Adhyaya 87

Verse 1

श्रीपरीक्षिदुवाच ब्रह्मन् ब्रह्मण्यनिर्देश्ये निर्गुणे गुणवृत्तय: । कथं चरन्ति श्रुतय: साक्षात् सदसत: परे ॥ १ ॥

श्रीपरीक्षित म्हणाले—हे ब्राह्मण, जो अवर्णनीय, ब्रह्मण्य व निर्गुण असून सत्-असत् यांच्या पलीकडील साक्षात् परम सत्य आहे, त्याचे वेद कसे वर्णन करतात? वेद तर प्रकृतीच्या गुणांच्या वृत्तींचेच वर्णन करतात; पण तो गुणातीत आहे।

Verse 2

श्रीशुक उवाच बुद्धीन्द्रियमन:प्राणान् जनानामसृजत् प्रभु: । मात्रार्थं च भवार्थं च आत्मनेऽकल्पनाय च ॥ २ ॥

श्रीशुकदेव म्हणाले—परम प्रभूंनी जीवांची बुद्धी, इंद्रिये, मन व प्राण प्रकट केले, जेणेकरून ते विषयभोगाची इच्छा पूर्ण करतील, कर्मफळासाठी पुनःपुन्हा जन्म घेतील, पुढील जन्मांत उन्नती पावतील आणि अखेरीस मोक्ष प्राप्त करतील।

Verse 3

सैषा ह्युपनिषद् ब्राह्मी पूर्वेशां पूर्वजैर्धृता । श्रद्धया धारयेद् यस्तां क्षेमं गच्छेदकिञ्चन: ॥ ३ ॥

ही ब्राह्मी उपनिषद्-रूप गूढ विद्या आमच्या प्राचीन पूर्वजांच्या पूर्वजांनीही धारण केली होती। जो श्रद्धेने या ज्ञानावर एकाग्र होतो, तो आसक्तिरहित होऊन परम क्षेम, म्हणजेच अंतिम ध्येय, प्राप्त करतो।

Verse 4

अत्र ते वर्णयिष्यामि गाथां नारायणान्विताम् । नारदस्य च संवादमृषेर्नारायणस्य च ॥ ४ ॥

या संदर्भात मी तुम्हाला नारायण-सम्बंधी एक पवित्र गाथा सांगतो—श्री नारायण ऋषी आणि नारद मुनी यांच्यात एकदा झालेल्या संवादाचे वर्णन।

Verse 5

एकदा नारदो लोकान् पर्यटन् भगवत्प्रिय: । सनातनमृषिं द्रष्टुं ययौ नारायणाश्रमम् ॥ ५ ॥

एकदा भगवंतांचे प्रिय भक्त नारद विविध लोकांत भ्रमण करत असताना, सनातन नारायण ऋषींच्या दर्शनासाठी नारायण-आश्रमाला गेले।

Verse 6

यो वै भारतवर्षेऽस्मिन् क्षेमाय स्वस्तये नृणाम् । धर्मज्ञानशमोपेतमाकल्पादास्थितस्तप: ॥ ६ ॥

जे नारायण ऋषी या भारतवर्षात मानवांच्या क्षेम व स्वस्त्यासाठी, धर्म-ज्ञान-शमयुक्त तप ब्रह्माच्या दिवसाच्या आरंभापासून अखंड आचरित आहेत।

Verse 7

तत्रोपविष्टमृषिभि: कलापग्रामवासिभि: । परीतं प्रणतोऽपृच्छदिदमेव कुरूद्वह ॥ ७ ॥

तेथे कलाप ग्रामातील ऋषींनी वेढलेल्या आसनस्थ भगवान् नारायण ऋषिंजवळ नारद गेले. हे कुरुवीर, प्रणाम करून त्यांनी तू विचारलेलाच तोच प्रश्न विचारला.

Verse 8

तस्मै ह्यवोचद् भगवानृषीणां श‍ृ‍ण्वतामिदम् । यो ब्रह्मवाद: पूर्वेषां जनलोकनिवासिनाम् ॥ ८ ॥

ऋषी ऐकत असताना भगवान् नारायण ऋषींनी नारदाला जनलोकातील पूर्वजांचा परमसत्य-विषयक प्राचीन ब्रह्मवाद सांगितला.

Verse 9

श्रीभगवानुवाच स्वायम्भुव ब्रह्मसत्रं जनलोकेऽभवत् पुरा । तत्रस्थानां मानसानां मुनीनामूर्ध्वरेतसाम् ॥ ९ ॥

श्रीभगवान म्हणाले—हे स्वायंभुव ब्रह्माच्या पुत्रा, पूर्वी जनलोकेत ब्रह्मसत्र झाले होते. तेथे ब्रह्माचे मानसपुत्र, ऊर्ध्वरेतस (परम ब्रह्मचारी) मुनी उपस्थित होते.

Verse 10

श्वेतद्वीपं गतवति त्वयि द्रष्टुं तदीश्वरम् । ब्रह्मवाद: सुसंवृत्त: श्रुतयो यत्र शेरते । तत्र हायमभूत् प्रश्न‍स्त्वं मां यमनुपृच्छसि ॥ १० ॥

त्या वेळी तू श्वेतद्वीपात त्या परमेश्वराच्या दर्शनासाठी गेला होतास, ज्याच्यात प्रलयकाळी वेद विसावतात. जनलोकेत तेव्हा परमसत्याविषयी सजीव ब्रह्मवाद उठला, आणि तू आता मला विचारतोस तोच प्रश्न तिथेही उद्भवला.

Verse 11

तुल्यश्रुततप:शीलास्तुल्यस्वीयारिमध्यमा: । अपि चक्रु: प्रवचनमेकं शुश्रूषवोऽपरे ॥ ११ ॥

ते सर्व वेदाध्ययन, तप आणि शील यांत समान होते, तसेच मित्र-शत्रू-मध्यस्थ यांना समदृष्टीने पाहत. तरीही त्यांनी एकाला वक्ता निवडले आणि उरलेले श्रद्धेने ऐकणारे झाले.

Verse 12

श्रीसनन्दन उवाच स्वसृष्टमिदमापीय शयानं सह शक्तिभि: । तदन्ते बोधयां चक्रुस्तल्लिङ्गै: श्रुतय: परम् ॥ १२ ॥ यथा शयानं संराजं वन्दिनस्तत्पराक्रमै: । प्रत्यूषेऽभेत्य सुश्लोकैर्बोधयन्त्यनुजीविन: ॥ १३ ॥

श्री सनंदन म्हणाले—आपल्या सृष्टीला अंतर्लीन करून परमेश्वर काही काळ जणू शयनस्थ झाला; त्याच्या सर्व शक्तीही त्याच्यात सुप्तावस्थेत विसावल्या. पुढील सृष्टीच्या वेळी मूर्तिमान वेदांनी त्याच्या महिमेच्या स्तुतींनी त्याला जागविले—जसे पहाटे वंदीजन राजाला पराक्रमगाथांनी जागवितात।

Verse 13

श्रीसनन्दन उवाच स्वसृष्टमिदमापीय शयानं सह शक्तिभि: । तदन्ते बोधयां चक्रुस्तल्लिङ्गै: श्रुतय: परम् ॥ १२ ॥ यथा शयानं संराजं वन्दिनस्तत्पराक्रमै: । प्रत्यूषेऽभेत्य सुश्लोकैर्बोधयन्त्यनुजीविन: ॥ १३ ॥

जसे पहाटे राजाच्या सेवेत असलेले वंदीजन येऊन त्याच्या पराक्रमाचे सुश्लोक म्हणत राजाला जागवितात, तसेच परम प्रभू शयनस्थ असता श्रुतींनीही त्याच्या लक्षणरूप स्तुतींनी त्याला प्रबुद्ध केले।

Verse 14

श्रीश्रुतय ऊचु: जय जय जह्यजामजित दोषगृभीतगुणां त्वमसि यदात्मना समवरुद्धसमस्तभग: । अगजगदोकसामखिलशक्त्यवबोधक ते क्व‍‍चिदजयात्मना च चरतोऽनुचरेन्निगम: ॥ १४ ॥

श्रुती म्हणाल्या—जय जय, हे अजित! तू स्वभावतःच सर्व ऐश्वर्यांनी परिपूर्ण आहेस; म्हणून कृपा करून त्या मायेला जिंक, जी गुणांना धरून बद्ध जीवांना दोष व क्लेश देते. हे चराचर देहधाऱ्यांच्या सर्व शक्ती जागविणाऱ्या! कधी कधी तू आपल्या अजेय शक्तींनी लीला करीत असता, तेव्हा वेदही तुला ओळखू शकतात।

Verse 15

बृहदुपलब्धमेतदवयन्त्यवशेषतया यत उदयास्तमयौ विकृतेर्मृदि वाविकृतात् । अत ऋषयो दधुस्त्वयि मनोवचनाचरितं कथमयथा भवन्ति भुवि दत्तपदानि नृणाम् ॥ १५ ॥

हे दृश्य विशाल जगत् परम सत्याशी एकरूप मानले जाते, कारण तोच सर्वांचा आधार आहे—जसे मातीपासून विकार उत्पन्न होतात व शेवटी त्यातच विलीन होतात, तरी माती अविकृत राहते. म्हणून ऋषी मन, वाणी व आचरण तुझ्यातच अर्पित करतात. ज्यावर मनुष्य चालतो त्या भूमीला त्याची पावले कशी न स्पर्श करतील?

Verse 16

इति तव सूरयस्‍त्र्यधिपतेऽखिललोकमल-क्षपणकथामृताब्धिमवगाह्य तपांसि जहु: । किमुत पुन: स्वधामविधुताशयकालगुणा:परम भजन्ति ये पदमजस्रसुखानुभवम् ॥ १६ ॥

हे त्रिलोकेश्वरा! तुझ्या कथामृताच्या महासागरात डुबकी घेऊन ज्ञानीजन सर्व लोकमल धुऊन दुःख दूर करतात व तपस्येचा भारही सोडतात. मग जे स्वधामाच्या सामर्थ्याने मनातील दोष, काळ व गुणांचे बंधन झटकून, हे परम! तुझ्या स्वरूपाचे भजन करतात—ते अखंड सुखाचा अनुभव घेणारे तुझे पद कसे न मिळवतील?

Verse 17

द‍ृतय इव श्वसन्त्यसुभृतो यदि तेऽनुविधा महदहमादयोऽण्डमसृजन् यदनुग्रहत: । पुरुषविधोऽन्वयोऽत्र चरमोऽन्नमयादिषु य: सदसत: परं त्वमथ यदेष्ववशेषमृतम् ॥ १७ ॥

जे तुझे निष्ठेने अनुसरतात तेच खरे जिवंत; नाहीतर त्यांचा श्वास धोंकणीसारखा. तुझ्या कृपेनेच महत्तत्त्व, अहंकार इत्यादींनी या ब्रह्मांड-अंडाची निर्मिती केली. अन्नमयादी आवरणांत जीवासह अंतःप्रवेश करून तू त्याने घेतलेल्या रूपांप्रमाणेच प्रकट होतोस; स्थूल-सूक्ष्मापलीकडे तूच सर्वाधार सत्य आहेस.

Verse 18

उदरमुपासते य ऋषिवर्त्मसु कूर्पद‍ृश: परिसरपद्धतिं हृदयमारुणयो दहरम् । तत उदगादनन्त तव धाम शिर: परमं पुनरिह यत् समेत्य न पतन्ति कृतान्तमुखे ॥ १८ ॥

ऋषींनी सांगितलेल्या मार्गांत ज्यांची दृष्टी स्थूल आहे ते उदरप्रदेशात स्थित परमात्म्याची उपासना करतात; आणि आरुणी परंपरेतील साधक हृदयातील सूक्ष्म दहर-आकाशात, जिथून प्राणनाड्या पसरतात, तिथे तुझे ध्यान करतात. मग, हे अनंत, ते चैतन्य शिरोभागापर्यंत उचलून तुला साक्षात् अनुभवतात. पुढे ब्रह्मरंध्रातून परम धामाला जाऊन ते पुन्हा मृत्यूच्या मुखात या जगात पडत नाहीत.

Verse 19

स्वकृतविचित्रयोनिषु विशन्निव हेतुतया तरतमतश्चकास्स्यनलवत् स्वकृतानुकृति: । अथ वितथास्वमूष्ववितथं तव धाम समं विरजधियोऽनुयन्त्यभिविपण्यव एकरसम् ॥ १९ ॥

स्वतः निर्माण केलेल्या विचित्र योन्यांत कारणरूपाने जणू प्रवेश करून तू जीवांना कर्मप्रवृत्त करतोस; त्यांच्या उच्च-नीच स्थितीनुसार—जशी अग्नी जळणाऱ्या वस्तूच्या आकारानुसार वेगवेगळा दिसतो—तशीच तू आपल्या शक्तीने विविध प्रकारे प्रकट होतोस. म्हणून रागरहित, निर्मळ बुद्धीचे साधक या नश्वर देहांमध्ये तुझे अविकारी, सम, एकरस धामच नित्य सत्य म्हणून जाणतात.

Verse 20

स्वकृतपुरेष्वमीष्वबहिरन्तरसंवरणं तव पुरुषं वदन्त्यखिलशक्तिधृतोंऽशकृतम् । इति नृगतिं विविच्य कवयो निगमावपनं भवत उपासतेऽङ्‍‍घ्रिमभवं भुवि विश्वसिता: ॥ २० ॥

जीव आपल्या कर्माने निर्माण केलेल्या या देह-पुरांत वास करत असला तरी स्थूल वा सूक्ष्म पदार्थांनी तो झाकला जात नाही; कारण वेद सांगतात की तो सर्वशक्तिमान तुझा अंश आहे. ही जीवाची स्थिती विवेचून विद्वान ऋषी श्रद्धेने तुझ्या चरणकमलांची उपासना करतात—ज्यांना या जगातील वैदिक यज्ञ अर्पिले जातात आणि जे मुक्तीचे मूळ आहेत.

Verse 21

दुरवगमात्मतत्त्वनिगमाय तवात्ततनो- श्चरितमहामृताब्धिपरिवर्तपरिश्रमणा: । न परिलषन्ति केचिदपवर्गमपीश्वर ते चरणसरोजहंसकुलसङ्गविसृष्टगृहा: ॥ २१ ॥

हे प्रभो, आत्मतत्त्वाचे दुर्गम वेदज्ञान प्रकट करण्यासाठी तू जेव्हा आपले निजरूप धारण करून लीला करतोस, तेव्हा तुझ्या लीलाकथांच्या महामृत-सागरात बुडून काही भाग्यवान जीव संसाराच्या परिश्रमातून विश्रांती पावतात. हे ईश्वरा, असे विरळ जन मुक्तीचीही इच्छा करत नाहीत; तुझ्या चरणकमलावर रमणाऱ्या हंससदृश भक्तांच्या संगतीने ते घर-गृहस्थीचे सुख सोडून देतात.

Verse 22

त्वदनुपथं कुलायमिदमात्मसुहृत्प्रियव- च्चरति तथोन्मुखे त्वयि हिते प्रिय आत्मनि च । न बत रमन्त्यहो असदुपासनयात्महनो यदनुशया भ्रमन्त्युरुभये कुशरीरभृत: ॥ २२ ॥

जेव्हा हे मानवी शरीर तुमच्या भक्तीसेवेत वापरले जाते, तेव्हा ते स्वतःचे, मित्राचे आणि प्रियकराचे कार्य करते. परंतु दुर्दैवाने, जरी तुम्ही जीवांवर दया करता आणि त्यांचे खरे आत्मस्वरूप आहात, तरीही लोक मायेची पूजा करून आध्यात्मिक आत्महत्या करतात आणि या भयानक जगात भटकत राहतात.

Verse 23

निभृतमरुन्मनोऽक्षद‍ृढयोगयुजो हृदि य- न्मुनय उपासते तदरयोऽपि ययु: स्मरणात् । स्‍त्रिय उरगेन्द्रभोगभुजदण्डविषक्तधियो वयमपि ते समा: समद‍ृशोऽङ्‍‍घ्रिसरोजसुधा: ॥ २३ ॥

ज्याप्रमाणे ऋषीमुनी श्वास, मन आणि इंद्रियांवर नियंत्रण ठेवून ज्या परमसत्याची उपासना करतात, तेच सत्य शत्रूंनी केवळ सततच्या स्मरणाने प्राप्त केले. त्याचप्रमाणे, आम्ही श्रुती, ज्या तुम्हाला सर्वव्यापी पाहतात, तुमच्या चरणकमळांचे तेच अमृत प्राप्त करू जे तुमच्या पत्नींना मिळते.

Verse 24

क इह नु वेद बतावरजन्मलयोऽग्रसरं यत उदगाद‍ृषिर्यमनु देवगणा उभये । तर्हि न सन्न चासदुभयं न च कालजव: किमपि न तत्र शास्‍त्रमवकृष्य शयीत यदा ॥ २४ ॥

या जगात प्रत्येकजण अलीकडेच जन्माला आला आहे आणि लवकरच मरणार आहे. मग जो सर्वांच्या आधी अस्तित्वात होता आणि ज्याच्यापासून ब्रह्मा आणि इतर देवता उत्पन्न झाल्या, त्याला येथे कोण ओळखू शकेल? जेव्हा तो सर्व काही आपल्यात सामावून घेतो, तेव्हा काहीही उरत नाही - ना काळ, ना शास्त्र.

Verse 25

जनिमसत: सतो मृतिमुतात्मनि ये च भिदां विपणमृतं स्मरन्त्युपदिशन्ति त आरुपितै: । त्रिगुणमय: पुमानिति भिदा यदबोधकृता त्वयि न तत: परत्र स भवेदवबोधरसे ॥ २५ ॥

जे तथाकथित विद्वान असे घोषित करतात की जड पदार्थ हेच अस्तित्वाचे मूळ आहे, ते अज्ञानामुळे असे म्हणतात. जीव हा तीन गुणांपासून बनला आहे ही द्वैतवादी संकल्पना केवळ भ्रम आहे. तुम्ही या सर्व मायेच्या पलीकडे आहात आणि शुद्ध ज्ञानस्वरूप आहात.

Verse 26

सदिव मनस्‍त्रिवृत्त्वयि विभात्यसदामनुजात् सदभिमृशन्त्यशेषमिदमात्मतयात्मविद: । न हि विकृतिं त्यजन्ति कनकस्य तदात्मतया स्वकृतमनुप्रविष्टमिदमात्मतयावसितम् ॥ २६ ॥

जरी हे जग मनाचे एक आरोपण आहे आणि भौतिक गुणांनी बनलेले आहे, तरीही आत्मज्ञानी याला सत्य मानतात कारण ते तुमच्यापासून अभिन्न आहे. ज्याप्रमाणे सोन्याचे दागिने सोनेच असतात आणि ते नाकारले जात नाहीत, त्याचप्रमाणे हे जग भगवंतांपासून अभिन्न आहे.

Verse 27

तव परि ये चरन्त्यखिलसत्त्वनिकेततया त उत पदाक्रमन्त्यविगणय्य शिरो निर्ऋतेः । परिवयसे पशूनिव गिरा विबुधानपि तां- स्त्वयि कृतसौहृदा: खलु पुनन्ति न ये विमुखा: ॥ २७ ॥

जे भक्त तुम्हाला सर्व जीवांचा आश्रय मानून भजतात, ते मृत्यूला तुच्छ मानून यमाच्या शिरावर पाऊल ठेवतात. पण वेदवाणीने तू विमुखांना, ते कितीही विद्वान असले तरी, पशूसारखे बांधतोस. तुझ्यावर प्रेम करणारे अनन्य भक्तच स्वतःला व इतरांना पावन करतात; विरोधक नाहीत.

Verse 28

त्वमकरण: स्वराडखिलकारकशक्तिधर- स्तव बलिमुद्वहन्ति समदन्त्यजयानिमिषा: । वर्षभुजोऽखिलक्षितिपतेरिव विश्वसृजो विदधति यत्र ये त्वधिकृता भवतश्चकिता: ॥ २८ ॥

तू इंद्रियविरहित असूनही स्वयंप्रकाश आहेस आणि सर्वांच्या इंद्रियशक्तींचा धारक आहेस. देवता व माया-शक्ती तुला बलि अर्पण करतात आणि आपल्या उपासकांकडून मिळालेल्या बलिचा भोगही करतात—जसे राज्यातील अधीन राजे भूमिपतीला कर देऊनही आपल्या प्रदेशाचा उपभोग घेतात. अशा रीतीने विश्वनिर्माते तुझ्या भयाने सावध होऊन नेमलेली सेवा करतात.

Verse 29

स्थिरचरजातय: स्युरजयोत्थनिमित्तयुजो विहर उदीक्षया यदि परस्य विमुक्त तत: । न हि परमस्य कश्चिदपरो न परश्च भवेद् वियत इवापदस्य तव शून्यतुलां दधत: ॥ २९ ॥

हे नित्य-मुक्त परात्पर प्रभो! तुझी माया स्थावर-जंगम अशा विविध योनिंना भौतिक इच्छांच्या निमित्ताने प्रकट करते; पण तेव्हाच, जेव्हा तू क्षणभर तिच्याकडे दृष्टिक्षेप करून क्रीडा करतोस. तू परम पुरुषोत्तम; तुला न कोणी आपला न परका—जसे आकाशाला दृश्य गुणांशी आसक्ती नसते. या अर्थाने तू शून्यासारखा भासतोस.

Verse 30

अपरिमिता ध्रुवास्तनुभृतो यदि सर्वगता- स्तर्हि न शास्यतेति नियमो ध्रुव नेतरथा । अजनि च यन्मयं तदविमुच्य नियन्तृ भवेत् सममनुजानतां यदमतं मतदुष्टतया ॥ ३० ॥

जर असंख्य जीव सर्वव्यापी आणि अपरिवर्तनीय देहधारी असते, हे ध्रुव प्रभो, तर तू त्यांचा परम शासक होऊ शकला नसतास. पण ते तुझे स्थानविशिष्ट अंश आहेत आणि त्यांच्या देहांत परिवर्तन होते, म्हणून तू त्यांना नियंत्रित करतोस. जे कारण उत्पत्तीचे द्रव्य पुरवते तेच नियंता ठरते, कारण कार्य कारणापासून वेगळे राहत नाही. म्हणून भौतिक साधनांनी मिळालेल्या अपूर्ण ज्ञानावर ‘मी परमेश्वराला जाणतो’ असे म्हणणे हा केवळ मोह आहे.

Verse 31

न घटत उद्भ‍व: प्रकृतिपूरुषयोरजयो- रुभययुजा भवन्त्यसुभृतो जलबुद्बुदवत् । त्वयि त इमे ततो विविधनामगुणै: परमे सरित इवार्णवे मधुनि लिल्युरशेषरसा: ॥ ३१ ॥

न प्रकृतीचा जन्म होतो, न तिला भोगू पाहणाऱ्या पुरुषाचा; तरीही या दोघांच्या संयोगाने देहधारी जीव जलबुडबुड्यासारखे उत्पन्न होतात. आणि जसे नद्या समुद्रात मिसळतात, किंवा अनेक फुलांचा मधुर रस मधात एकरूप होतो, तसे हे सर्व बद्ध जीव आपल्या विविध नाम-गुणांसह अखेरीस, हे परमा, तुझ्यातच विलीन होतात.

Verse 32

नृषु तव मयया भ्रमममीष्ववगत्य भृशं त्वयि सुधियोऽभवे दधति भावमनुप्रभवम् । कथमनुवर्ततां भवभयं तव यद् भ्रुकुटि: सृजति मुहुस्‍त्रिनेमिरभवच्छरणेषु भयम् ॥ ३२ ॥

जे सुज्ञ जन तुझ्या मायेमुळे मनुष्य कसा भ्रमित होतो हे जाणतात, ते जन्म-मृत्यूच्या बंधनातून मुक्त करणाऱ्या तुझ्यात तीव्र प्रेमभक्ती ठेवतात. तुझ्या शरणागतांना संसारभय कसे स्पर्शेल? पण जे तुझा आश्रय घेत नाहीत, त्यांना तुझी भ्रुकुटी—त्रिनेमी काळचक्र—पुन्हा पुन्हा भयभीत करते.

Verse 33

विजितहृषीकवायुभिरदान्तमनस्तुरगं य इह यतन्ति यन्तुमतिलोलमुपायखिद: । व्यसनशतान्विता: समवहाय गुरोश्चरणं वणिज इवाज सन्त्यकृतकर्णधरा जलधौ ॥ ३३ ॥

इंद्रिये व प्राणवायू जिंकले तरी मनरूपी अतिचंचल, अदम्य घोडा आवरणे कठीण आहे. जे या जगात त्या उधळ्या मनाला वश करण्याचा प्रयत्न करतात, पण गुरूंचे चरण सोडतात, ते क्लेशदायक साधनांत शेकडो अडचणींनी ग्रासले जातात. हे अज प्रभो, ते समुद्रात कर्णधार नसलेल्या नौकेतले व्यापारीच जणू.

Verse 34

स्वजनसुतात्मदारधनधामधरासुरथै- स्त्वयि सति किं नृणां श्रयत आत्मनि सर्वरसे । इति सदजानतां मिथुनतो रतये चरतां सुखयति को न्विह स्वविहते स्वनिरस्तभगे ॥ ३४ ॥

जो सर्वरसस्वरूप परमात्मा म्हणून तुझा आश्रय घेतात, त्यांना तू आपले स्वरूप प्रकट करतोस. अशा भक्तांना सेवक, पुत्र, देह, पत्नी, धन, घर, जमीन, आरोग्य वा वाहन—यांची मग काय गरज? आणि जे तुझ्या सत्याला न जाणता स्त्री-पुरुष संगाच्या सुखामागे धावतात, त्यांच्या या नश्वर व अर्थहीन जगात खरे सुख देईल असे काय आहे?

Verse 35

भुवि पुरुपुण्यतीर्थसदनान्यृषयो विमदा- स्त उत भवत्पदाम्बुजहृदोऽघभिदङ्‍‍घ्रिजला: । दधति सकृन्मनस्त्वयि य आत्मनि नित्यसुखे न पुनरुपासते पुरुषसारहरावसथान् ॥ ३५ ॥

या पृथ्वीवर अहंकाररहित ऋषी अनेक पुण्यतीर्थे व प्रभूंच्या लीलास्थानांत वास करतात. ते हृदयात तुझे कमळचरण धारण करतात म्हणून त्यांच्या चरणधोवनाचे जल पापांचा नाश करते. जो एकदा तरी नित्यसुखस्वरूप आत्मा असलेल्या तुझ्यात मन लावतो, तो पुन्हा गृहस्थाश्रमाची सेवा करत नाही—जो पुरुषाचे सद्गुण हिरावून घेतो.

Verse 36

सत इदमुत्थितं सदिति चेन्ननु तर्कहतं व्यभिचरति क्व‍ च क्व‍ च मृषा न तथोभययुक् । व्यवहृतये विकल्प इषितोऽन्धपरम्परया भ्रमयति भारती त उरुवृत्तिभिरुक्थजडान् ॥ ३६ ॥

‘हे जगत् नित्य सत्य आहे, कारण ते नित्य सत्यातून उत्पन्न झाले’ असे म्हटले तरी तो तर्क खोडून काढता येतो. कधी कारण-कार्याचा अभेद खरा ठरत नाही, तर कधी सत्यातून उत्पन्न झालेलेही मिथ्या ठरते. म्हणून हे जगत् नित्य सत्य नाही; यात सत्याचेही आणि त्या सत्याला झाकणाऱ्या मायाचेही गुण मिसळलेले आहेत. प्रत्यक्षात व्यवहारासाठी अज्ञांची परंपरा या दृश्यरूपांची कल्पना करते. आणि तुझ्या वेदवाणीचे अनेक अर्थ यज्ञमंत्रांनी जड झालेल्या लोकांना गोंधळात टाकतात.

Verse 37

न यदिदमग्र आस न भविष्यदतो निधना- दनुमितमन्तरा त्वयि विभाति मृषैकरसे । अत उपमीयते द्रविणजातिविकल्पपथै- र्वितथमनोविलासमृतमित्यवयन्त्यबुधा: ॥ ३७ ॥

हे विश्व सृष्टीपूर्वी नव्हते आणि प्रलयानंतरही राहणार नाही; म्हणून मधल्या काळातही ते तुझ्यात—नित्य एकरस आनंदस्वरूपात—केवळ कल्पित भासते. विविध द्रव्यांच्या भेदांनी जसे अनेक रूपांतर दिसते, तशी याची उपमा; या मनोविलासाला ठोस सत्य मानणारे अल्पबुद्धी आहेत.

Verse 38

स यदजया त्वजामनुशयीत गुणांश्च जुषन् भजति सरूपतां तदनु मृत्युमपेतभग: । त्वमुत जहासि तामहिरिव त्वचमात्तभगो महसि महीयसेऽष्टगुणितेऽपरिमेयभग: ॥ ३८ ॥

सूक्ष्म जीव अजा मायेच्या आकर्षणाने तिला कवटाळतो; तिचे गुण उपभोगत तो त्याच गुणांनी बनलेली रूपे धारण करतो. पुढे तो आपले आध्यात्मिक गुण गमावून वारंवार मृत्यूला सामोरा जातो. पण तू साप जसा जुनी कात टाकतो तसा मायेचा त्याग करतोस; अष्टसिद्धींच्या तेजाने तू महनीय, अपरिमित ऐश्वर्याचा भोक्ता आहेस.

Verse 39

यदि न समुद्धरन्ति यतयो हृदि कामजटा दुरधिगमोऽसतां हृदि गतोऽस्मृतकण्ठमणि: । असुतृपयोगिनामुभयतोऽप्यसुखं भगव- न्ननपगतान्तकादनधिरूढपदाद् भवत: ॥ ३९ ॥

जे यती हृदयातील कामनेच्या शेवटच्या जटा उपटून टाकत नाहीत, ते अशुद्धच राहतात; म्हणून तू त्यांना दुर्गम असतोस. हृदयात असूनही तू त्यांच्यासाठी गळ्यातील मण्यासारखा आहेस, जो परिधान करणारा विसरून बसला आहे. हे भगवन्, इंद्रियतृप्तीसाठी योग करणाऱ्यांना इहलोकी व परलोकी—दोन्हीकडे—दुःख भोगावे लागते: मृत्यू त्यांना सोडत नाही आणि तुझ्या धामापर्यंत ते पोहोचू शकत नाहीत।

Verse 40

त्वदवगमी न वेत्ति भवदुत्थशुभाशुभयो- र्गुणविगुणान्वयांस्तर्हि देहभृतां च गिर: । अनुयुगमन्वहं सगुण गीतपरम्परया श्रवणभृतो यतस्त्वमपवर्गगतिर्मनुजै: ॥ ४० ॥

जो तुला जाणतो, तो पूर्व पुण्य-पापांपासून उद्भवलेल्या शुभ-अशुभ भाग्याची पर्वा करत नाही, कारण त्याचा नियंता तूच आहेस. तो देहधाऱ्यांच्या बोलण्यालाही किंमत देत नाही. तो दररोज मनु-परंपरेने युगानुयुगे गाण्यात येणारे तुझे गुण-यश ऐकून कान तृप्त करतो; आणि तूच त्याचा परम मोक्षमार्ग होतोस.

Verse 41

द्युपतय एव ते न ययुरन्तमनन्ततयात्वमपि यदन्तराण्डनिचया ननु सावरणा: । ख इव रजांसि वान्ति वयसा सह यच्छ्रुतय-स्त्वयि हि फलन्त्यतन्निरसनेन भवन्निधना: ॥ ४१ ॥

तू अनंत आहेस; म्हणून स्वर्गाधिपतीही तुझ्या महिमेचा अंत गाठू शकले नाहीत, आणि तू स्वतःही आपल्या महिमेचा अंत गाठत नाहीस. असंख्य ब्रह्मांडे, आपल्या आवरणांसह, काळचक्राने चालविली जाऊन तुझ्यात आकाशातील धुळीच्या कणांसारखी फिरत राहतात. श्रुतीही परमापासून भिन्न सर्वाचा निरास करत करत सफल होतात आणि शेवटी तुलाच आपला अंतिम निष्कर्ष म्हणून प्रकट करतात.

Verse 42

श्रीभगवानुवाच इत्येतद् ब्रह्मण: पुत्रा आश्रुत्यात्मानुशासनम् । सनन्दनमथानर्चु: सिद्धा ज्ञात्वात्मनो गतिम् ॥ ४२ ॥

श्रीभगवान म्हणाले—परमात्म्याविषयी हे अनुशासन ऐकून ब्रह्मदेवांचे पुत्र आपल्या परम गतीला जाणून गेले. सिद्ध होऊन ते पूर्ण तृप्त झाले आणि सनंदनाचे विधिपूर्वक पूजन केले.

Verse 43

इत्यशेषसमाम्नायपुराणोपनिषद्रस: । समुद्‍धृत: पूर्वजातैर्व्योमयानैर्महात्मभि: ॥ ४३ ॥

अशा रीतीने व्योममार्गाने संचार करणाऱ्या प्राचीन महात्मा ऋषींनी सर्व वेदसमाम्नाय, पुराणे व उपनिषदांचा हा गुह्य अमृतरस साररूपाने काढून घेतला.

Verse 44

त्वं चैतद् ब्रह्मदायाद श्रद्धयात्मानुशासनम् । धारयंश्चर गां कामं कामानां भर्जनं नृणाम् ॥ ४४ ॥

आणि हे ब्रह्मदेवाच्या पुत्रा, तू इच्छेप्रमाणे पृथ्वीवर फिरत असताना आत्मविज्ञानविषयक हा उपदेश श्रद्धेने धारण कर; तो मनुष्यांच्या सर्व भौतिक कामनांना भस्म करतो.

Verse 45

श्रीशुक उवाच एवं स ऋषिणादिष्टं गृहीत्वा श्रद्धयात्मवान् । पूर्ण: श्रुतधरो राजन्नाह वीरव्रतो मुनि: ॥ ४५ ॥

श्रीशुक म्हणाले—अशा प्रकारे श्रीनारायण ऋषींनी आज्ञा दिल्यावर आत्मसंयमी, वीरव्रतधारी मुनि नारदांनी ती दृढ श्रद्धेने स्वीकारली. हे राजन्, सर्वार्थसिद्ध होऊन त्यांनी ऐकलेले मनात धारण करून प्रभूला उत्तर दिले.

Verse 46

श्रीनारद उवाच नमस्तस्मै भगवते कृष्णायामलकीर्तये । यो धत्ते सर्वभूतानामभवायोशती: कला: ॥ ४६ ॥

श्रीनारद म्हणाले—निर्मळ कीर्ती असलेल्या भगवान श्रीकृष्णाला माझा नमस्कार असो; सर्व जीवांच्या मोक्षासाठी ते आपल्या असंख्य कला व विस्तार प्रकट करतात.

Verse 47

इत्याद्यमृषिमानम्य तच्छिष्यांश्च महात्मन: । ततोऽगादाश्रमं साक्षात् पितुर्द्वैपायनस्य मे ॥ ४७ ॥

असे बोलून नारदांनी मुनिश्रेष्ठ श्री नारायण ऋषी व त्यांच्या महात्मा शिष्यांना नमस्कार केला आणि मग माझ्या पित्याच्या—द्वैपायन व्यासांच्या—आश्रमात परत गेले।

Verse 48

सभाजितो भगवता कृतासनपरिग्रह: । तस्मै तद् वर्णयामास नारायणमुखाच्छ्रुतम् ॥ ४८ ॥

भगवंतांचे अवतार व्यासदेवांनी नारद मुनींचा सन्मानपूर्वक सत्कार करून आसन दिले; नारदांनी ते स्वीकारले. मग श्री नारायण ऋषींच्या मुखातून जे ऐकले होते ते नारदांनी व्यासांना सांगितले।

Verse 49

इत्येतद् वर्णितं राजन् यन्न: प्रश्न‍: कृतस्त्वया । यथा ब्रह्मण्यनिर्देश्ये निर्गुणेऽपि मनश्चरेत् ॥ ४९ ॥

हे राजन्, तू विचारलेल्या प्रश्नाचे उत्तर मी असे सांगितले आहे—भौतिक शब्दांनी अवर्णनीय व निर्गुण अशा ब्रह्मातही मन कसे प्रवेश करू शकते.

Verse 50

योऽस्योत्प्रेक्षक आदिमध्यनिधने योऽव्यक्तजीवेश्वरो य: सृष्ट्वेदमनुप्रविश्य ऋषिणा चक्रे पुर: शास्ति ता: । यं सम्पद्य जहात्यजामनुशयी सुप्त: कुलायं यथा तं कैवल्यनिरस्तयोनिमभयं ध्यायेदजस्रं हरिम् ॥ ५० ॥

तो हरि या विश्वाचा नित्य साक्षी आहे—उत्पत्तीपूर्वी, मध्यात आणि नाशानंतरही. तो अव्यक्त प्रकृतीचा व जीवात्म्याचा स्वामी आहे. सृष्टी निर्माण करून तो प्रत्येक जीवासह अंतःप्रवेश करतो, देहांची रचना करून नियंता म्हणून त्यांना शासित करतो. जो त्याची शरणागती घेतो तो मायाच्या आलिंगनातून सुटतो—जसा स्वप्नात गुंतलेला मनुष्य देहभाव विसरतो. भयमुक्त मोक्ष इच्छिणाऱ्याने जन्म-योनीपासून परे, कैवल्य-स्थित हरिचे अखंड ध्यान करावे।