ते जणू सामान्य मानवी जीवनातील विषयभोग उपभोगत आणि अत्यंत सामर्थ्यवान यज्ञही करीत.
Verse 64
प्रववर्षाखिलान् कामान् प्रजासु ब्राह्मणादिषु । यथाकालं यथैवेन्द्रो भगवान् श्रैष्ठ्यमास्थित: ॥ ६४ ॥
भगवानांनी आपले श्रेष्ठत्व प्रकट करून योग्य वेळी ब्राह्मणादी प्रजांवर सर्व इच्छित वस्तूंचा वर्षाव केला, जसा इंद्र पाऊस पाडतो.
Verse 65
हत्वा नृपानधर्मिष्ठान् घातयित्वार्जुनादिभि: । अञ्जसा वर्तयामास धर्मं धर्मसुतादिभि: ॥ ६५ ॥
अधर्मिष्ठ राजांना स्वतः मारून आणि काहींना अर्जुनादी भक्तांकडून मारवून, भगवानांनी युधिष्ठिरादी धर्मात्मा राजांच्या द्वारा सहजपणे धर्माचा प्रवाह चालू केला.
Frequently Asked Questions
Bhṛgu’s act is a deliberate test commissioned by sages to determine which deity embodies the highest sattva and is therefore fit to be recognized as supreme. Viṣṇu’s response—humility, hospitality, and concern for the sage’s comfort—reveals transcendence over ego and guṇic reactivity, establishing His bhakta-vātsalya and confirming Vaiṣṇava siddhānta that the Supreme is characterized by unalloyed goodness and compassion.
Brahmā becomes angry but restrains himself through intelligence, indicating goodness mixed with passion. Śiva erupts in destructive wrath, restrained only by Devī’s intervention, reflecting tamas-predominance in that moment. Viṣṇu remains entirely non-reactive and service-oriented, demonstrating pure sattva (viśuddha-sattva) and the hallmark of supremacy: effortless composure paired with protective affection for the devotee.
The text presents him as a brāhmaṇa householder whose repeated bereavement becomes the narrative catalyst to reveal Kṛṣṇa’s supreme position beyond ordinary cosmic administration. The lesson is twofold: worldly governance cannot overrule divine arrangement, and apparent reversals are used by the Lord to manifest deeper tattva—here, the personal source beyond the brahmajyoti and the dependence of all powers on Kṛṣṇa’s mercy.
Because the child was not within the jurisdiction of ordinary cosmic rulers. The episode teaches that even the greatest kṣatriya prowess and deva-administered realms have limits; ultimate causality rests with the Supreme Lord. Kṛṣṇa then reveals the higher ontological tier by taking Arjuna beyond Lokāloka, beyond darkness, and beyond the brahmajyoti to Mahā-Viṣṇu’s domain.
Lokāloka marks the boundary of the known, illuminated cosmos. Passing beyond it into darkness and then into the brahmajyoti dramatizes the movement from material cosmography to metaphysical ultimacy. The narrative then resolves potential impersonalism by showing that beyond the impersonal effulgence stands the personal Supreme (Mahā-Viṣṇu), who purposefully acts and speaks—thereby subordinating brahmajyoti to Bhagavān.
Mahā-Viṣṇu is portrayed as the awe-inspiring cosmic Lord resting on Ananta, attended by divine potencies and personified weapons—an aspect of the Supreme who presides over universal manifestation. He identifies Kṛṣṇa and Arjuna as His expansions descended to protect dharma, reinforcing the Bhāgavata’s theology that the personal Supreme coordinates multiple divine forms while remaining one nondual reality.